Διερεύνηση ανησυχιών και προτεραιοτήτων των οικογενειών με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μέσω του “Routines – Based Interview” –  ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Άννας Μήλιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 26ο

Σεπ 19, 2024 | Άλλες προσεγγίσεις της τυφλότητας και της αναπηρίας, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Διερεύνηση ανησυχιών και προτεραιοτήτων των οικογενειών με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μέσω του “Routines – Based Interview” –  ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Άννας Μήλιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 26ο

 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

 

ΣΥΖΗΤΗΣΗ – ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ – ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

 

4.1          Συζήτηση

 

Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν να εφαρμοστεί το εργαλείο RBI σε ένα ελληνικό πλαίσιο και σε έναν συγκεκριμένο πληθυσμό αποτελούμενο από οικογένειες με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία, ώστε να διερευνηθούν οι ανησυχίες και οι προτεραιότητες των οικογενειών αυτών καθώς και να αξιολογηθούν περιγραφικά οι ρουτίνες του παιδιού και της οικογένειας που επηρεάζουν τη λειτουργικότητα τους. Μέσα από τα δεδομένα των ημιδομημένων αυτών συνεντεύξεων προέκυψαν σημαντικά ευρήματα, κάποια από τα οποία συμφωνούν με ευρήματα προηγούμενων ερευνών ή και διαφοροποιούνται.

Η παρούσα μελέτη είναι η πρώτη που παρέχει μια εις βάθος ανάλυση των ανησυχιών και των προτεραιοτήτων των οικογενειών με παιδιά με οπτική και πολλαπλή αναπηρία, μέσω της διαδικασίας του RBI. Τα δεδομένα των συνεντεύξεων παρουσιάστηκαν σε δύο άξονες για την καλύτερη κατανόηση τους από τον αναγνώστη/ την αναγνώστρια. Αρχικά, παρουσιάστηκαν οι ανησυχίες και οι προτεραιότητες των οικογενειών ενώ στον δεύτερο άξονα παρουσιάστηκαν οι ρουτίνες με τις μεγαλύτερες δυσκολίες και το πώς οι οικογένειες τις προσαρμόζουν για να ανταπεξέλθουν.

Όσον αφορά τις ανησυχίες και τις προτεραιότητες των γονέων, σε αυτές τα θέματα που προέκυψαν ήταν η υγεία του παιδιού, η επικοινωνία τους με το παιδί, η σχέση των ίδιων και των παιδιών με τα αδέλφια και το άγχος των μητέρων για τον αποχωρισμό σε σχέση με την επανέναρξη της επαγγελματικής τους εργασίας.

Η υγεία των παιδιών φάνηκε να είναι ένα θέμα που απασχολεί σε μεγάλο βαθμό τις οικογένειες. Καθώς τα περισσότερα παιδιά που συμμετείχαν στην έρευνα έχουν σοβαρά προβλήματα υγείας, λόγω των διαγνώσεων τους, προτεραιότητα πολλών οικογενειών είναι να είναι υγιή τα παιδιά τους. Από τις 12 οικογένειες, 8 ανέφεραν συχνά προβλήματα υγείας που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους, όπως συχνές ιώσεις και νοσηλείες λόγω απλών λοιμώξεων. Η παραμονή στο νοσοκομείο αποτελεί ανησυχία για 10 από τις 12 οικογένειες, καθώς αυτή η διαδικασία αποτρέπει τη διατήρηση των ρουτινών τους και αποτελεί άσχημη εμπειρία. Οι συχνές νοσηλείες μπορούν να επηρεάσουν τις επαγγελματικές και προσωπικές υποχρεώσεις των γονέων, καθώς και τη γενική ψυχική και σωματική τους ευεξία ενώ οι αρνητικές εμπειρίες στο νοσοκομείο αυξάνουν το άγχος των γονέων και ίσως τους κάνουν να αποφεύγουν την αναζήτηση αναγκαίας ιατρικής φροντίδας. Δύο οικογένειες εξέφρασαν φόβο για τη ζωή των παιδιών τους λόγω των σοβαρών προβλημάτων υγείας που αντιμετωπίζουν. Η έμφαση στην υγεία των παιδιών μπορεί να εξηγηθεί από τη σοβαρότητα των προβλημάτων υγείας που αντιμετωπίζουν, όπως οι συχνές ιώσεις και οι επακόλουθες νοσηλείες.

