Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 21ο

Νοέ 28, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 21ο

 

4.2         Συμπεράσματα

 

Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε ένα ολοένα και αυξανόμενο ενδιαφέρον, για παρεμβάσεις, θεραπείες και προγράμματα που περιλαμβάνουν τις τέχνες και υλοποιούνται σε σχολικά πλαίσια για μαθητές με αναπηρία. Σκοπός της συγκεκριμένης εργασίας, ήταν να εξετάσει ακριβώς αυτού του είδους τις παρεμβάσεις και τα οφέλη που αποκτάει η συγκεκριμένη ομάδα με την συμμετοχή σε αυτές.

Κατόπιν συστηματικής ανασκόπησης της βιβλιογραφίας των τελευταίων 20 χρόνων (2004-2024), οδηγηθήκαμε σε 15 μελέτες που πληρούσαν όλα τα κριτήρια για την ένταξη στην έρευνά μας. Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό, ήταν το γεγονός πως οι περισσότερες μελέτες διεξήχθησαν πρόσφατα, με πολλές από αυτές, να έχουν δημοσιευθεί το έτος συγγραφής της συγκεκριμένης εργασίας. Ακόμα, οι παρεμβάσεις που εξετάζονται έχουν εφαρμοστεί σε διαφορετικά μέρη του πλανήτη, γεγονός που δείχνει ότι υπάρχει παγκόσμιο ενδιαφέρον στην επιστημονική κοινότητα, για το συγκεκριμένο θέμα. Αυτό που μας χαροποιεί ακόμα παραπάνω, είναι πως μια μελέτη έχει διεξαχθεί και στην δική μας χώρα.

Οι παρεμβάσεις που συναντάμε, διαφέρουν μεταξύ τους ως προς το είδος της τέχνης που ενσωματώνουν, τον τρόπο με τον οποίο υλοποιούνται, το πλαίσιο, αλλά και το άτομο που τις εφαρμόζει. Κάποιες έχουν αυστηρή δόμηση και παραπέμπουν σε κλινικές συνεδρίες. Κάποιες άλλες είναι πιο ευέλικτες, εφαρμόζονται μέσα στην σχολική τάξη και συνδυάζονται με την διδασκαλία ή την καλλιτεχνική εκπαίδευση. Μερικές μπορεί να σχεδιάζονται και να υλοποιούνται από εξειδικευμένους θεραπευτές, ενώ μερικές άλλες από δασκάλους ή καλλιτέχνες. Τέτοιου είδους διαφοροποιήσεις, σχετίζονται με τις διαφορετικές προσεγγίσεις και θεωρίες που υπάρχουν για την ενσωμάτωση των τεχνών σε σχολικά πλαίσια, αλλά και με την οπτική και τον χώρο προέλευσης του κάθε ερευνητή που υλοποιεί την εκάστοτε παρέμβαση.

Κοινό σημείο όμως όλων των παρεμβάσεων, είναι οι θετικές αλλαγές και η βελτίωση που προκαλείται στους μαθητές με αναπηρία, με την επαφή τους με τις τέχνες. Αυτού του είδους οι αλλαγές, εκλαμβάνονται ως «θεραπεία», για αυτό και συγκεκριμένες παρεμβάσεις, θεωρούνται «θεραπευτικές» και μπορούν να χαρακτηριστούν «Art based interventions», «Art therapies» ή «Art based programs». Σκοπός μας δεν είναι να εξετάσουμε το πώς ονομάζεται η κάθε παρέμβαση και γιατί. Η δική μας εστίαση βρίσκεται στον σκοπό αυτών των παρεμβάσεων και στα

«θεραπευτικά» οφέλη που αποκομίζουν οι μαθητές με αναπηρίες από αυτές.

Για να απαντήσουμε λοιπόν στα ερευνητικά μας ερωτήματα, οι παρεμβάσεις που εξετάσαμε στόχευαν στην ανάπτυξη ή την βελτίωση μιας ευρείας γκάμας δεξιοτήτων. Τέτοιου είδους δεξιότητες είναι επικοινωνιακές, κοινωνικές, λειτουργικές, εκτελεστικές, αλλά και ακαδημαϊκές. Μόνο δυο από τις μελέτες μας αναφέρονταν στις ακαδημαϊκές δεξιότητες, ενώ οι περισσότερες εστίαζαν σε άλλου είδους δεξιότητες (κοινωνικές, επικοινωνιακές), οι οποίες ίσως είναι πιο χρήσιμες και αναγκαίες για την λειτουργικότητα των μαθητών με αναπηρίες. Θα μπορούσαμε ακόμα να υποθέσουμε ότι ,δεδομένου ότι τα άτομα με αναπηρίες δυσκολεύονται ιδιαιτέρως σε αυτούς τους τομείς, για αυτό και οι περισσότερες παρεμβάσεις εστιάζουν εκεί. Τέλος, δεν πρέπει να παραβλέψουμε και το πλαίσιο υλοποίησης τους. Οι περισσότερες πραγματοποιούνται σε ειδικά σχολεία, στα οποία δουλεύονται κυρίως λειτουργικές δεξιότητες και λιγότερο ακαδημαϊκές. Αυτός είναι ίσως ένας ακόμα λόγος, για τον οποίο κοινωνικές, επικοινωνιακές και λειτουργικές δεξιότητες βρίσκονται στο επίκεντρο των παρεμβάσεών μας.

