ΕΘΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΤΥΦΛΩΝ

ευρωπαϊκά – διεθνή: Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ

Ιούλ 14, 2011 | ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ, Θέματα Αναπηρίας

ευρωπαϊκά – διεθνή
Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ

Το Άρθρο 27 “Εργασία και Απασχόληση”

1. Εισαγωγή

Δεκατρία χρόνια μετά τη θέσπιση του Ν. 2643/1998 «Μέριμνα για την απασχόληση προσώπων ειδικών κατηγοριών» και το σύνολο των ατόμων με αναπηρία εξακολουθεί να παραμένει άνεργο και οικονομικά ανενεργό. Έξι χρόνια σχεδόν μετά τη θέσπιση του Ν. 3304/2005 «Εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης ανεξαρτήτως φυλετικής ή εθνοτικής καταγωγής, θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού» και ακόμη διαπιστώνονται προβλήματα εφαρμογής, δεδομένου ότι οι καταγγελίες των ατόμων με αναπηρία προς τους φορείς προώθησης της αρχής της ίσης μεταχείρισης είναι ελάχιστες σε σχέση με τις διακρίσεις που αντιμετωπίζουν καθημερινά στον εργασιακό χώρο.

Η οικονομική κρίση επίσης αυξάνει και εντείνει τις διακρίσεις που βιώνουν τα άτομα με αναπηρία στον τομέα της απασχόλησης. Η άποψη αυτή επιβεβαιώνεται και από τα αποτελέσματα της Έρευνας Κοινής Γνώμης του «Ειδικού Ευρωβαρόμετρου ‘Διακρίσεις στην ΕΕ το 2009’», σύμφωνα με τα οποία, οι Ευρωπαίοι πολίτες σε ποσοστό 56% – έναντι 77% των ελλήνων – πιστεύουν ότι η οικονομική κρίση θα οδηγήσει σε αύξηση των διακρίσεων λόγω αναπηρίας στην αγορά εργασίας.

Τα προαναφερθέντα θεσμικά εργαλεία που χρησιμοποιεί η ελληνική Πολιτεία για την προώθηση της απασχόλησης και της εργασίας των ατόμων με αναπηρία στη χώρα ακόμη και εάν έχουν κάποια θετικά αποτελέσματα, ωστόσο στο σύνολό τους αποδεικνύονται πλέον αναποτελεσματικά. Η οικονομική κρίση απαιτεί την εφαρμογή πρόσθετων μέτρων, όχι μόνο για τη διευκόλυνση της πρόσβασης των ατόμων με αναπηρία στην ελεύθερη αγορά εργασίας που στο σύνολό τους βρίσκονται «εκτός», και τη μείωση των διακρίσεων που ήδη υφίστανται, αλλά και για τη διατήρηση των υφιστάμενων θέσεων εργασίας και την αντιμετώπιση του ενδεχόμενου δημιουργίας νέων διακρίσεων και αποκλεισμών σε βάρους τους. Επίσης η συρρίκνωση τόσο του κοινωνικού κράτους όσο και της απασχόλησης στον δημόσιο τομέα δημιουργούν ένα νέο πλαίσιο που πρέπει λαμβάνεται υπόψη όχι μόνο κατά τον σχεδιασμό και την εφαρμογή πολιτικών και μέτρων, αλλά και κατά τη διατύπωση και υποβολή διεκδικήσεων και αξιώσεων, δίνοντας έμφαση στην απασχόληση των ατόμων με αναπηρία στην ελεύθερη αγορά εργασίας.

