Χιούμορ, Ενσυναίσθηση και Εκπαίδευση Ατόμων με Κινητικές Αναπηρίες – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του Σαρηγιαννίδη Αδαμάντιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 26ο
8.2. Συμπεράσματα
Ο κύριος στόχος της εργασίας ήταν να διερευνήσει συσχετίσεις μεταξύ των ειδών χιούμορ, των ειδών ενσυναίσθησης, των ειδών αντιμετώπισης και των επιλογών των εκπαιδευτικών στην εκπαίδευση μαθητών με κινητικές αναπηρίες. Από τα αποτελέσματα της έρευνας που πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια αυτής της εργασίας μπορούν να εξαχθούν τα ακόλουθα συμπεράσματα:
Πρώτον, ότι τα δύο προσαρμοστικά-θετικά είδη το Κοινωνικό και το Αυτο- Ενισχυτικό συνδέονται θετικά, αν και με χαμηλές συσχετίσεις, με τη Γνωστική Ενσυναίσθηση, η οποία συνδέεται με την ικανότητα των εκπαιδευτικών να κατανοούν και να αναγνωρίζουν τα συναισθήματα των μαθητών τους. Ενώ αντίστοιχα το Επιθετικό Χιούμορ που ανήκει στα μη προσαρμοστικά είδη χιούμορ, συσχετίζεται αρνητικά με τη Γνωστική Ενσυναίσθηση των εκπαιδευτικών της έρευνας. Έτσι, συμπεραίνει κανείς, με βάση αυτές τις συσχετίσεις, ότι όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών για Κοινωνικό και Αυτο-Ενισχυτικό Χιούμορ αυξάνεται η Γνωστική Ενσυναίσθηση που επιδεικνύουν προς τους μαθητές τους, ενώ από την άλλη όσο αυξάνεται τάση των εκπαιδευτικών για Επιθετικό Χιούμορ τόσο μειώνεται η Γνωστική Ενσυναίσθηση προς τους μαθητές τους, δηλαδή της αναγνώρισης της συναισθηματικής κατάστασης των μαθητών τους. Επίσης Το Αυτό- καταστροφικό Χιούμορ, που είναι μη προσαρμοστικό-αρνητικό είδος, δε συσχετίζεται με τη Γνωστική Ενσυναίσθηση, γεγονός που δείχνει ότι για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας το είδος αυτό του χιούμορ δε μπορεί να έχει εφαρμογή στη Γνωστική Ενσυναίσθηση προς του μαθητές τους. Άρα, συμπεραίνει κανείς ότι σε γενικές γραμμές τα θετικά είδη Χιούμορ συμπορεύονται με τη Γνωστική Ενσυναίσθηση των εκπαιδευτικών προς τους μαθητές τους, ενώ τα αρνητική είδη χιούμορ όχι.
Επίσης η Αρνητική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση δε φάνηκε να σχετίζεται με κανένα από τα είδη χιούμορ της έρευνας, γεγονός που δείχνει ότι για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας ότι το χιούμορ δε μπορεί να έχει εφαρμογή στην Αρνητική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση προς του μαθητές τους.
Η Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση, συνδέεται θετικά, αν και με χαμηλή συσχέτιση, με το Κοινωνικό Χιούμορ, που ανήκει στα θετικά είδη χιούμορ, γεγονός που δείχνει ότι όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών της έρευνας για Κοινωνικό Χιούμορ, τόσο αυξάνεται η Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση που επιδεικνύουν προς τους μαθητές τους. Αντίθετα το Επιθετικό χιούμορ συνδέεται με αρνητική, πλην όμως χαμηλή, συσχέτιση με τη Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση. Το γεγονός αυτό φαίνεται να δείχνει ότι όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών της έρευνας για Επιθετικό Χιούμορ, που ανήκει στα αρνητικά είδη χιούμορ, τόσο μειώνεται η Θετική Συναισθηματική ενσυναίσθηση, που σχετίζεται με το να μπορούν βιώνουν τα θετικά συναισθήματα των μαθητών τους. Επιπλέον, τόσο το Αυτοκαταστροφικό Χιούμορ που είναι μη προσαρμοστικό-αρνητικό, αλλά και το Αυτο-Ενισχυτικό, που αποτελεί προσαρμοστικό- θετικό είδος χιούμορ, δε σχετίζονται με τη Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση, γεγονός που δείχνει ότι για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας αυτά τα είδη του χιούμορ δε μπορούν να έχουν εφαρμογή στη Γνωστική Ενσυναίσθηση προς του μαθητές τους.
