Απώλεια της σωματικής ακεραιότητας

Το πρώτο πλήγμα στο πολλαπλό πρόβλημα της τύφλωσης είναι η απώλεια της σωματικής ακεραιότητας, της αρτιότητας. Το άτομο που μεγάλωσε, που έχτισε τη ζωή του ως ολόκληρος άνθρωπος, είναι τώρα μόνο ένα μέρος της ολότητας αυτής. Έχει γίνει κομμάτια.
Σε αυτόν τώρα αρμόζουν όλες αυτές οι σκληρές λέξεις που χαρακτηρίζουν το άτομο που δεν είναι ακέραιο: «ανάπηρος», «σακάτης», «βασανισμένος». Και η λέξη που προκαλεί τον τρόμο, «τυφλός».
Ο τρόμος αυτός είναι σαν εφιάλτης. Με την απώλεια της όρασης έχει έρθει κάτι που από καιρό φοβόταν. Δεν είναι πια ο ίδιος άνθρωπος. Και όχι μόνο. Είναι διαφορετικός από όλους τους άλλους γύρω του. Είναι ένας τυφλός σε έναν κόσμο βλεπόντων. Αυτή η σωματική διαφορά από τους «κανονικούς ανθρώπους» είναι μακράν το πιο δύσκολο πρόβλημα που θα αντιμετωπίσει στη ζωή του.
Μια ζωή πάλευε (με τον ένα ή τον άλλο τρόπο) να ανήκει στην ομάδα «των ομοίων», ή τουλάχιστον να κερδίσει το σεβασμό τους, τώρα βρίσκεται ριγμένος στην ομάδα των «αποκλεισμένων » από όπου δεν μπορεί να αποδράσει.
Βέβαια τα συναισθήματα του δεν είναι τόσο ξεκάθαρα. Συχνά εμφανίζονται απλά σαν ασχημάτιστοι φόβοι, σαν άγχος που δεν είναι εύκολο να περιγραφεί, σαν κατάθλιψη χωρίς λογική βάση.
Όσον αφορά τη συνειδητή του σκέψη, το άτομο που έχει υποστεί τύφλωση μπορεί να είναι βέβαιο ότι η τύφλωση δεν τον έχει αλλάξει σημαντικά, ότι οι σωματικές αναπηρίες δεν είναι το χειρότερο που μπορεί να συμβεί και τα λοιπά. Τα συναισθήματα του όμως ξεπηδάνε από τα κρυμμένα βάθη του ασυνείδητου και αρνούνται να υποχωρήσουν μπροστά στην λογική του συνειδητού.

Μπλεγμένα στα συναισθήματα του ανθρώπου που πρόσφατα έχασε την όραση του, είναι όλα τα συναισθήματα που είχε για τους τυφλούς όταν εκείνος είχε ακόμη την όραση του.
Εάν όσο είχε την όραση του ήταν της γνώμης ότι οι τυφλοί είναι μυστήριοι άνθρωποι, ότι έχουν περίεργες υπερφυσικές δυνάμεις, εάν δεν ένιωθε και πολύ άνετα στην παρουσία τους, τώρα πώς να νιώθει;
Αν σκεφτόταν με στερεότυπα για τους τυφλούς: τυφλός ζητιάνος, τυφλή ιδιοφυία, τυφλός μουσικός, τώρα πώς να νιώθει;
Κι αν κάποια από αυτά τα συναισθήματα οφείλονταν στο παρουσιαστικό τους, τώρα πώς να νιώθει για το δικό του;
Αν η τύφλωση κάποιου ατόμου τον οδήγησε στην απόρριψη, στον οίκτο, στην αποστροφή, τι γίνεται με όλα αυτά τα συναισθήματα τώρα που και ο ίδιος είναι τυφλός;
Ίσως είναι γεμάτος με πίκρα και μίσος για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπιζε τους τυφλούς στο παρελθόν, ακόμα και για την ελεημοσύνη που έδινε στον τυφλό ζητιάνο, τώρα που συνειδητοποιεί τα συναισθήματα που κρύβονταν πίσω απ΄ όλα αυτά.
Εάν ανάμεσα στα συναισθήματα αυτά υπήρχε ένας κρυφός και βαθύς φόβος τώρα έχει μεγαλύτερο λόγο για να ανησυχεί. Ο φόβος της τύφλωσης είναι ένα σημαντικό κομμάτι του φυσιολογικού ένστικτου αυτοσυντήρησης, το επιβεβαιώνουν οι αντανακλαστικές κινήσεις για την προστασία των ματιών και πανάρχαιες φράσεις όπως «να το προσέχεις σαν τα μάτια σου». Οι περισσότεροι άνθρωποι όμως δεν ομολογούν αυτόν το φόβο, είναι κάτι που τους κάνει να ντρέπονται και για αυτό μένει βαθιά κρυμμένο στο ασυνείδητο από όπου προκαλεί την αποστροφή και τον «οίκτο».
Για αυτό λοιπόν, το άτομο που έχασε την όραση του μπορεί να βιώνει συναισθήματα ενοχής για την συμπεριφορά του προς τους τυφλούς, την απόρριψη, τον μελοδραματικό οίκτο που δεν πρόσφερε καμία πραγματική βοήθεια και την απέχθεια με την οποία προσπερνούσε τα προβλήματά τους.
Τα αισθήματα αυτά της «διαφορετικότητας», του φόβου και της ενοχής μπορεί να σχετίζονται και με άλλες όψεις της έννοιας της τύφλωσης εκτός από την απώλεια της σωματικής ακεραιότητας, εδώ όμως ειδικά προκαλούν σύγχυση και επιβαρύνουν τον αντίκτυπο που προκαλεί η απώλεια της «πραγματικότητας».