Το εθνικό αναπηρικό κίνημα απαιτεί μια πιο συνολική αντιμετώπιση του ζητήματος της απασχόλησης των ατόμων με αναπηρία μέσω του σχεδιασμού και της εφαρμογής μιας εθνικής στρατηγικής στη βάση των επιταγών του Άρθρου 27 «Εργασία & Απασχόληση» της Διεθνούς Σύμβασης των Ατόμων με Αναπηρία του Ο.Η.Ε. Τί όμως το Άρθρο αυτό υπαγορεύει;

Άρθρο 27
«Εργασία και Απασχόληση»

Επίσημη μετάφραση: Υπουργείο Εξωτερικών, 2007

1. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα στην εργασία των ατόμων με αναπηρίες, σε ίση βάση με τους άλλους. Αυτό συμπεριλαμβάνει το δικαίωμα στην ευκαιρία να ζουν από εργασία που επιλέγεται ελεύθερα ή είναι αποδεκτή σε μια αγοράς εργασίας και σε ένα εργασιακό περιβάλλον που είναι ανοικτό, ενιαίο και προσβάσιμο στα άτομα με αναπηρίες. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη προστατεύουν και διασφαλίζουν την άσκηση του δικαιώματος στην εργασία, περιλαμβανομένων και εκείνων που αποκτούν μια αναπηρία κατά τη διάρκεια της εργασίας τους, λαμβάνοντας τα κατάλληλα μέτρα, και μέσω της νομοθεσίας, ώστε, μεταξύ άλλων:α. Να απαγορεύουν τις διακρίσεις βάσει της αναπηρίας, σχετικά με όλα τα θέματα που σχετίζονται με όλες τις μορφές απασχόλησης, συμπεριλαμβανομένων και των όρων πρόσληψης, μίσθωσης και απασχόλησης, συνέχισης της απασχόλησης, εξέλιξης της σταδιοδρομίας και ασφαλών και υγιών συνθηκών εργασίας, β. Να προστατεύουν τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρίες, σε ίση βάση με τους άλλους, για δίκαιες και ευνοϊκές συνθήκες εργασίας, συμπεριλαμβανομένων και των ίσων ευκαιριών και της ίσης αμοιβής για εργασία ίσης αξίας, των ασφαλών και υγιών συνθηκών εργασίας, συμπεριλαμβανομένης και της προστασίας από παρενοχλήσεις και της αποκατάστασης των παραπόνων, γ. Να διασφαλίζουν ότι τα άτομα με αναπηρίες είναι σε θέση να ασκούν τα εργασιακά και συνδικαλιστικά δικαιώματά τους, σε ίση βάση με τους άλλους, δ. Να δίδουν τη δυνατότητα στα άτομα με αναπηρίες να έχουν αποτελεσματική πρόσβαση στα γενικά, τεχνικά προγράμματα και προγράμματα επαγγελματικού προσανατολισμού, τις υπηρεσίες διορισμού και την επαγγελματική και συνεχιζόμενη εκπαίδευση, ε. Να προάγουν τις ευκαιρίες απασχόλησης και εξέλιξης στη σταδιοδρομία για τα άτομα με αναπηρίες στην αγορά εργασίας, καθώς επίσης και τη βοήθεια σε σχέση με την εύρεση, απόκτηση, διατήρηση και επιστροφή στην απασχόληση, στ. Να προάγουν τις ευκαιρίες για αυτοαπασχόληση, το επιχειρηματικό πνεύμα, την ανάπτυξη των συνεταιρισμών και την έναρξη ατομικών επιχειρήσεων, ζ. Να απασχολούν άτομα με αναπηρίες στο δημόσιο τομέα, η. Να προάγουν την απασχόληση των ατόμων με αναπηρίες στον ιδιωτικό τομέα, μέσω κατάλληλων πολιτικών και μέτρων, τα οποία μπορούν να συμπεριλαμβάνουν προγράμματα θετικής δράσης, κίνητρα και άλλα μέτρα, θ. Να διασφαλίζουν ότι παρέχεται εύλογη προσαρμογή στα άτομα με αναπηρίες στον εργασιακό χώρο, ι. Να προάγουν την απόκτηση, από τα άτομα με αναπηρίες, επαγγελματικής εμπειρίας στην ανοικτή αγορά εργασίας, κ. Να προάγουν την επαγγελματική αποκατάσταση, τη διατήρηση της εργασίας και τα προγράμματα επιστροφής στην εργασία για τα άτομα με αναπηρίες.

2. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη διασφαλίζουν ότι τα άτομα με αναπηρίες δεν κρατούνται υπό συνθήκες δουλείας ή υποτέλειας και ότι προστατεύονται, σε ίση βάση με τους άλλους, από την καταναγκαστική ή υποχρεωτική εργασία.