Σχετικά με το δεύτερο ερευνητικό μας ερώτημα, για το είδος της τέχνης που χρησιμοποιείται περισσότερο, βλέπουμε πως η μουσική, είναι παρούσα σχεδόν σε όλες τις παρεμβάσεις που συναντάμε. Αυτή η κυριαρχία της μουσικής, θα μπορούσε να οφείλεται στις χαλαρωτικές ιδιότητες της, που ηρεμούν τα άτομα και βελτιώνουν την μάθηση, αλλά και στην άποψη ότι μέσω της μουσικής αναπτύσσονται νευρώνες και συνδέσεις στον εγκέφαλο που συμβάλλουν στην βελτίωση της γνώσης και την απόκτηση βασικών δεξιοτήτων. Ακόμα, πολλά έχουν ειπωθεί για τις ιδιαίτερες μουσικές δεξιότητες και ταλέντα των ατόμων με αυτισμό και έτσι, καθώς ένα μεγάλο δείγμα των μαθητών στις παρεμβάσεις μας αποτελείται από μαθητές με αυτισμό, η επιλογή της μουσικής μπορεί να οφείλεται εκεί.

Εκτός όμως από την μουσική, σε πολλές από τις παρεμβάσεις μας χρησιμοποιείται και το θέατρο ή η δραματοποίηση, ενώ σε μία γίνεται αναφορά σε ένα πρόγραμμα παραδοσιακών χορών. Και το θέατρο, αλλά και ο χορός, ωθούν τους μαθητές να συνεργαστούν μεταξύ τους για την επίτευξη κάποιου κοινού σκοπού και έτσι μπορούν να εξασκήσουν τις κοινωνικές τους δεξιότητες. Παρεμβάσεις που στοχεύουν σε κοινωνικές δεξιότητες, αύξηση της αλληλεπίδρασης και ένταξη των μαθητών με αναπηρία, ενσωματώνουν κατά κύριο λόγο κάποιο από τα παραπάνω ήδη τέχνης.

Τέλος, υπάρχουν και οι μεικτές παρεμβάσεις, που συνδυάζουν περισσότερες από μια μορφές τέχνης, προκειμένου να ενεργοποιήσουν όσο το δυνατό περισσότερες αισθήσεις, μέσω των οποίων η γνώση και κατανόηση του κόσμου γίνεται ευκολότερη. Ειδικά στην περίπτωση των ατόμων με αναπηρία, πιθανές δυσκολίες στην νοητική λειτουργία και την αντίληψη, καθιστούν αναγκαία την εύρεση ενός διαφορετικού και εναλλακτικού καναλιού επικοινωνίας και πρόσβασης στην γνώση. Οι αισθήσεις, οι οποίες ενεργοποιούνται μέσα από τις τέχνες, αποτελούν ένα πιθανό τέτοιο κανάλι.

Όσον αφορά το τρίτο ερευνητικό μας ερώτημα, η αναπηρία δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο, καθώς όλοι οι μαθητές, ανεξαρτήτως της αναπηρίας τους ευνοούνται και ευεργετούνται από τις τέχνες, που ενσωματώνονται σε παρεμβάσεις στα σχολεία. Στις μελέτες, κατά κύριο λόγο συναντήσαμε στο δείγμα μαθητές με νοητική αναπηρία και αυτισμό. Ίσως αυτές οι ομάδες είναι και οι μεγαλύτερες που αντιπροσωπεύουν τους μαθητές με αναπηρία στα ειδικά σχολεία. Το επίπεδο λειτουργικότητας όμως, καθώς και η σοβαρότητα της αναπηρίας, επηρεάζουν το πόσο κάθε μαθητής θα ωφεληθεί από μια παρέμβαση, με μαθητές με πιο ελαφρές μορφές αναπηρίας και υψηλότερα επίπεδα λειτουργικότητας, να παρουσιάζουν μεγαλύτερες βελτιώσεις.

Τέλος το τελευταίο μας ερευνητικό ερώτημα, ασχολείται με τα οφέλη που αποκομίζουν οι μαθητές με αναπηρία, από τις παρεμβάσεις που ενσωματώνουν τις τέχνες σε σχολικά πλαίσια. Τα αποτελέσματα των μελετών μας, επισημαίνουν πως αυτά τα οφέλη είναι πολλαπλά και σχετίζονται κυρίως με την βελτίωση ή την απόκτηση διαφόρων δεξιοτήτων. Τέτοιες δεξιότητες είναι αναγνωστικές, επικοινωνιακές, κοινωνικές, λειτουργικές, ηγετικές, λεκτικές και εκτελεστικές. Επίσης, με βάση στοιχεία που αντλούνται από τους ίδιους τους μαθητές με αναπηρίες, μέσω συνεντεύξεων, οι παρεμβάσεις αυτές τους ήταν ιδιαίτερα ευχάριστες, τους έκαναν να νιώθουν όμορφα και τους παρείχε κίνητρο για να συμμετέχουν στην μαθησιακή διαδικασία. Ακόμα, αυξήθηκε η αυτοπεποίθησή τους, καθώς διαπίστωναν ότι μπορούν να επιτύχουν πράγματα που πριν την παρέμβαση δεν μπορούσαν και ένιωθαν ικανοποίηση με το αισθητικό αποτέλεσμα που παρήγαν. Τέλος, οι εκπαιδευτικοί επιβεβαιώνουν όλες αυτές τις θετικές αλλαγές στους μαθητές και επισημαίνουν πως οι τέχνες θα μπορούσαν να είναι ένα χρήσιμο εργαλείο, στα χέρια όλων όσων εργάζονται με μαθητές με αναπηρία.

Μετάβαση στο περιεχόμενο