ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΤΩΝ ΜΗΤΕΡΩΝ ΜΕ ΣΟΒΑΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΟΡΑΣΗΣ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΨΥΧΟΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΟΝΕΪΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΤΟΚΕΤΟΥ – ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΚΑΪΣΑ ΜΑΡΙΑΣ & ΜΠΛΑΧΑΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ – ΔΙΕΘΝΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ, ΤΜΗΜΑ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ – Μέρος 18ο
1.3 Οπτικές παθήσεις στις γυναίκες
Σύμφωνα με την ΕΛΣΤΑΤ (Ελληνική Στατιστική Αρχή) και την τελευταία απογραφή του 2002 αναφορικά με τα προβλήματα όρασης στην Ελλάδα, ισχύουν τα παρακάτω:
- Όσον αφορά το φύλο, οι άντρες με προβλήματα όρασης στην χώρα μας ανέρχονται στους 32.943 (4,5%), ενώ οι γυναίκες ανέρχονται στις 42.564 (4,6%).
- Όσον αφορά τις ηλικιακές ομάδες με προβλήματα όρασης στην χώρα μας, οι άνθρωποι ηλικίας 15-29 ετών αποτελούν το 14,7% του πληθυσμού με προβλήματα όρασης, οι άνθρωποι ηλικίας 30-44 ετών αποτελούν το 7,1%, οι άνθρωποι ηλικίας 45-64 ετών αποτελούν το 3,7% και οι άνθρωποι άνω των 65 ετών αποτελούν το 4%.
Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να εξηγηθεί καθώς υπάρχουν αυξανόμενες ενδείξεις για σύνδεση μεταξύ των ορμονών του φύλου και κάποιων σημαντικών παθήσεων του οπτικού νεύρου όπως το γλαύκωμα, η κληρονομική οπτική νευροπάθεια του Leber, η μη αρτηριτιδική πρόσθια ισχαιμική οπτική νευροπάθεια, η οπτική νευρίτιδα και οι όγκοι του οπτικού νεύρου, ιδίως το γλοίωμα. Η επίδραση των ορμονών του φύλου φαίνεται να υπάρχει όχι μόνο σε παθήσεις του οπτικού νεύρου, αλλά και σε εκείνες στις οποίες η συμμετοχή του οπτικού νεύρου είναι δευτερογενής, όπως η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια. Οπτικές παθήσεις που έχουν συσχετιστεί με τις γυναικείες ορμόνες είναι: η λοίμωξη του αγγειώδους χιτώνα, το γλαύκωμα, οι μακρο-αγγειακές επιπλοκές στην διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια και η εκφύλιση της ωχράς κηλίδας.
Η ηλικία και το φύλο μπορεί να επηρεάσουν την κατανομή των γοναδικών ορμονικών υποδοχέων σε όλους τους οφθαλμικούς ιστούς και αυτό έχει συσχετιστεί με τις διαφορές στην επιδημιολογία ορισμένων διαταραχών (Gupta et al, 2005). Για παράδειγμα, ο οιστρογονικός υποδοχέας άλφα (ER-α) υπάρχει στον αμφιβληστροειδή και στο χρωστικό επιθήλιο του αμφιβληστροειδούς σε νέες γυναίκες αλλά δεν υπάρχει στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες ή στους άνδρες (Ogueta et al, 1999)· ενώ οι Munaut et al. (2001) βρήκαν τον υποδοχέα ER-β στον αμφιβληστροειδή τόσο των γυναικών όσο και των ανδρών.
Μελέτες, με τη χρήση της πολυεστιακής ηλεκτροαμφιβληστροειδογραφίας διερεύνησαν τις διαφορές στον άνθρωπο, λαμβάνοντας υπόψη όχι μόνο το φύλο αλλά και την ηλικία των ατόμων. Αυτό οδήγησε στο να φανεί ότι οι διαφορές στη λειτουργία του αμφιβληστροειδούς ανδρών και γυναικών ήταν σημαντικές πριν από την ηλικία των 50 ετών, ενώ σε μεταγενέστερη ηλικία τα αποτελέσματα ήταν αλληλεπικαλυπτόμενα. Συγκρίνοντας τα αποτελέσματα όλων αυτών των ομάδων με εκείνα των γυναικών που είχαν υποβληθεί σε υστερεκτομή και ωοθηκεκτομή στην αναπαραγωγική ηλικία και έτσι ήταν με ιατρογενή εμμηνόπαυση, προέκυψε ότι η τελευταία είχε την χειρότερη λειτουργία του αμφιβληστροειδούς, υπογραμμίζοντας τα οφέλη της έκθεσης σε οιστρογονικούς κύκλους (Ozawa et al., 2014). Τα οιστρογόνα προστατεύουν τους νευρώνες του φωτοϋποδοχέα του αμφιβληστροειδούς από βλάβη που προκαλείται από γλουταμινικό άλας (Nixon and Simpkins, 2012) και αυτή η δράση πιθανώς οφείλεται στην μεσολάβηση του οιστρογονικού υποδοχέα μεμβράνης (GPR30), ο οποίος επίσης εκφράζεται στον αμφιβληστροειδή (Mangiamele et al., 2017).