Τα ευρήματα αυτά φαίνεται να συμφωνούν με την έρευνα των Hancock και συνεργατών (1990), στην οποία ωστόσο οι μητέρες που συμμετείχαν είχαν παιδιά με οπτική αναπηρία μόνο, χωρίς πρόσθετες αναπηρίες. Οι ερευνητές εκεί αναφέρουν ότι σε περιπτώσεις που τα παιδιά είχαν απειλητικά για τη ζωή προβλήματα, τα συναισθήματα των μητέρων είχαν επίκεντρο την επιβίωση του παιδιού και όχι τις οπτικές διαταραχές του. Επιπλέον, στην έρευνα του Tröster (2001), όπου διερευνήθηκαν οι παράγοντες στρες για τις οικογένειες με παιδιά με οπτική και πολλαπλή αναπηρία, φάνηκε ότι η υγεία ήταν ο δεύτερος σε σειρά παράγοντας στρες. Το άγχος για την υγεία των παιδιών υπάρχει και στις ζωές των γονέων με παιδιά με πολλαπλή αναπηρία, χωρίς απαραίτητα να συνυπάρχει και η οπτική αναπηρία (Dantas et al., 2019· Seliner et al., 2016).

Σχετικά με την επικοινωνία των οικογενειών με τα παιδιά τους, πολλές από αυτές νιώθουν ότι δε μπορούν να επικοινωνήσουν με αυτά. Κάποιες αναφέρθηκαν στο άγχος τους σχετικά με την έλλειψη λόγου, ενώ κάποιες άλλες δυσκολεύονται ακόμα και στην κωδικοποίηση των εκφράσεων και των αντιδράσεων του παιδιού. Από τις 7 οικογένειες που εξέφρασαν ανησυχίες σχετικά με την επικοινωνία με τα παιδιά τους, το θέμα αυτό τοποθετήθηκε στην πρώτη θέση προτεραιότητας για 4 από αυτές. Η έλλειψη λόγου και η δυσκολία στην κατανόηση των εκφράσεων και αντιδράσεων των παιδιών λοιπόν, δημιουργούν άγχος και στρες στους γονείς, καθώς η αποτελεσματική επικοινωνία είναι βασική για τη συναισθηματική σύνδεση των γονέων με το παιδί.

