Οι παραστατικές τέχνες: Μια συστηματική ανασκόπηση των εφαρμογών τους στα άτομα με αναπηρία στο σχολικό περιβάλλον – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Χρηστίδου Αγγελικής – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Ειδική Αγωγή, Εκπαίδευση και Αποκατάσταση» – Μέρος 6ο
1.2.3 Art in Therapy (Art Psychotherapy), Art as Therapy, Therapeutic Art
Στο προηγούμενο υποκεφάλαιο, έγινε σαφές ότι υπάρχει δυσκολία στον ακριβή ορισμό της «Art Therapy», ενώ υπάρχουν πολλοί εναλλακτικοί και καμιά φορά αντικρουόμενοι ορισμοί, που εν’ τέλει μπορεί να αναφέρονται στο ίδιο πράγμα (Edwards, 2004). Ένας από τους κυρίαρχους λόγους που υπάρχει αυτή η σύγχυση, είναι η διαμάχη που δημιουργήθηκε ανάμεσα στις δυο βασικές προσεγγίσεις που αναπτύχθηκαν και διαμόρφωσαν τον κλάδο της «Art Therapy», όταν αυτή βρίσκονταν ακόμα στα σπάργανά της (Buciarelli, 2016).
Η πρώτη προσέγγιση ή αλλιώς το πρώτο μοντέλο της «Art Therapy» προωθήθηκε από την Margaret Naumburg, η οποία θεωρείται και η μητέρα της «Art Therapy» στην Αμερική (Malchiodi, 2003). Επηρεασμένη από τον Freud και τις ψυχαναλυτικές του θεωρίες, αλλά και τις απόψεις του Jung για την φαντασία, αντιμετώπιζε την τέχνη, ως μια μορφή «συμβολικού λόγου» των ασθενών της (Rubin, 2009). Για την Naumburg, η τέχνη αποτελεί ένα μέσο για να φτάσει στο υποσυνείδητο των ανθρώπων (Potash, 2005), βγάζοντας στην επιφάνεια σκέψεις και συναισθήματα που δεν μπορούν να εκφραστούν λεκτικά και να τους οδηγήσει τελικά στην κάθαρση και την θεραπεία (Losinski & Hughey, 2016). Στόχος της καλλιτεχνικής διαδικασίας είναι η αποκάλυψη και η διορατικότητα, ενώ δεν δίνεται έμφαση στο έργο τέχνης που δημιουργείται (Rubin, 2016). Ο θεραπευτής δεν αναλύει απλά το έργο τέχνης (Buciarelli, 2016), αλλά το χρησιμοποιεί ως μια «γέφυρα» ανάμεσα σε αυτόν και τον ασθενή (Gray, 1978) και τον ενθαρρύνει, μέσω της συζήτησης γύρω από αυτό, να κατανοήσει την τέχνη του και κατ’ επέκταση τον εαυτό του (Kozman, 1993), μέσα σε ένα ασφαλές θεραπευτικό περιβάλλον (Potash, 2005). Η προσέγγιση που προτείνει, συναντάται πολλές φορές στην βιβλιογραφία ως Art Psychotherapy (Farokhi, 2011) ή Dynamically Oriented Art Therapy (Malchiodi, 2003) και εφαρμόζεται κυρίως σε κλινικά πλαίσια, συνδέοντας την «Art Therapy» με ιατρικά μοντέλα, για την διάγνωση και την θεραπεία (art in therapy) ψυχοπαθολογικών καταστάσεων (Kapitan, 2008).
Η δεύτερη προσέγγιση, έχει επίσης τις ρίζες της στις ψυχαναλυτικές θεωρίες και εκπροσωπείται από την Edith Kramer (Buciarelli, 2016). H Kramer ως δασκάλα της τέχνης και έχοντας δουλέψει με παιδιά με αναπηρίες και μειονεκτικά περιβάλλοντα, αντιλαμβάνεται την δύναμη της τέχνης να εμπλουτίζει τις ζωές τους (Malchiodi, 2003). Δίνει έμφαση στην εγγενή θεραπευτική δύναμη της δημιουργικής διαδικασίας, προωθώντας την άποψη ότι η διαδικασία της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι από μόνη της θεραπευτική (Art as Therapy) (Farokhi, 2011). Η διαδικασία, αλλά και το αποτέλεσμα είναι σημαντικά για την Kramer, ενώ ο ρόλος του θεραπευτή είναι μέσα από υποδείξεις, μεταφορές και άλλες τεχνικές, να βοηθήσει στρατηγικά το άτομα να αναπτύξει θετικές και επιτυχημένες τεχνικές, που θα κάνουν αποτελεσματική και ευχάριστη την δημιουργική διαδικασία (Malchiodi, 2003). Η προσέγγιση και η θεωρία της , συναντάται στην βιβλιογραφία ως «Art as Therapy» (Rubin, 2016) και ανοίγει τον δρόμο για την εφαρμογή της «Art Therapy» πέρα από ψυχιατρικά πλαίσια, στην ειδική αγωγή και σε κοινοτικά και πλαίσια αποκατάστασης.