2. Η σημασία του Άρθρου 27

Η διαφορά του Άρθρου 27 από τον Κανόνα 7 «Απασχόληση» των «Πρότυπων Κανόνων του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών για την Εξίσωση των Ευκαιριών των Ατόμων με Αναπηρία» όσον αφορά στον τρόπο προσέγγισης του ζητήματος της απασχόλησης των ατόμων με αναπηρία είναι ότι για πρώτη φορά αναγνωρίζεται το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία στην ελεύθερη επιλογή της εργασίας και στον βιοπορισμό τους από αυτήν (παρ.1).

Η πιο σημαντική όμως διαφορά μεταξύ της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία και των Πρότυπων Κανόνων του Ο.Η.Ε. είναι ότι οι Πρότυποι Κανόνες εκφράζουν την ηθική και πολιτική δέσμευση των κρατών – μελών να αναλάβουν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για την εξίσωση των ευκαιριών των ατόμων με αναπηρία, ενώ η Σύμβαση αποτελεί ένα νομικά δεσμευτικό κείμενο που οδηγεί σε αγώγιμες αξιώσεις. Αυτό σημαίνει για τα κράτη που την έχουν προσυπογράψει και επικυρώσει ότι οφείλουν να ενσωματώσουν στο εθνικό τους δίκαιο και στην εσωτερική έννομη τάξη τους το σύνολο των Άρθρων που περιλαμβάνονται σ’ αυτήν και ως εκ τούτου και τις επιταγές του Άρθρου 27.

Μια σημαντική διαφοροποίηση μεταξύ του Άρθρου 27 της Σύμβασης και του Ν.3304/2005 είναι ότι ενώ στη Σύμβαση αναφέρεται ρητώς πως η άρνηση παροχής «εύλογων προσαρμογών» συνιστά διάκριση (Άρθρο 2 «Ορισμοί»), στον Νόμο δεν περιλαμβάνεται στις μορφές διάκρισης που ο ίδιος ορίζει4, παρόλο που η παροχή τους αποτελεί μέτρο προώθησης της εφαρμογής της αρχής της ίσης μεταχείρισης. Υπό το πρίσμα αυτό, τα Συμβαλλόμενα Κράτη οφείλουν να συμπεριλάβουν τις «εύλογες προσαρμογές» στη νομοθεσία για την καταπολέμηση των διακρίσεων που υποχρεούνται να θεσπίσουν για να προάγουν την απασχόληση των ατόμων με αναπηρία, μετατρέποντας έτσι την εφαρμογή των «εύλογων προσαρμογών» από δυνητική σε υποχρεωτική. Για τη Σύμβαση η άρνηση παροχής «εύλογων προσαρμογών» συνιστά διάκριση ανεξαρτήτως του καθεστώτος, είδους και μορφής απασχόλησης, καθώς και του τρόπου που τα άτομα με αναπηρία έχουν προσληφθεί (π.χ. μέσω ενός συστήματος ποσόστωσης, γραπτών διαγωνισμών, διαγωνισμών με κριτήρια κ.λπ.).

Επιπρόσθετα, επειδή σύμφωνα με την παρ.1, στόχο είναι το εργασιακό περιβάλλον πρέπει να «…είναι ανοικτό, ενιαίο και προσβάσιμο..», οι «εύλογες προσαρμογές» και η προσβασιμότητα συνιστούν σημαντικά εργαλεία για την επίτευξή του.