Δεύτερον, το συμπέρασμα που συνάγεται όσον αφορά τις μεταβλητές Αντιμετώπισης αγχωτικών και δύσκολων καταστάσεων και τη σχέση τους με τα είδη του χιούμορ είναι ότι συσχετίζονται θετικά, είτε με μέτρια, είτε με χαμηλή συσχέτιση, με τα προσαρμοστικά-θετικά είδη χιούμορ, ενώ δε συσχετίζονται με τα αρνητικά είδη χιούμορ, με εξαίρεση την Ενεργή Αντιμετώπιση με το Επιθετικό χιούμορ που συνδέονται αρνητικά, με χαμηλή συσχέτιση. Από αυτό θα μπορούσε να βγει το συμπέρασμα ότι όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών της έρευνας για τα δύο θετικά είδη χιούμορ, το Κοινωνικό και το Αυτο-Ενισχυτικό, τόσο αυξάνεται η προτίμησή τους στη χρήση των στρατηγικών Αντιμετώπισης που τέθηκαν στην έρευνα, δηλαδή της Ενεργής Αντιμετώπισης, της Αντιμετώπισης με Χιούμορ, της Αντιμετώπισης με Χιούμορ Αλληλεπίδρασης και της Θετικής Αναδιαμόρφωσης. Αντιθέτως, όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών για Επιθετικό χιούμορ, τόσο μειώνεται η προτίμησή τους για Ενεργή Αντιμετώπιση, ενώ η απουσία συσχέτισης του Επιθετικού και του Αυτοκαταστροφικού Χιούμορ με τα υπόλοιπα είδη Αντιμετώπισης, δείχνουν ότι μάλλον για τους Εκπαιδευτικούς της έρευνας τα δύο αυτά αρνητικά είδη χιούμορ δε μπορούν να έχουν εφαρμογή στα είδη Αντιμετώπισης της έρευνας. Τρίτον, αναφορικά με τη συσχέτιση των ειδών της Ενσυναίσθησης με τα είδη της Αντιμετώπισης που τέθηκαν στην έρευνα, η Γνωστική Ενσυναίσθηση συνδέεται θετικά με όλα τα είδη της Αντιμετώπισης που τέθηκαν, συγκεκριμένα με χαμηλή θετική συσχέτιση με την Αντιμετώπιση με Χιούμορ και με μέτρια με τα υπόλοιπα τρία είδη Αντιμετώπισης. Από αυτό γίνεται φανερό ότι Γνωστική Ενσυναίσθηση και οι στρατηγικές Αντιμετώπισης που τέθηκαν στην έρευνα συμπορεύονται και έτσι όσο Αυξάνεται η Γνωστική Ενσυναίσθηση των εκπαιδευτικών, τόσο αυξάνεται η προτίμησή τους προς τα τέσσερα είδη αντιμετώπισης για την αντιμετώπιση δυσκολιών. Η Αρνητική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση συνδέεται θετικά, αν και με χαμηλή συσχέτιση, με τις δύο Στρατηγικές Αντιμετώπισης που βασίζονται στο χιούμορ, γεγονός που δείχνει ότι, ως έναν βαθμό, η ικανότητα να ταυτίζεται κάποιος εκπαιδευτικός και να βιώνει τα αρνητικά συναισθήματα των μαθητών του, συνάδει με την επιστράτευση στρατηγικών χιούμορ για την αντιμετώπιση αντιξοοτήτων. Από την άλλη η Αρνητική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση δεν συσχετίζεται με την Ενεργή Αντιμετώπιση και τη Θετική Αναδιαμόρφωση, από το οποίο μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας δεν έχει εφαρμογή στις δύο αυτές στρατηγικές αντιμετώπισης. Επίσης, η Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση θα έλεγε κάποιος ότι συμπορεύεται με την Ενεργή Αντιμετώπιση, την Αντιμετώπιση με Χιούμορ Αλληλεπίδρασης, και τη Θετική Αναδιαμόρφωση, ενώ δε συνδέεται με την Αντιμετώπιση με το Χιούμορ το οποίο αποτελεί ξεχωριστή μεταβλητή σε σχέση με την Αντιμετώπιση με το Χιούμορ Αλληλεπίδρασης, το οποίο φαίνεται να εστιάζει περισσότερο στις σχέσεις με τους άλλους και το προτιμούν ως λύση για αντιμετώπιση δυσκολιών. Έτσι, όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών της έρευνας να βιώνουν τα θετικά συναισθήματα των μαθητών τους μέσω της Θετικής Συναισθηματικής Ενσυναίσθησης αυξάνεται και η προτίμηση στην επιλογή των τριών ειδών Αντιμετώπισης ως στρατηγικών αντιμετώπισης δυσκολιών.