Για την Kramer, η «Art Therapy» δεν συνδέεται αποκλειστικά με την ψυχική υγεία, αλλά μπορεί να είναι εξίσου αποτελεσματική με ένα ευρύτερο φάσμα
πληθυσμών, όπως οι κάθε είδους μειονότητες (φτωχοί, καταπιεσμένοι, άτομα με αναπηρίες κ.α) (Potash, 2005). Σε αντίθεση με την Naumburg, δεν εργάζεται σε ένα καθαρά κλινικό περιβάλλον, αλλά προτιμά τα «καλλιτεχνικά εργαστήρια», τα οποία αρχικά εμφανίζονται μέσα στα ψυχιατρικά νοσοκομεία, αργότερα όμως επεκτείνονται και σε άλλα περιβάλλοντα, όπως την κοινότητα (Wix, 2014). Στα εργαστήρια αυτά (studios), τα άτομα μέσα από την καλλιτεχνική δημιουργία και την παραγωγή ενός έργου τέχνης, ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και την αυτοαποτελεσματικότητά τους και αυτό το αποτέλεσμα εκλαμβάνεται ως θεραπευτικό. Οι προσεγγίσεις που στηρίζονται στα εργαστήρια και ακολουθούν την «Art as Therapy» φιλοσοφία της Kramer, συναντώνται στην βιβλιογραφία ως «Open studio approach to Art Therapy» (Finkel & Or, 2020).
Η Elinor Ulman, προσπαθώντας να δώσει έναν πιο σαφή ορισμό και να οριοθετήσει την «Art Therapy», συγκρίνει τις απόψεις της Naumburg και της Kramer, τονίζοντας όμως πως και οι δυο υπάγονται στα πλαίσια της «Art Therapy» (Malchiodi, 2003). Θεωρεί πως η Naumburg δίνει μεγαλύτερη έμφαση στο συστατικό της θεραπείας, ενώ η Kramer, στο συστατικό της τέχνης. Η Naumburg λοιπόν, κατά την Ulman, είναι περισσότερο ψυχοθεραπεύτρια, ενώ η Kramer είναι περισσότερο δασκάλα, εστιάζοντας στις εγγενείς θεραπευτικές ιδιότητες της καλλιτεχνικής δημιουργίας (Ulman, 2001).
Άθελα της, δημιουργεί έτσι μια ιστορική διαμάχη στον κλάδο της «Art Therapy» με αποτέλεσμα, πολλούς υποστηρικτές της μιας ή της άλλης προσέγγισης, να στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου και να αμφισβητούν την αντίπαλη προσέγγιση και τους οπαδούς της (Buciarelli, 2016). H Potash (2014), υποστηρίζει πως τα πρώτα χρόνια της διαμόρφωσης του επαγγέλματος του «art therapist», οι κυρίαρχες θεωρίες και η επαγγελματική εκπαίδευσή τους, βασίζονταν κυρίως στην προσέγγιση της Naumburg, αφήνοντας εκτός κλάδου, όσους ασπάζονταν και εφάρμοζαν στον έργο τους την «Art as Therapy» προσέγγιση της Kramer. Αυτή η στάση όμως, αδικούσε και υποβάθμιζε το συστατικό της «τέχνης», έναντι του συστατικού της «θεραπείας» (Lachman-Chapin, 2000).
Από τότε και μέχρι σήμερα, η «Art Therapy» υφίσταται μια κρίση στην ταυτότητά της, που δυσκολεύει την αναγνώρισή της και την κατοχύρωση των επαγγελματιών της (Buciarelli, 2016), δίνοντας χώρο σε άλλους επαγγελματίες που χρησιμοποιούν τις τέχνες με θεραπευτικό σκοπό (νοσοκόμοι, δάσκαλοι, καλλιτέχνες, κοινωνικοί λειτουργοί, ψυχολόγοι κ.α), να «εισβάλουν» στον κλάδο της «Art Therapy» και να φέρουν κομμάτια από τον δικό τους τομέα, δημιουργώντας σύγχυση και θολώνοντας την διάκριση στο τι τελικά είναι ή δεν είναι η «Art Therapy» (Edwards, 2004). Ακόμα και σήμερα, η «Art as Therapy» προσέγγιση της Kramer υποτιμάται από κάποιους, οι οποίοι χρησιμοποιούν τον όρο art as therapy, περιγράφοντας δραστηριότητες θεραπευτικής τέχνης (therapeutic art activities) (Art Therapy Resources, 2024), στις οποίες η καλλιτεχνική διαδικασία μπορεί να φέρει μεν θεραπευτικό αποτέλεσμα, δεν στοχεύει όμως στην θεραπεία (Sack, 2016). Συνήθως, ο όρος art as therapy διαχωρίζεται από τον όρο Art Therapy (Hearts for Hope, 2024). Η μετάφραση των όρων βέβαια από τα Αγγλικά στα Ελληνικά, μπορεί να είναι υπεύθυνη για αυτή την σύγχυση, όπως άλλωστε έχει υποστηρίξει και η d’Elia (2016).