3. Πεδίο εφαρμογής

Οι επιταγές του Άρθρου 27 αφορούν όλα τα άτομα με αναπηρία, ανεξαρτήτως κατηγορίας και βαρύτητας αναπηρίας, όλα τα καθεστώτα, είδη και μορφές απασχόλησης (π.χ. εξαρτημένη, αυτο-απασχόληση, επιχειρηματικότητα δραστηριότητα, τηλεργασία, προστατευμένη, υποστηριζόμενη, μερική, πλήρης, εκ περιτροπής, με σύμβαση ορισμένου χρόνου, αορίστου κ.λπ.), όλους τους τομείς απασχόλησης (π.χ. δημόσιος τομέας, ιδιωτικός τομέας, κοινωνική οικονομία και εν γένει του Μη Κερδοσκοπικού Τομέα), το σύνολο των όρων πρόσβασης στην εργασία και την απασχόληση (π.χ. κριτήρια επιλογής, όροι πρόσληψης, όροι υπηρεσιακής και επαγγελματικής εξέλιξης κ.λπ.), το σύνολο των όρων και συνθηκών εργασίας (π.χ. απολύσεις, αμοιβές, υγεία και ασφάλεια στην εργασία, κοινωνική ασφάλιση κ.λπ.), όλες τις φάσεις του εργασιακού βίου (π.χ. εύρεση εργασίας, απόκτηση εργασίας, εξέλιξη στην εργασία, διατήρηση εργασίας, επιστροφή στην εργασία), την επαγγελματική και συνδικαλιστική δράση, όλα τα είδη και όλα τα επίπεδα επαγγελματικού προσανατολισμού, όλα τα είδη επαγγελματικής κατάρτισης και όλες τις υπηρεσίες απασχόλησης.

4. Διευκρινήσεις

Δεδομένου ότι στην παράγραφο 1, εδάφιο α, αναφέρεται το εξής: «….Να απαγορεύουν τις διακρίσεις βάσει της αναπηρίας, σχετικά με όλα τα θέματα που σχετίζονται με όλες τις μορφές απασχόλησης…..», αυτό σημαίνει ότι και οι εναλλακτικές μορφές απασχόλησης, όπως είναι η «προστατευμένη» και «υποστηριζόμενη» απασχόληση, πρέπει να συμμορφώνονται πλήρως με τις επιταγές της Σύμβασης. Κύριος σκοπός των Συμβαλλομένων Κρατών πρέπει να είναι η ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην ανοιχτή αγορά εργασίας και όχι σε «ειδικά» και «προστατευμένα» περιβάλλοντα. Ως εκ τούτου, τα Συμβαλλόμενα Κράτη οφείλουν να καταστήσουμε ικανά τα άτομα με αναπηρία -ακόμη και εάν λόγω του είδους και της βαρύτητας της αναπηρίας τους δεν πληρούν όλες τις προϋποθέσεις- προκειμένου να επιδιώξουν την ένταξή τους στην ανοιχτή αγορά εργασίας. Οι εναλλακτικές μορφές απασχόλησης (π.χ. «προστατευόμενη», «υποστηριζόμενη» κ.λπ.) συνάδουν πλήρως με τις υπαγορεύσεις του Άρθρου 27 και ως εκ τούτου μπορούν όχι μόνο να εξακολουθήσουν να υφίστανται, αλλά και να ενισχυθούν, μόνο όμως υπό την προϋπόθεση ότι χρησιμοποιούνται ως μεταβατικές μέθοδοι ένταξης των ατόμων με αναπηρία στην ανοιχτή αγορά εργασίας ή στην κοινωνική οικονομία. Κάποιες φορές μάλιστα κάτω από την ταμπέλα «προστατευόμενη», «υποστηριζόμενη» ή ακόμη και «ειδική απασχόληση» («special employment») μπορεί όχι μόνο να καταπατούνται τα εργασιακά και ασφαλιστικά δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, αλλά και να συγκαλύπτονται καταστάσεις εκμετάλλευσης.

Επιπρόσθετα, σύμφωνα με το Άρθρο 27 κάθε μορφή απασχόλησης θεωρείται απασχόληση. Για αυτό το λόγο θα πρέπει να διασφαλίζονται τα εργασιακά, ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία που απασχολούνται και στις εναλλακτικές μορφές απασχόλησης.