Πρέπει, όμως να μην ξεχνάμε ότι τα συναισθήματα κατάθλιψης, σύγχυσης, διαφορετικότητας, δεν είναι ξεκάθαρα συνδεδεμένα με την απώλεια και μόνο. Ούτε και παρουσιάζονται ακριβώς με τον ίδιο τρόπο σε όλους όσοι χάνουν την όρασή τους. Κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός, καθώς κάθε άνθρωπο έχει μια εικόνα για τον εαυτό του, είτε σχετικά αληθινή είτε εντελώς διαστρεβλωμένη, την προσωπική εικόνα του «τι πραγματικά είμαι». Μέρος αυτής της εικόνας είναι αυτό που ονομάζεται «εικόνα του σώματος». Και για αυτή την εικόνα του σώματος η απώλεια της σωματικής ακεραιότητας, ο θάνατος της όρασης, μπορεί να είναι ένα πολύ βαρύ χτύπημα.
Κάθε ενήλικας έχει περάσει πολλά χρόνια χτίζοντας μια κάποια ισορροπία που του επέτρεψε να ζήσει με την εικόνα του εαυτού του, να την αποδεχτεί και να την πιστέψει. Τώρα πρέπει να αναθεωρήσει δραστικά αυτή την εικόνα. Το σώμα του είναι ένα σώμα τυφλό, σακατεμένο, ένα αφύσικο σώμα χωρίς παράθυρα. Τι συμβαίνει λοιπόν στην ισορροπία του, στον τρόπο που ενεργούσε;
Και σαν να μην έφταναν όλα αυτά ο πολιτισμός μας έχει την τάση να δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη σωματική τελειότητα. Η πνευματική έμφαση του Ιουδαϊσμού παλιότερα είχε την τάση να δίνει λιγότερη σημασία στη σωματική τελειότητα. Η εξάπλωση του χριστιανικού πολιτισμού έδωσε την ίδια έμφαση στο πνεύμα σε ένα μεγάλο κομμάτι του δυτικού κόσμου και μείωσε την έμφαση που δινόταν στα σωματικά προσόντα και άρα και τη σημασία της σωματικής αναπηρίας.
Στις μέρας μας δύο παράγοντες έχουν δώσει νέα ώθηση στην τάση να τονιστεί εκ νέου η έννοια της σωματικής ακεραιότητας και έχουν επιβαρύνει την αίσθηση του τραύματος που προκαλεί η σωματική αναπηρία.
Ο πρώτος είναι η όλο και μικρότερη επιρροή της εβραιοχριστιανικής φιλοσοφίας στον πολιτισμό μας. Με την υλιστική φιλοσοφία που την έχει αντικαταστήσει στη λογοτεχνία μας έχει επέλθει μια έμφαση στο ανθρώπινο περιβάλλον-τα πράγματα που μας περιβάλλουν στη διάρκεια της ζωής μας: σωματική υγεία, σωματική τελειότητα, απουσία πόνου, άνεση κτλ.
Ο δεύτερος παράγοντας είναι η διαφήμιση, με την προσεκτική ανάλυση των ανθρώπινων επιθυμιών που έχει πασιφανώς ως σκοπό την εκμετάλλευση τους και τη χρήση των Μ.Μ.Ε. για να ξυπνήσουν στους ανθρώπους κάθε είδους λανθάνοντα άγχη για τον εαυτό τους, τα σωματικά τους χαρακτηριστικά και την κοινωνική τους αποδοχή.
Σε αυτή την ατμόσφαιρα έζησε και ο άνθρωπος που πρόσφατα έχασε την όραση του. Ανέπνευσε σε αυτή την ατμόσφαιρα, μέσα από τις συζητήσεις στο σπίτι του, από το άγχος των γονιών και των δασκάλων του για τη σωματική του υγεία και την εμφάνιση του. Την έζησε πριν και μετά το σχολείο, άκουσε διάφορα διαφημιστικά σλόγκαν, τη διάβασε σε χιλιάδες διαφημίσεις περιοδικών και κόμικς. Από την παιδική του ηλικία είχε εμπεδώσει τη σημασία της σωματικής τελειότητας.
Και τώρα, άσχετα αν πριν ήταν σωματικά τέλειος ή όχι, τώρα είναι ένα τυφλό σώμα.