Πολλοί θεραπευτές γνωρίζοντας ότι η δημιουργία τέχνης μπορεί να είναι θεραπευτική, ενσωματώνουν τις τέχνες στην εργασία τους, προσπαθώντας μάλιστα να αποκρυπτογραφήσουν το νόημα που κρύβεται πίσω από την τέχνη των ασθενών τους. Κάτι τέτοιο όμως, απαιτεί συγκεκριμένες γνώσεις και δεξιότητες. Θεραπευτές που δεν είναι εξειδικευμένοι πάνω στην «Art Therapy», δεν έχουν τα κατάλληλα εργαλεία για να υποστηρίξουν τους πελάτες τους μέσω της καλλιτεχνικής διαδικασίας (Hearts for Hope, 2024) και θα ήταν λάθος να ισχυρίζονται ότι εφαρμόζουν «Art Therapy» (Gray, 1978).
Η τέχνη μπορεί να φέρει θεραπευτικά αποτελέσματα, δεν έχει όμως πάντα ως σκοπό της την θεραπεία (Art Therapy Resources, 2024). Δραστηριότητες οι οποίες εμπεριέχουν κάποια μορφή τέχνης και φέρουν οποιαδήποτε θετική αλλαγή στους συμμετέχοντες, μέσω της δημιουργικής διαδικασίας, θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως «therapeutic art activities» (Caddy et al., 2011). Πολλές φορές στην βιβλιογραφία, τέτοιου είδους δραστηριότητες ταυτίζονται με την «Art Therapy» (Slayton et al., 2010). Δεδομένου μάλιστα, ότι με την πάροδο του χρόνου και όσο ο κλάδος της «Art Therapy» εξελίσσεται και πολλά μοντέλα και πρακτικές δεν ταιριάζουν τόσο στον παραδοσιακό ορισμό της , η διάκριση ανάμεσα σε «therapeutic art activities» και «Art Therapy» γίνεται ακόμα πιο δύσκολη (Kapitan et al., 2011).
Οι «therapeutic art activities» δίνουν πρόσβαση στον χώρο του καλλιτέχνη και βοηθάνε τα άτομα να εκφράσουν σκέψεις και ιδέες που δεν μπορούν να χωρέσουν σε λόγια. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, οι τέχνες λειτουργούν ως μέσο για συζήτηση, κατανόηση και εκπαίδευση και προσφέρουν σε όσους ασχολούνται με αυτές, μια αίσθηση ολοκλήρωσης και ενδυνάμωσης. Δεν έχουν όμως ως κύριο σκοπό τους την θεραπεία (Mascarenhas, 2013).
Οι βασικές διαφορές που ξεχωρίζουν τις «therapeutic art activities» από την
«Art Therapy», είναι οι στόχοι, ο θεραπευτής και η δομή της θεραπευτική διαδικασίας (Caddy et al., 2012). Στην «Art Therapy» οι στόχοι είναι πολύ συγκεκριμένοι και συνδέονται με την θεραπεία, κυρίως ψυχοπαθολογικών καταστάσεων. Ο θεραπευτής είναι εξειδικευμένος στην «Art Therapy» (art therapist) και η διαδικασία διέπεται από την «θεραπευτική συμμαχία» (therapeutic alliance), όπως κάθε είδους θεραπευτική διαδικασία (Kapitan et al., 2011). H «θεραπευτική συμμαχία» αναφέρεται στην σχέση που δημιουργείται ανάμεσα σε θεραπευόμενο και θεραπευτή, καθώς και στον από κοινού καθορισμό των στόχων και των εργασιών και παίζει σημαντικό ρόλο στην επιτυχία της θεραπευτικής διαδικασίας (Stubbe, 2018).
Αντίθετα, στις «therapeutic art activities» η δομή των δραστηριοτήτων δεν ακολουθεί την δομή μια θεραπείας (Caddy et al., 2012) και ο θεραπευτής δεν είναι εξειδικευμένος πάνω στην «Art Therapy». Μάλιστα δεν αναφέρεται ως θεραπευτής, αλλά ως διευκολυντής (facilitator) (Slayton et al., 2010) και μπορεί να είναι καλλιτέχνης, δάσκαλος, εργοθεραπευτές ή άλλος επαγγελματίας (Pamelia, 2015). Τέλος, δεν τίθενται συγκεκριμένοι θεραπευτικοί στόχοι και τα αποτελέσματα είναι γενικά και συνδέονται με τα γενικότερα θετικά αποτελέσματα που φέρει στα άτομα, η επαφή με τις τέχνες. Μερικές φορές βέβαια, τα αποτελέσματα αυτά μπορεί να σχετίζονται και με την ψυχική υγεία (Kapitan et al., 2011).