Χιούμορ, Ενσυναίσθηση και Εκπαίδευση Ατόμων με Κινητικές Αναπηρίες – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του Σαρηγιαννίδη Αδαμάντιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 2ο
Εισαγωγή
Είναι κοινώς γνωστό ότι το χιούμορ δίνει συνήθως έναν ευχάριστο τόνο στη ζωή και την καθημερινότητα αρκετών ανθρώπων, από τα αρχαία χρόνια και τις κωμωδίες του Αριστοφάνη μέχρι και σήμερα. Είναι επίσης γεγονός ότι σήμερα η καθημερινότητα για τον σύγχρονο άνθρωπο γίνεται ολοένα και πιο φορτική συναισθηματικά, καθώς οι σύγχρονοι ρυθμοί ζωής τον γεμίζουν με πίεση και άγχος. Μέσα σε ένα τέτοιο κλίμα το χιούμορ, είτε το ασκεί κανείς είτε το δέχεται από τους άλλους, θα μπορούσε να αποτελέσει ένα μέσο αποφόρτισης από την πίεση και τις δυσκολίες της καθημερινότητας, συνεισφέροντας θετικά στην ψυχολογία, στην παραγωγικότητα και γενικότερα στη ζωή των ανθρώπων.
Εκτός όμως από τα παραπάνω δε θα πρέπει να παραγνωρίζει κανείς ότι το χιούμορ μπορεί να έχει και παιδευτική αξία για τον άνθρωπο. Μέσα από το χιούμορ μπορεί κανείς να ενημερωθεί και να προβληματιστεί για ποικίλες πολιτικές, κοινωνικές και προσωπικές καταστάσεις. Εφόσον λοιπόν το χιούμορ αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ζωής του ανθρώπου, θα μπορούσε να ενταχθεί στο περιβάλλον της εκπαίδευσης προσφέροντας θετικά αποτελέσματα.
Τα άτομα με κινητικές αναπηρίες αντιμετωπίζουν αυξημένες και ποικίλες δυσκολίες στην καθημερινότητά τους. Πέραν των πρακτικών δυσκολιών, συχνά έχουν να διαχειριστούν και δυσάρεστες ψυχολογικά καταστάσεις που τα επηρεάζουν. Tα άτομα με σωματικές αναπηρίες και λειτουργικούς περιορισμούς έχουν σε γενικές γραμμές μειωμένες ευκαιρίες συμμετοχής στην κοινωνική ζωή (Bichenbach et al., 1999, όπως αναφέρεται σε Τough et al., 2017). Αυτοί οι περιορισμοί μπορεί να επηρεάσουν τη γενικότερη υγεία και ευημερία των ανθρώπων αυτών (Τough et al., 2017). Υπάρχουν αξιόπιστα δεδομένα που υποδεικνύουν ότι η θετική αλληλεπίδραση ενός ατόμου με το οικείο περιβάλλον του, όπως είναι οι συγγενείς και το σχολείο, μπορεί να επιφέρει ωφέλιμα αποτελέσματα για την υγεία και την ευημερία του (Berkman et al., 2014, όπως αναφέρεται σε Τough et al., 2017).
Το χιούμορ ίσως μπορούσε να αποτελέσει, υπό προϋποθέσεις, έναν πολύτιμο σύμμαχο για να εκτονωθούν τα άτομα με σωματικές αναπηρίες από την ένταση, το άγχος, τη στενοχώρια και την πίεση που ενδεχομένως βιώνουν, ώστε να νιώσουν καλύτερα. Αλλά και οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί, οι φροντιστές και οι γονείς των ατόμων με κινητικές αναπηρίες ίσως χρειάζονται σε ορισμένες στιγμές το χιούμορ, προκειμένου να διευκολυνθούν στο έργο τους, να κάνουν πιο ευχάριστη και δημιουργική των καθημερινότητα τους και να αποφορτιστούν, καθώς καλούνται ενίοτε και οι ίδιοι να διαχειριστούν ιδιαίτερα δύσκολες και αγχωτικές καταστάσεις. Είναι λογικό οι εκπαιδευτικοί να αντιμετωπίζουν προκλήσεις και αντιξοότητες καθημερινά κατά την εκπαιδευτική διαδικασία. Το να διαθέτουν προσαρμοστικές ικανότητες αντιμετώπισης δύσκολων καταστάσεων, που μπορεί να προκύψουν στο πλαίσιο μιας σχολικής τάξης, είναι καθοριστικό τόσο για τους ίδιους, όσο και για τους μαθητές τους.