Ένας ακόμα πολύ σημαντικός παράγοντας σε αυτή την απώλεια της σωματικής ακεραιότητας είναι η πιθανότητα ο άνδρας που έχασε πρόσφατα την όραση του να έχει μια νέα ανασφάλεια, αυτή τη φορά για τον ανδρισμό του. Κι αν αυτό συμβεί, μιλάμε για ακόμα έναν θάνατο.
Υπάρχουν γυναικεία στοιχεία ακόμα και στον δυνατότερο άνδρα, όπως και ανδρικά στοιχεία στην πιο γλυκιά γυναίκα. Τα παιδιά όμως δεν το γνωρίζουν αυτό! Και το ότι δεν το γνωρίζουν προκαλεί ανασφάλεια σε πολλά αγόρια που ανακαλύπτουν μέσα τους «γυναικεία» χαρακτηριστικά, και σε κορίτσια που βλέπουν στον εαυτό τους κάτι το «αντρικό».
Αν ο άνδρας που πρόσφατα τυφλώθηκε είναι ένα από αυτά τα άτομα (ακόμα κι αν η ανασφάλεια πηγαίνει τόσο πίσω στην παιδική του ηλικία που νομίζει ότι την έχει ξεχάσει, κι ακόμα κι αν είναι από τους πλέον αρρενωπούς άνδρες), μπορεί να αντιμετωπίσει πολλά προβλήματα σε αυτόν τον τομέα. Διότι οι ψυχολόγοι του βάθους μας λένε (και η θεωρία μπορεί να γίνει δεκτή ή να απορριφθεί χωρίς να καταστρέψει τη σημασία της απώλειας της σωματικής ακεραιότητας) ότι οποιαδήποτε σωματική απώλεια μπορεί να εκληφθεί από το ασυνείδητο ως επίθεση στο διαχωρισμό των φύλων. Και σημειώνουν ότι το μάτι είναι πιο άμεσα συνδεδεμένο από οποιοδήποτε άλλο αισθητήριο όργανο με τα συναισθήματα που έχουν να κάνουν με την ανδρική και τη γυναικεία φύση. Η απώλεια του ματιού ή η απώλεια της χρήσης του ματιού συνεπάγεται κατά κάποιο τρόπο ένα χτύπημα σε αυτό που μας διακρίνει σε άνδρες και γυναίκες και άρα ένα βαρύ χτύπημα στην ασφάλεια που νιώθουμε για τον ίδιο μας τον εαυτό. Αυτή η νέα τύφλωση ίσως στον κόσμο των συναισθημάτων του να ισοδυναμεί με ευνουχισμό. Η θεωρία αυτή ίσως ανοίγει το δρόμο για μια καλύτερη κατανόηση των ακαθόριστων αισθημάτων ανησυχίας που ξυπνά η τύφλωση στους περισσότερους, των φόβων που εμπλέκονται όταν συνδέουμε την τύφλωση με τον εαυτό μας.

Άλλες δυο υποδείξεις των ψυχολόγων του βάθους μπορούν να μας βοηθήσουν να εστιάσουμε καλύτερα στη σημασία αυτού του κεφαλαίου. Μας λένε ότι στο ασυνείδητο η απώλεια των ματιών κάποιου (και συνεπώς η απώλεια της χρήσης των ματιών του) ισούται με τον ίδιο τον θάνατο. Αυτά τα συχνά εφιαλτικά όνειρα με την τύφλωση είναι στην πραγματικότητα όνειρα για το φόβο του θανάτου. Και η δυσκολία φαίνεται να είναι μεγαλύτερη για όσους μεγάλωσαν με την αγγλική ως μητρική γλώσσα. (Σημείωση: Στην αγγλική οι λέξεις «μάτι» και «εγώ» ηχούν το ίδιο). Στους αγγλόφωνους το ασυνείδητο πολλές φορές θεωρεί μία επίθεση στο μάτι ως επίθεση στο Εγώ που αυτό συμβολίζει. Έτσι λοιπόν, συναισθηματικά η απώλεια της σωματικής ακεραιότητας μπορεί να είναι η απώλεια, ο θάνατος, του Εαυτού.
Συμπερασματικά, είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι συνυποδηλώσεις αυτής της απώλειας της σωματικής ακεραιότητας πολύ σπάνια εμφανίζονται καθαρά στο άτομο που έχασε την όραση του. Αν εμφανίζονταν, θα ήταν πολύ ευκολότερο να τις αντιμετωπίσει, θα μπορούσε μόνος του να τις χειριστεί και να τις απορρίψει. Αντίθετα εμφανίζονται με τη μορφή ασαφών φόβων και συμπτωμάτων που δεν έχουν καμία προφανή σχέση με τα συναισθήματα που υποβόσκουν. Και αν δεν γίνει κάτι για αυτά τα λανθάνοντα συναισθήματα, κάθε είδους σωματικά, ηθικά και κοινωνικά συμπτώματα θα σχηματίσουν ένα τύπο κακής ή ψευδούς προσαρμογής.

Μετάφραση Εύη Στάθη