ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι-ΕΙΣΑΓΩΓΗ
1.1 Αναπηρία
Ορισμένες ομάδες ανθρώπων στην κοινωνία μας βρίσκονται σε μια κατάσταση ιδιαίτερης ευαλωτότητας, όπως επί παραδείγματι την αναπηρία, που καθορίζεται από ορισμένα προσωπικά χαρακτηριστικά, που τους προσδιορίζουν ως ομάδα και που τους διαφοροποιούν από το σύγχρονο στερεότυπο της κανονικότητας. Αυτές οι ομάδες καλούνται να αντιμετωπίσουν εμπόδια και δυσκολίες ως προς τη συμμετοχή τους στην κοινότητα, καθώς δεν απολαμβάνουν ίσες ευκαιρίες σε σχέση με τους υπόλοιπους ανθρώπους. Η κατάσταση αυτή συνεπάγεται περιορισμούς στην απόλαυση των δικαιωμάτων τους, τα οποία θα έπρεπε να διασφαλίζονται από το κατάλληλο σύστημα αναγνώρισης και προστασίας (Campoy, 2017).
Ως αναπηρία νοείται η αλληλεπίδραση διαφορετικών παραγόντων και ελλείψεων, συμπεριλαμβανομένων περιορισμών στη δραστηριότητα ενός ατόμου, καθώς και περιορισμών στη συμμετοχή του στο κοινωνικό σύνολο (Hogan, 2019). Στην ίδια κατεύθυνση, η ελληνική πολιτεία αναγνωρίζει την “αναπηρία ως μέρος της ανθρώπινης ύπαρξης αλλά και ως ένα σύνθετο κοινωνικό και πολιτικό φαινόμενο και σε κάθε περίπτωση οφείλει να αποτρέπει τον υποβιβασμό των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία στη συμμετοχή ή στη συνεισφορά τους στην κοινωνική ζωή”(ν. 3699/2008, άρθ. 1).
Πριν ωστόσο, επικρατήσει το τρέχον μοντέλο κατανόησης της αναπηρίας, προϋπήρξε μια μακρά περίοδος προσαρμογής, κατά την οποία η κατανόησή για την αναπηρία επικεντρώθηκε στις ελλείψεις και τους περιορισμούς και στην έλλειψη ικανοτήτων του ατόμου (ιατρικό μοντέλο της αναπηρίας) (Hogan, 2019). Στη δεκαετία του 1970, ένας νέος τρόπος κατανόησης της αναπηρίας αναδύθηκε αρχικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, δημιουργώντας τα θεμέλια για το μελλοντικό κίνημα της αναπηρίας, που υποστήριζε την ανάγκη υποστήριξης των ατόμων με αναπηρία, προκειμένου να διάγουν μια ανεξάρτητη ζωή. Ταυτόχρονα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, αναδύθηκε, από κοινωνιολογική άποψη, το μοντέλο των κοινωνικών εμποδίων (Álvarez-Delgado et al., 2022). Και τα δύο κινήματα παρουσιάζουν ένα νέο όραμα για την αναπηρία, το οποίο τονίζει τη σημασία των κοινωνικών φραγμών, ως καθοριστικού παράγοντα στους περιορισμούς και τις δυσκολίες, που αντιμετωπίζει αυτή η συλλογικότητα. Από μια τέτοια σκοπιά, μια αναπηρία παύει να ορίζεται ως ο σωματικός, διανοητικός ή αισθητηριακός περιορισμός ενός ατόμου και αναδεικνύεται αντ’ αυτού ως κοινωνικός περιορισμός. Έτσι, η αναπηρία αναγνωρίζεται όχι μόνο ως χαρακτηριστικό ενός ατόμου, αλλά και ως προϊόν της αλληλεπίδρασης μεταξύ ενός συνόλου συνθηκών, πολλές από τις οποίες δημιουργούνται από το κοινωνικό περιβάλλον. Μια τέτοια εστίαση ανοίγει το δρόμο για μια νέα οπτική της αναπηρίας, που επικεντρώνεται στα ανθρώπινα δικαιώματα και θέτει τις βάσεις για μια αλλαγή του παραδείγματος στον τρόπο κατανόησης και αντιμετώπισης των ατόμων με αναπηρία (Lawson & Beckett, 2021).