Άλλα παραδείγματα είναι ότι τα οιστρογόνα ασκούν προστατευτική δράση κατά του καταρράκτη στην διάρκεια της αναπαραγωγικής ηλικίας των γυναικών μέχρι και την έναρξη της εμμηνόπαυσης όπου ο κίνδυνος ανάπτυξης καταρράκτη αυξάνεται σε σχέση με αυτόν για τους άνδρες (Zetterberg and Celojevic, 2015). Παρ’ όλο που η συσχέτιση ηλικίας/φύλου για την συχνότητα εμφάνισης ορισμένων ασθενειών δεν έχει τεκμηριωθεί, εντούτοις μερικές μελέτες έχουν διαπιστώσει ότι οι γυναίκες επηρεάζονται συχνότερα από κλειστής γωνίας γλαύκωμα, ενώ το πρωτογενές ανοικτής γωνίας γλαύκωμα (POAG) και η διαβητική αμφιβληστροειδοπάθεια είναι πιο διαδεδομένες παθήσεις στους άνδρες (Zetterberg, 2016). Για πολλά χρόνια, τα μάτια θεωρούνταν «φυλετικά ουδέτερες» δομές του ανθρώπινου σώματος. Επομένως, δεν ήταν πιστευτό ότι υπάρχουν διαφορές βάσει φύλου στην φυσιολογία ή την παθολογία των ματιών (Nuzzi R. et al., 2018).
Οι Wickham et al. (2000) διερεύνησαν εάν διάφοροι ιστοί στο πρόσθιο και οπίσθιο τμήμα του οφθαλμού περιείχαν μεταφορικό RNA (mRNA) για υποδοχείς ανδρογόνων, οιστρογόνων και προγεστερόνης σε ενήλικους αρσενικούς και θηλυκούς αρουραίους, κουνέλια και ανθρώπους. Στους αρουραίους, οι mRNA υποδοχείς των ανδρογόνων, οιστρογόνων και προγεστερόνης εντοπίστηκαν στον δακρυϊκό αδένα, στο βλέφαρο, στον κερατοειδή χιτώνα, στον φακό, στον αμφιβληστροειδή και τον αγγειώδη χιτώνα. Ωστόσο, παρουσιάστηκαν εμφανείς διαφορές ανάλογα με το φύλο και τον ιστό στην συχνότητα εμφάνισης αυτών των mRNA υποδοχέων.
Στα κουνέλια ο υποδοχέας mRNA της προγεστερόνης ανιχνεύθηκε σε όλους τους οφθαλμικούς ιστούς και ο υποδοχέας mRNA των ανδρογόνων υπήρχε σε ποσοστό 100% στους δακρυϊκούς αδένες τόσο των αρσενικών όσο και των θηλυκών, όπως επίσης και στις βλεφαρίδες, στον βολβικό επιπεφυκότα και στον βλεννογόνο του επιπεφυκότα, στον αμφιβληστροειδή και τον χοριοειδή χιτώνα. Παρομοίως, ο υποδοχέας mRNA των οιστρογόνων σε όλους τους δακρυϊκούς και βλεφαρικούς αδένες αρσενικών και θηλυκών κουνελιών.
Οι ανθρώπινοι οφθαλμικοί υποδοχείς των οιστρογόνων, ο υποδοχέας της προγεστερόνης και τα mRNA της β-ακτίνης ανιχνεύθηκαν σχεδόν σε όλα τα δείγματα. Ο υποδοχέας των ανδρογόνων ταυτοποιήθηκε σε ποσοστό 100% των αρσενικών και θηλυκών δακρυϊκών αδένων και στο 100% των αρσενικών βλεφαρικών αδένων, του βολβικού επιπεφυκότα, του κερατοειδούς και των χρωστικών επιθηλιακών κυττάρων του αμφιβληστροειδούς. Ωστόσο, οι mRNA υποδοχείς των ανδρογόνων δεν μπορούσαν να ανιχνευτούν στον θηλυκό βολβικό επιπεφυκότα, στους ιστούς του κερατοειδούς ή σε έναν από τους δύο θηλυκούς βλεφαρικούς αδένες.