5. Τα μέτρα (ενδεικτική αναφορά)

α) Προστασία των ατόμων με αναπηρία από κάθε μορφής διάκριση (βλ. παρ. 1, εδάφια α,β,γ,ε,θ,ι). Βασικό στοιχείο της νομοθεσίας για την προώθηση του ανθρώπινου δικαιώματος των ατόμων με αναπηρία στην εργασία πρέπει να είναι η προστασία από κάθε μορφής διάκρισης («άμεση διάκριση», «έμμεση διάκριση», «παρενόχληση», «εντολή για εφαρμογή διακριτικής μεταχείρισης», «εύλογες προσαρμογές») κατά μήκος του πεδίου εφαρμογής του Άρθρου 27. Επίσης απαραίτητη είναι η παροχή τεχνικής υποστήριξης για την κατά περίπτωση μελέτη παροχής «εύλογων προσαρμογών», καθώς και η παροχή στους εργοδότες επιχορηγήσεων για «εύλογες προσαρμογές» προκειμένου να μην μπορούν να αρνηθούν την εφαρμογής τους επικαλούμενοι τη δικαιολογία της δυσανάλογης επιβάρυνσης. Από την παροχή «εύλογων προσαρμογών» πρέπει να μπορούν να ωφεληθούν και οι εργαζόμενοι που απέκτησαν αναπηρία κατά τη διάρκεια του εργασιακού τους βίου μέσω της τοποθέτησή τους σε διαφορετική θέση εργασίας, παρόμοιας κατηγορίας, στην ίδια υπηρεσία ή οργανισμό ή επιχείρηση.

β) Εφαρμογή θετικών μέτρων δράσης (βλ. παρ. 1, εδάφια ε, ζ, η, κ). Πέραν της θέσπισης νομοθεσίας καταπολέμησης των διακρίσεων, πρέπει να εφαρμοστούν μια σειρά θετικά μέτρα δράσης, όπως: η παροχή, στην περίπτωση πρόσληψης ατόμων με αναπηρία, οικονομικών κινήτρων προς τους εργοδότες (π.χ. φοροαπαλλαγές, επιδότηση των ασφαλιστικών εισφορών κ.λπ.), η εφαρμογή εκστρατειών ευαισθητοποίησης γύρω από τις δυνατότητες των ατόμων με αναπηρία, η προστασία των ατόμων με αναπηρία από τις απολύσεις και η διατήρηση στις υφιστάμενες θέσεις εργασίας τους, η προώθηση της επαγγελματικής αποκατάστασης και η επιστροφή στην εργασία εκείνων των ατόμων που αποκτούν αναπηρία κατά τη διάρκεια της ζωής τους, η παροχή βοήθειας για την εξεύρεση και απόκτηση εργασίας, η πριμοδότηση στους διαγωνισμούς δημόσιας προμήθειας εκείνων των επιχειρήσεων που απασχολούν συγκεκριμένο ποσοστό ατόμων με αναπηρία.

γ) Ένταξη της διάστασης της αναπηρίας σε γενικά προγράμματα και υπηρεσίες που προωθούν την απασχόληση (βλ. παρ. 1, εδάφια δ,στ,ι). Πρέπει να προβλέπεται η ένταξη της διάστασης της αναπηρίας: στα γενικά προγράμματα τεχνικής και επαγγελματικής καθοδήγησης (π.χ. προγράμματα επαγγελματικού προσανατολισμού κ.λπ.), στις υπηρεσίες διορισμού (π.χ. Ο.Α.Ε.Δ., Α.Σ.Ε.Π. κ.λπ.) και προώθησης της απασχόλησης (Δημόσιες Υπηρεσίες Απασχόλησης, Γραφεία Σταδιοδρομίας Πανεπιστημίων κ.λπ.), στην επαγγελματική, συνεχιζόμενη και δια βίου εκπαίδευση, στα γενικά προγράμματα ενίσχυσης της αυτο-απασχόλησης, της επιχειρηματικής δραστηριότητας και της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, στα προγράμματα απόκτησης εργασιακής εμπειρίας.

δ) Άρση του ασυμβίβαστου μεταξύ εργασίας και επιδομάτων αναπηρίας. Κατάργηση του άδικου μέτρου -που μόνο ως τιμωρία μπορεί να εκληφθεί- της διακοπής των επιδομάτων αναπηρίας στην περίπτωση που τα άτομα με αναπηρία εργάζονται διότι λειτουργεί ως αντικίνητρο για την ένταξή τους στην εργασία.

Μετάβαση στο περιεχόμενο