Τέταρτον, τα είδη του χιούμορ που διαθέτουν οι εκπαιδευτικοί συνδυάζονται ως ένα βαθμό με τις επιλογές που θα έκαναν για την επίλυση προβλημάτων που θα προέκυπταν σε μια τάξη με μαθητή με κινητική αναπηρία. Έτσι, όσο αυξάνεται η προτίμηση των εκπαιδευτικών της έρευνας για τα δύο θετικά είδη χιούμορ, το Κοινωνικό και το και το Αυτο-Ενισχυτικό Χιούμορ, τόσο αυξάνεται η τάση τους προς την επιλογή της Διάρθρωσης, που σχετίζεται με την υπενθύμιση προς τους μαθητές του συμβολαίου της τάξης για την αναμενόμενη συμπεριφορά που πρέπει να έχουν. Επιπλέον εκτός από την μεταβλητή της Διάρθρωσης, το Αυτο-Ενισχυτικό χιούμορ των εκπαιδευτικών συνδυάζεται με την Επιλογή του Χάους, που εστιάζει στην αυτενέργεια των μαθητών και την επιλογή του Θετικού Χιούμορ Βινιέτας που εστιάζει στην επισήμανση της χιουμοριστικής πλευράς των πραγμάτων για αποφόρτιση της έντασης. Συνεπώς, σε γενικές γραμμές θα ήταν πιθανό το συμπέρασμα ότι τα προσαρμοστικά είδη χιούμορ, συνάδουν με εκπαιδευτικές επιλογές που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν, αν όχι λειτουργικές, τουλάχιστον όχι ακραίες- υπερβολικές, όχι ακατάλληλες για την εκπαίδευση. Από την άλλη πλευρά και τα δύο αρνητικά-μη προσαρμοστικά είδη χιούμορ, το Επιθετικό και το Καταστροφικό, συνδέονται για τους εκπαιδευτικούς της έρευνας με την επιλογή Καυστικό Χιούμορ Βινιέτας που επικεντρώνεται στη χρήση καυστικού χιούμορ προς τους μαθητές. Επίσης το Επιθετικό χιούμορ συνδέεται θετικά με την επιλογή του Ελέγχου που είναι μια μορφή επίπληξης προς τα παιδιά για τη συμπεριφορά τους και ανήκει στην αποθαρρυντική διδασκαλία, ενώ το Αυτοκαταστροφικό Χιούμορ με την επιλογή Θετικό Χιούμορ Βινιέτας, που εστιάζει στη χρήση χιούμορ για αποφόρτιση της κατάστασης. Συνεπώς αν εξαιρέσει κανείς την επιλογή του Θετικού Χιούμορ Βινιέτας θα μπορούσε να βγει το συμπέρασμα ότι τα δύο αρνητικά είδη χιούμορ συνδυάζονται ως ένα βαθμό με ακατάλληλες-μη λειτουργικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις.
Πέμπτον, όσον αφορά τα τρία είδη Ενσυναίσθησης της παρούσας εργασίας, η Γνωστική και η Θετική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση συσχετίζονται θετικά, αν και με χαμηλή, συσχέτιση με την επιλογή της Διάρθρωσης, που εστιάζει την υπενθύμιση προς τους μαθητές του συμβολαίου της τάξης για την αναμενόμενη συμπεριφορά που πρέπει να έχουν και η Αρνητική Συναισθηματική Ενσυναίσθηση με την επιλογή της Υποστήριξης Αυτονομίας, που επικεντρώνεται στο πως βιώνουν τα παιδιά την κατάσταση και τι έχουν να προτείνουν για την επίλυσή της. Σε γενικές γραμμές θα μπορούσε να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι τα είδη της ενσυναίσθησης δεν σχετίζονται με ακραίες και υπερβολικές επιλογές αντιμετώπισης της κατάστασης, αλλά με στρατηγικές ενθαρρυντικής διδασκαλίας που βάζουν στο επίκεντρο τους ίδιους τους μαθητές αλλά και τους κανόνες που έχουν συναποφασιστεί.
Τέλος, συνοψίζοντας θα έλεγε κανείς ότι το χιούμορ σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί πανάκεια για την εκπαιδευτική διαδικασία. Πράγματι τα θετικά είδη χιούμορ, όπως το Κοινωνικό και το Αυτο-Ενισχυτικό, φαίνεται ότι όντως συμβάλλουν ως ένα βαθμό θετικά στην εκπαιδευτική διαδικασία, ενώ τα αρνητικά-μη προσαρμοστικά είδη όχι. Ωστόσο, το γεγονός ότι στην παρούσα έρευνα οι περισσότερες συσχετίσεις των ειδών του χιούμορ με την ενσυναίσθηση, τις στρατηγικές αντιμετώπισης δυσκολιών, αλλά και με τις λειτουργικές επιλογές των εκπαιδευτικών στο σενάριο διδασκαλίας που τέθηκε, ήταν χαμηλού ή μέτριου επιπέδου συσχετίσεις δε μας επιτρέπει να είμαστε απόλυτοι για τον ρόλο του χιούμορ στη μαθησιακή διαδικασία και για αυτό θα πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί ως προς την εισαγωγή του χιούμορ στην εκπαίδευση ατόμων με κινητικές αναπηρίες αλλά και γενικότερα.