Αυτή η μελέτη αποκάλυψε ότι τα mRNAs για τους φυλετικούς στεροειδικούς υποδοχείς υπάρχουν σε διάφορους οφθαλμικούς ιστούς και αυτοί οι ιστοί μπορεί να είναι τα όργανα-στόχοι για τα οιστρογόνα ή και την προγεστερόνη. Η παρουσία ορμονικών υποδοχέων έχει μεγάλη σημασία. Περαιτέρω δεδομένα σχετικά με τις ορμόνες μπορούν να συλλεχθούν και να χρησιμοποιηθούν για να προκαλέσουν την έκφραση των ορμονών στα μάτια. Οι υποδοχείς οιστρογόνου (ER) ταξινομούνται σε α και β. Στον αμφιβληστροειδή, τα mRNAs για τον α υποδοχέα του οιστρογόνου (ERα) διέφεραν ανάλογα με την ηλικία και το φύλο. Η πρωτεΐνη του ERα των 65 kDa περίπου, βρέθηκε στον αμφιβληστροειδή και στο χρωστικό επιθήλιό του σε νεαρές γυναίκες αλλά όχι σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες ή σε άνδρες. Το φύλο και η ηλικία επηρέασαν την έκφραση των υποδοχέων. Τα επίπεδα οιστρογόνων είναι χαμηλά στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και στους άνδρες όλων των ηλικιών. Επομένως, τα επίπεδα mRNA που απαιτούνται για την μετάφραση του ERα μειώνονται στους οφθαλμικούς ιστούς-στόχους. Έτσι, το οιστρογόνο μπορεί να παίξει ένα ρόλο στην αιτιολογία ορισμένων οφθαλμικών παθήσεων (Sakumi et al, 2019).
Αξίζει να σημειωθεί ότι η παρουσία ορμονικών υποδοχέων έχει επιβεβαιωθεί σε διάφορους οφθαλμικούς ιστούς, οι οποίοι θεωρήθηκε ότι είχαν κάποιες διαφορές βάσει φύλου. Απαιτούνται περαιτέρω μελέτες για τον εντοπισμό ασθενειών που περιλαμβάνουν διαφορές βάσει φύλου και την ανάπτυξη θεραπευτικών στρατηγικών με βάση αυτές τις διαφορές. Τα επίπεδα των γυναικείων ορμονών είναι γνωστό ότι αλλάζουν λόγω εμμηνορρυσίας, εγκυμοσύνης και εμμηνόπαυσης. Οι υποδοχείς των φυλετικών ορμονών έχει βρεθεί ότι υπάρχουν στον κερατοειδή χιτώνα. Ως εκ τούτου, πολλές μελέτες έχουν δείξει ότι ο κερατοειδής μεταβάλλεται με τις διακυμάνσεις στα επίπεδα των ορμονών του φύλου. Αυτές οι αλλαγές μπορεί να προκαλέσουν προβλήματα προσαρμογής με τους φακούς επαφής.
Η ευαισθησία του κερατοειδούς αναφέρεται στις αισθητηριακές ουδούς του που μετρώνται από το ηλεκτρομαγνητικό αισθησιόμετρο του Dräger (Riss B., 1982). Η ευαισθησία του κερατοειδούς αυξάνεται την ημέρα της ωορρηξίας ή λίγες μέρες πριν από αυτή. Αυτό υποδηλώνει ότι τα επίπεδα των οιστρογόνων πριν την ωορρηξία σχετίζονται με την ευαισθησία του κερατοειδούς. Σύμφωνα με τους Kiely et al.(1983) το πάχος του κερατοειδούς ελαττώνεται ελαφρώς προς το τέλος του εμμηνορρυσιακού κύκλου. Το πάχος του κερατοειδούς αυξάνεται κατά την ωορρηξία σε σύγκριση με την προ ωορρηξία, και αυξάνεται επίσης στην πρώιμη ωχρινική φάση του εμμηνορρυσιακού κύκλου. Σύμφωνα με τους Ghahfarokhi et al. (2015), η υψηλότερη τιμή του πάχους του κερατοειδούς ήταν την ημέρα της ωορρηξίας και η χαμηλότερη τιμή ήταν στο τέλος του εμμηνορρυσιακού κύκλου. Το πάχος του κερατοειδούς αλλάζει κατά την διάρκεια του εμμηνορρυσιακού κύκλου, αλλά παραμένει σχεδόν αμετάβλητο στα πρώτα στάδια της ωορρηξίας. Ωστόσο το πάχος του κερατοειδούς αυξάνει για λίγες μέρες μετά την ωορρηξία και στη συνέχεια λεπταίνει με την έναρξη της εμμήνου ρύσεως.
