«ΟΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΤΩΝ ΧΩΡΙΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΝΤΑΞΗ ΚΑΤΑΣΚΗΝΩΤΩΝ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΨΗΣ»- ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ζαμπέν Έλεν – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Π.Μ.Σ. «ΚΙΝΗΣΙΟΛΟΓΙΑ» – Μέρος 8ο
1.5 Θεωρία Σχεδιασμένης Συμπεριφοράς (Theory of Planned Behavior – TPB)
Η Θεωρία Σχεδιασμένης Συμπεριφοράς (TPB) έχει προταθεί από τον Ajzen (1991, 2011), ως η συνέχεια στη θεωρία της αιτιολογημένης δράσης, που είχε διατυπώσει παλαιότερα (Ajzen & Fishbein, 1980). Η εν λόγω θεωρία έρχεται να υποστηρίξει ότι οι προθέσεις των ατόμων είναι καλύτεροι προγνωστικοί δείκτες της συμπεριφοράς τους, ενώ προχωρά στη διερεύνηση των μηχανισμών, μέσω των οποίων οι στάσεις συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς. Κεντρικό σημείο της εν λόγω θεωρίας είναι ότι οι προθέσεις συνιστούν τον κύριο μεσολαβητικό παράγοντα διαμόρφωσης μιας συμπεριφοράς, που με τη σειρά τους επηρεάζονται από τον αντίκτυπο των στάσεων σε επίπεδο συμπεριφοράς (εαυτό), αλλά και των κοινωνικών νορμών (κοινωνικός περίγυρος). Λαμβάνοντας υπόψη ότι οι συμπεριφορές δεν είναι απόλυτα βουλητικές, υπό την έννοια ότι τελούν υπό την επίδραση των αντιλήψεων των ατόμων, ως προς τις δυνατότητες τους να εκδηλώσουν τις συμπεριφορές αυτές, ο Ajzen προχώρησε στην επέκταση της Θεωρίας της Αιτιολογημένης Δράσης μέσω της προσθήκης της έννοιας του αντιλαμβανόμενου ελέγχου της συμπεριφοράς, ως ενός πρόσθετου παράγοντα, που δύναται να προβλέψει την πρόθεση για την εκδήλωση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς (Francis et al., 2004).
Η έννοια πεποίθηση συμπεριφοράς αναφέρεται στον τρόπο, που αξιολογεί ένα άτομο την πιθανή έκβαση μιας συμπεριφοράς, ενώ η έννοια της κανονιστικής πεποίθησης περιγράφει τις εκτιμήσεις του ατόμου να συμμετάσχει σε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά ή τις αντιληπτές κοινωνικές πιέσεις, στις οποίες υπόκειται, προκειμένου να εκτελέσει μια συμπεριφορά, καθώς και την τάση του να συμμορφώνεται στις προσδοκίες, που έχουν οι άλλοι (Ajzen, 2011). Οι προθέσεις, με τη σειρά τους, προβλέπονται από στάσεις σχετικά με τη συμπεριφορά, τις υποκειμενικές νόρμες (η αντίληψη ενός ατόμου για τις πεποιθήσεις σημαντικών άλλων ότι πρέπει ή δεν πρέπει να εκτελέσει τη συμπεριφορά) που περικλείουν την εκτέλεση της συμπεριφοράς και την αντίληψη του ατόμου για τον έλεγχο, που διαθέτει επί της συμπεριφοράς. Η εν λόγω θεωρία έχει χρησιμοποιηθεί για την πρόβλεψη ενός ευρέος φάσματος συμπεριφορών που κυμαίνονται από συμπεριφορές που συνδέονται με τον εθισμό σε τυχερά παίγνια έως τη χρήση θεραπείας ορμονικής υποκατάστασης (Ajzen, 1991, 2011).
Ο παράγοντας της στάσης απέναντι στη συμπεριφορά παρέχει μια περιγραφή του βαθμού, στον οποίο τα άτομα εκτιμούν ευνοϊκά ή δυσμενώς μια συγκεκριμένη συμπεριφορά, με την εκτίμηση τους αυτή να επηρεάζει την εκδήλωση ή μη της συμπεριφοράς αυτής. Οι στάσεις απέναντι στη συμπεριφορά διαμορφώνονται από το σύνολο των πεποιθήσεων που έχει το άτομο αναφορικά με τα προσδοκώμενα αποτελέσματα που επιφέρει η συμπεριφορά (πεποιθήσεις συμπεριφοράς), αλλά και των αντίστοιχων θετικών ή αρνητικών αξιολογήσεων των αποτελεσμάτων της συμπεριφοράς, επί παραδείγματι αυτή αναφέρεται να το αποφέρει κέρδη ή να του επιφέρει ζημίες. Επί παραδείγματι, εάν ένα άτομο πιστεύει ότι η άσκηση έχει σημαντική συμβολή στη διατήρηση ενός σταθερού σωματικού βάρους, κάτι που το ίδιο το άτομο αξιολογεί ως βαρύνουσας σημασίας, αναμένεται να αναπτύξει θετικές στάσεις για την άσκηση. Περαιτέρω, ο παράγοντας της κοινωνικής νόρμας περιγράφει τις υποκειμενικές εκτιμήσεις του ατόμου ως προς τις πιέσεις που του ασκεί ο κοντινός ή/και ο ευρύτερος κοινωνικός του περίγυρος σε σχέση με την εκδήλωση μια συγκεκριμένης συμπεριφοράς (Francis et al., 2004). Οι υποκειμενικές νόρμες συνδιαμορφώνονται από το σύνολο των πεποιθήσεων και στάσεων που εκδηλώνει ο κοντινός ή/και ο ευρύτερος κοινωνικός περίγυρος του ατόμου ως προς την εκδήλωση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς (σύνολο υποκειμενικών πεποιθήσεων), αλλά και το σύνολο των θετικών ή αρνητικών κινήτρων του ατόμου να συμμορφωθεί με το σύνολο αυτών των υποκειμενικών πεποιθήσεων (Ajzen, 1991, 2011).