Επιπλέον, οι άνθρωποι που βιώνουν δύσκολες καταστάσεις έχουν πολλές φορές ανάγκη κάποιον να τους καταλαβαίνει και να τους στηρίζει. Το να βλέπει κάποιος μέσα από την οπτική γωνία του άλλου κάποιες καταστάσεις, να μπορεί να δείχνει κατανόηση και να στηρίζει τον συνάνθρωπό του κατανοώντας τις αντιξοότητες που μπορεί να βιώνει είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την κοινωνία συνολικά. Συνεπώς η ενσυναίσθηση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο για τις ανθρώπινες σχέσεις και τη δημιουργία κοινωνιών που προοδεύουν βάζοντας στο επίκεντρο τον συνάνθρωπο. Oι μαθητές βιώνουν ένα εύρος συναισθημάτων όπως ενθουσιασμό, βαρεμάρα, άγχος, ενώ συγχρόνως ενσωματώνουν νέα γνώση, δίνουν εξετάσεις και πασχίζουν να επικοινωνήσουν με τους συμμαθητές τους (Ahmed et al., 2010, όπως αναφέρεται σε Aldrup, Carstensen & Klusmann, 2022). Οι εκπαιδευτικοί έρχονται αντιμέτωποι με αυτά τα συναισθήματα εντός και εκτός τάξης και η ικανότητα να αναγνωρίζουν αυτά τα συναισθήματα και να ανταποκρίνονται με ευαισθησία σε αυτά είναι καθοριστική για την διαμόρφωση θετικών σχέσεων μεταξύ εκπαιδευτικού και μαθητών (Pianta, 1999, όπως αναφέρεται σε Aldrup, Carstensen & Klusmann, 2022). Η ενσυναίσθηση αποτελεί έναν καθοριστικό παράγοντα των κοινωνικό-συναισθηματικών χαρακτηριστικών των εκπαιδευτικών που έχει συνάφεια με την ποιότητα των αλληλεπιδράσεων εκπαιδευτικών και μαθητών (Aldrup, Carstensen & Klusmann, 2022).
Επιπλέον, ένα σύνολο ερευνών έχει δείξει ότι υπάρχει σύνδεση του χιούμορ αλλά και της ενσυναίσθησης με τις υγιείς και ικανοποιητικές διαπροσωπικές σχέσεις (Hampes, 2010). Επιπρόσθετα, το χιούμορ έχει αποδειχθεί ότι είναι ένας παράγοντας που συμβάλλει στη μείωση του άγχους (Martin & Lefcourt, 1983, όπως αναφέρεται σε Hampes, 2001). Επίσης έχει υποστηριχθεί ότι το χιούμορ μπορεί να επιδράσει θετικά για την κινητοποίηση των μαθητών κατά την μαθησιακή διαδικασία και ότι δίνει τη δυνατότητα για ανάπτυξη δεξιοτήτων κριτικής σκέψης κατά τη διάρκεια εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων (Dormann
& Biddle, 2006, όπως αναφέρεται σε Erdoğdu & Çakıroğlu, 2021).