Αυτά τα ευρήματα υποδηλώνουν έντονα ότι οι ορμόνες του φύλου δρουν ως παράγοντες ελέγχου του πάχους του κερατοειδούς. Ωστόσο, η σχέση μεταξύ του εμμηνορρυσιακού κύκλου και του πάχους του κερατοειδούς διαφέρει μεταξύ των ατόμων. Οι Ghahfarokhi et al. (2015) ανέφεραν διαφορετικά πρότυπα σχέσης μεταξύ του πάχους του κερατοειδούς και του εμμηνορρυσιακού κύκλου. Η ευαισθησία του κερατοειδούς αρχίζει να μειώνεται στις 31 εβδομάδες κύησης (Millodot M., 1977). Οι Riss et al. (1981) ανέφεραν ότι η ευαισθησία του κερατοειδούς ήταν χαμηλότερη σε έγκυες γυναίκες που ήταν στις 13-40 εβδομάδες κύησης σε σύγκριση με μη έγκυες.
Σύμφωνα με τους Tolunay et al. (2016), η IOP μειώνεται κατά την διάρκεια της κύησης. Ο μέσος όρος των ενδοφθάλμιων πιέσεων ήταν σημαντικά υψηλότερος στο πρώτο τρίμηνο της κύησης και στην περίοδο της λοχείας από ότι στο τρίτο τρίμηνο της κύησης. Οι Efe et al. (2012), ανέφεραν επιπλέον ότι το κεντρικό πάχος του κερατοειδούς ήταν μεγαλύτερο κατά την διάρκεια αυτών των τριμήνων σε σχέση με αυτό κατά την διάρκεια του πρώτου τριμήνου και στους τρεις μήνες μετά την γέννα. Η μορφολογία και η λειτουργία του κερατοειδούς επηρεάζονται από την κύηση.
Συγκεκριμένα, η αντίληψη του κερατοειδούς μειώνεται και παρατηρούνται μορφολογικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένου του αυξημένου πάχους. Οι αλλαγές στον κερατοειδή λόγω του εμμηνορρυσιακού κύκλου και της κύησης υποδηλώνουν έντονα ότι οι ορμόνες του φύλου ρυθμίζουν φυσιολογικά τον κερατοειδή μέσω των υποδοχέων των γυναικείων ορμονών, οι οποίες εντοπίζονται στον κερατοειδή. Παρ’ όλα αυτά, οι λεπτομερείς βασικοί μηχανισμοί, συμπεριλαμβανομένου του βιολογικού μηχανισμού αυτής της ρύθμισης, παραμένουν άγνωστοι.
Σύμφωνα με τους Coksure et al. (2011), ο δείκτης οφθαλμικής επιφανειακής νόσου και η IOP των μετεμμηνοπαυσιακών γυναικών μειώθηκαν μετά την καθημερινή λήψη δια στόματος δροσπιρενόνης 2 mg και οιστραδιόλης 1 mg. Επιπλέον, ο χρόνος διάλυσης των δακρυϊκών μεμβρανών (TBUT) και τα αποτελέσματα των δοκιμών κατά Schirmer αυξήθηκαν. Έτσι, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η καθημερινή δια στόματος αγωγή με αυτό τον συνδυασμό μείωσε τους κινδύνους των οφθαλμικών παθήσεων. Σύμφωνα με τους Verit et al. (2007) , παρ’ όλο που η τιμπολόνη δεν είχε καμία επίδραση στην οπτική οξύτητα, την IOP, τις δακρυϊκές λειτουργίες ή τα οπτικά δυναμικά· εντούτοις μπορεί να προκαλέσει πρώιμες δυσμενείς επιπτώσεις στα ηλεκτροφυσικά και δομικά χαρακτηριστικά του αμφιβληστροειδούς στις μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες.
Παρά την περιορισμένη γνώση των υποκείμενων μηχανισμών, το γεγονός ότι ο κερατοειδής αλλάζει λόγω των διακυμάνσεων στα επίπεδα των ορμονών του φύλου θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη στην καθημερινή κλινική πρακτική. Αυτές οι αλλαγές μπορεί να επηρεάσουν τις συνταγές στους φακούς επαφής, την διαθλαστική χειρουργική επέμβαση για αστιγματισμό κλπ. Έτσι, η διαθλαστική χειρουργική επέμβαση του κερατοειδούς αντενδείκνυται στις έγκυες γυναίκες. Αυτή η άποψη έγινε αποδεκτή στην Ιαπωνία.