Τέλος, ο παράγοντας του αντιλαμβανόμενου ελέγχου επί της συμπεριφοράς περιγράφει το βαθμό, στο οποίο τα άτομα αισθάνονται ότι έχουν ή δεν έχουν την ικανότητα να υιοθετήσουν και να εκδηλώσουν συγκεκριμένες συμπεριφορές, λόγω των ευκολιών ή δυσκολιών, αντίστοιχα, που αντιλαμβάνονται ότι θα αντιμετωπίσουν κατά την υιοθέτηση και εκδήλωση της συμπεριφοράς αυτής. Οι παράγοντες που επηρεάζουν και διαμορφώνουν τον αντιλαμβανόμενο έλεγχο της συμπεριφοράς έρχονται να συμπεριλάβουν το σύνολο των πεποιθήσεων του ατόμου αναφορικά με την ύπαρξη παραγόντων υποκειμενικής και υποκειμενικής φύσεως, οι οποίοι μπορούν να παρέχουν διευκόλυνση την υιοθέτηση και εντέλει εκδήλωση της συγκεκριμένης συμπεριφοράς ή εν αντιθέσει να την παρεμποδίσουν, καθώς και το βαθμό στον οποίο αντιλαμβάνεται ότι αυτοί οι παράγοντες είναι ισχυροί, ώστε να επηρεάζουν την ικανότητα του ως προς την υιοθέτηση ή εκδήλωση της εν λόγω συμπεριφοράς (επίδραση πεποιθήσεων ελέγχου) (Hong et al., 2013).
Η Θεωρία της Σχεδιασμένης Συμπεριφοράς παρέχει ένα χρήσιμο θεωρητικό μοντέλο σε σχέση με τη διαδικασία διαμόρφωσης της στάσης κάποιου απέναντι στους άλλους, περιγράφοντας τις σχέσεις μεταξύ των στάσεων και της πραγματικής συμπεριφοράς. Σύμφωνα με αυτή, οι στάσεις είναι εννοιολογικά πολυδιάστατες και τυπικά αποτελούνται από τρεις διαστάσεις. Πέραν της συμπεριφορικής, η γνωστική διάσταση περιλαμβάνει τις πεποιθήσεις και την κατανόηση των ανθρώπων για τους άλλους, καθώς και τα χαρακτηριστικά τους. Η συναισθηματική διάσταση περιλαμβάνει τα συναισθήματα και τις συναισθηματικές αντιδράσεις των ανθρώπων προς τους άλλους. Αυτές οι τρεις διαστάσεις πιστεύεται ότι συνδέονται μεταξύ τους και συμβάλλουν με διαφορετικό τρόπο στις πραγματικές συμπεριφορές (Hong et al., 2013). Για παράδειγμα, η συναισθηματική πτυχή των στάσεων μπορεί να συσχετιστεί με συμπεριφορικές προθέσεις ή πραγματικές συμπεριφορές (Favazza et al., 2000) καθορίζοντας τις επιλογές των συμπαικτών των παιδιών και πώς αλληλοεπιδρούν με τους συνομηλίκους τους (Hong et al., 2013).
Στο πλαίσιο της συμπερίληψης ειδικότερα, τα παιδιά που έχουν πιο θετικά συναισθήματα για τους συνομηλίκους τους με αναπηρία μπορεί να είναι πιο πρόθυμα (δηλαδή έχουν προθέσεις συμπεριφοράς) ή πιθανό (δηλαδή πραγματική συμπεριφορά) να παίξουν και να αλληλοεπιδράσουν μαζί τους, σε σύγκριση με τα παιδιά που έχουν λιγότερο θετικά συναισθήματα για τους συνομηλίκους τους με αναπηρία. Ορισμένα άλλα εμπειρικά στοιχεία, ωστόσο, έδειξαν ότι η θετική στάση απέναντι στους άλλους δεν οδηγούσε απαραίτητα σε προθέσεις συμπεριφοράς ή πραγματικές συμπεριφορές (Pérez-Torralba et al., 2019).