Βασικός σκοπός της συγκεκριμένης διπλωματικής εργασίας είναι να διερευνήσει τις συσχετίσεις μεταξύ των ειδών του χιούμορ των εκπαιδευτικών, των ειδών της ενσυναίσθησης των εκπαιδευτικών και την αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων που μπορεί να προκύψουν στους εκπαιδευτικούς κατά τη διδασκαλία μαθητών με κινητικές αναπηρίες. Μολονότι υπάρχουν ορισμένες έρευνες που έχουν ασχοληθεί με τη μελέτη ξεχωριστά των συσχετίσεων μεταξύ των παραπάνω παραγόντων, δε βρέθηκε κάποια μελέτη που να συνδυάζει συνολικά τις συσχετίσεις όλων των παραπάνω παραγόντων που αναφέρθηκαν και συνεπώς το θέμα της διπλωματικής θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως πρωτότυπο. Με βάση τα αποτελέσματα αυτής της έρευνας θα γίνουν προτάσεις και για τις ανάλογες εφαρμογές που θα μπορούσαν έχουν τα αποτελέσματα αυτά στην εκπαίδευση. Έτσι τα αποτελέσματα των συσχετίσεων αυτών μπορεί να φανούν ιδιαίτερα χρήσιμα για την εκπαίδευση μαθητών με κινητικές αναπηρίες και να αποτελέσουν έναυσμα για περαιτέρω έρευνες, καθώς μπορεί να καταδείξουν τη σύνδεση των ειδών χιούμορ και της ενσυναίσθησης με αποφάσεις και στρατηγικές για αντιμετώπιση προκλήσεων και δύσκολων καταστάσεων από τους εκπαιδευτικούς των ατόμων με αναπηρίες. Για παράδειγμα αν υπάρχει στατιστικά σημαντική θετική συσχέτιση μεταξύ κοινωνικού χιούμορ και γνωστικής ενσυναίσθησης των εκπαιδευτικών, συνειδητοποιεί κανείς ότι όσο αυξάνεται η τάση των εκπαιδευτικών για κοινωνικό χιούμορ, τόσο θα αυξάνεται και η γνωστική ενσυναίσθηση προς τους μαθητές τους με κινητική αναπηρία, γεγονός που δείχνει ότι θα κατανοούν τη θέση τους. Αν πάλι υποθετικά το κοινωνικό χιούμορ συσχετιστεί με στατιστικά σημαντική θετική συσχέτιση με την αντιμετώπιση με βάση το χιούμορ, υποδεικνύει ότι οι εκπαιδευτικοί μπορούν να αξιοποιήσουν το κοινωνικό χιούμορ για αντιμετώπιση αντιξοοτήτων στην τάξη. Έτσι, το χιούμορ που επιλέγει ο κάθε εκπαιδευτικός στην τάξη μπορεί να είναι ενδεικτικό της ενσυναίσθησης, της αντιμετώπισης δυσκολίων με προσαρμοστικό τρόπο και των ανάλογων επιλογών σε καταστάσεις που προκύπτουν στην τάξη με μαθητές με κινητικές αναπηρίες.
Η εργασία ξεκινάει με τη σύντομη τεκμηρίωση του θέματος με βάση την ελληνική και τη διεθνή βιβλιογραφία, η οποία χωρίζεται σε επιμέρους κεφάλαια τα οποία αναφέρονται στο θεωρητικό πλαίσιο του Χιούμορ, της Ενσυναίσθησης, της Αντιμετώπισης, δίνοντας ορισμούς και εστιάζοντας στη χρησιμότητα του κάθε παράγοντα στην εκπαίδευση και τη ζωή των ανθρώπων γενικότερα. Πιο αναλυτικά το χιούμορ χωρίζεται σε επιμέρους κεφάλαια (Ορισμός-είδη, χρησιμότητα και προϋποθέσεις για αποτελεσματική εφαρμογή, χιούμορ για αντιμετώπιση δυσκολιών), αντίστοιχα η ενσυναίσθηση χωρίζεται σε επιμέρους κεφάλαια (Ορισμοί, χρησιμότητα της ενσυναίσθησης των εκπαιδευτικών, είδη ενσυναίσθησης), το τρίτο κεφάλαιο αναφέρεται στη σωματική-κινητική αναπηρία (ορισμός και χαρακτηριστικά, τύποι σωματικής αναπηρίας, εκπαίδευση ατόμων με σωματικές-κινητικές αναπηρίες), ενώ το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται στην Αντιμετώπιση (Αγγλ., coping) στρεσογόνων καταστάσεων (Ορισμός και στρατηγικές αντιμετώπισης, εκπαιδευτικοί και αντιμετώπιση). Ακολουθεί το κεφάλαιο στο οποίο αναφέρεται ο σκοπός της έρευνας και τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν για την ποσοτική έρευνα της εργασίας. Το επόμενο κεφάλαιο αναφέρεται στη μεθοδολογία της έρευνας, παρουσιάζεται το είδος της έρευνας, το δείγμα των συμμετεχόντων, τα ερευνητικά εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν, το πώς πραγματοποιήθηκε η έρευνα και πως αναλύθηκαν τα δεδομένα. Ακολουθεί το κεφάλαιο που περιλαμβάνει τα αποτελέσματα που προέκυψαν από τις στατιστικές αναλύσεις των δεδομένων της έρευνας. Στο τελευταίο κεφάλαιο ακολουθεί η συζήτηση των αποτελεσμάτων με κριτική ερμηνεία των δεδομένων και απαντώνται τα ερευνητικά ερωτήματα που τέθηκαν. Παράλληλα στο ίδιο κεφάλαιο αναφέρονται τα συμπεράσματα, οι περιορισμοί και γίνονται προτάσεις για το μέλλον.