Τα δεδομένα αυτά συμφωνούν με την έρευνα του Tröster (2001), ο οποίος ερεύνησε τις πηγές του στρες σε μητέρες με παιδιά με οπτική αναπηρία και βρήκε ότι η επικοινωνία είναι ένας από τους παράγοντες που επηρεάζει το βαθμό του στρες. Στην ίδια έρευνα συμπέρανε οι μητέρες παιδιών με πρόσθετες αναπηρίες έχουν περισσότερο στρες από αυτές με παιδιά με οπτική αναπηρία μόνο. Έτσι, η πολλαπλή αναπηρία, κατηγορία στην οποία ανήκει και ο πληθυσμός της παρούσας έρευνας, φαίνεται να δυσκολεύει ακόμη περισσότερο την επικοινωνία και να μεγεθύνει το άγχος των μητέρων. Είναι σημαντικό να αναφερθεί ότι η έλλειψη επικοινωνίας μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα της φροντίδας που παρέχουν οι γονείς και να δημιουργήσει εντάσεις στην οικογένεια (Gallagher et al., 1983). Σύμφωνα με τους Schlosser και Sigafoos (2006), η αποτελεσματική επικοινωνία είναι συνήθως ένας στόχος υψηλής προτεραιότητας και ανάγκης για τα παιδιά με πολλαπλή αναπηρία, επομένως η σημασία της είναι καθοριστική. Η έρευνα υπογραμμίζει τη σημασία της αποτελεσματικής επικοινωνίας και την ανάγκη για υποστήριξη των γονέων σε αυτόν τον τομέα. Αρκετό ενδιαφέρον παρουσιάζει ότι σε έρευνα των Flink και συνεργατών (2023) γονείς παιδιών με σοβαρές νοητικές και πολλαπλές αναπηρίες συμμετείχαν σε συνεδρίες εκμάθησης αποτελεσματικής επικοινωνίας με τα παιδιά τους και 8 συνεδρίες αργότερα βρέθηκε ότι βελτιώθηκε η κατανόηση των μητέρων για την επικοινωνία και τις ανάγκες του παιδιού τους. Οι εξειδικευμένες παρεμβάσεις και τα εκπαιδευτικά προγράμματα επομένως κρίνονται απαραίτητα καθώς φαίνεται να μπορούν να βελτιώσουν την επικοινωνία των γονέων με το παιδί τους, να μειώσουν το άγχος των γονέων και να ενισχύσουν τη σχέση τους με τα παιδιά, προάγοντας την ανάπτυξη και την ευημερία των παιδιών.

Όσον αφορά στις σχέσεις των γονέων και των ίδιων των παιδιών με τα αδέλφια τους, από τις 5 οικογένειες που έχουν παιδί με οπτική και πολλαπλή αναπηρία και αδέλφια οι 4 οικογένειες εξέφρασαν ανησυχίες σχετικά με τη διαχείριση της διάγνωσης του παιδιού σε σχέση με τα αδέλφια, τη σχέση μεταξύ των αδελφών και την αναπόφευκτη σύγκριση που κάνει η οικογένεια μεταξύ των δύο αδελφών κυρίως στα αναπτυξιακά ορόσημα των παιδιών. Οι ανησυχίες για τις σχέσεις μεταξύ των παιδιών με αναπηρία και των αδελφών τους μπορούν να εξηγηθούν από την ανάγκη των γονέων να διαχειριστούν την προσοχή και την υποστήριξη που δίνουν σε όλα τα παιδιά τους.

Οι ανησυχίες αυτές εκφράστηκαν και στην έρευνα των Hancock και συνεργατών (1990), στην οποία συμμετέχουσες ήταν μητέρες με παιδιά με οπτική αναπηρία μόνο. Εκεί κάποιες μητέρες ανέφεραν, ότι συχνά δεν έδιναν αρκετό χρόνο στα αδέλφια, με αποτέλεσμα αυτά να δυσανασχετούν. Στην ίδια έρευνα ορισμένες μητέρες ανέφεραν ότι τα αδέλφια των παιδιών ήταν κάποιες φορές πηγές υποστήριξης και βοήθειας, κάτι που στην παρούσα έρευνα δεν αναφέρθηκε. Ωστόσο, στην έρευνα των Hancock και συνεργατών (1990) τα παιδιά με αναπηρία αλλά και τα αδέλφια ήταν αρκετά μεγαλύτερα ηλικιακά, επομένως ίσως σε επόμενο χρόνο τα αδέλφια της παρούσας έρευνας να αποτελέσουν σημαντική βοήθεια και υποστήριξη. Ανησυχίες για τον αντίκτυπο στα αδέλφια και την επίδραση των παιδιών σε αυτά εκφράστηκαν από το 48,3% των μητέρων και στην έρευνα των Leyser και συνεργατών (1996), όπου μελετήθηκε το στρες και οι προσαρμογές των μητέρων με παιδιά με οπτική αναπηρία. Οι Bourke‐Taylor και συνεργάτες (2010), μελέτησαν τις απόψεις των μητέρων με παιδιά με αναπηρία και βρήκαν ότι οι ίδιες εξέφρασαν άγχος και ενοχές για το πώς διαχειρίζονται την κατάσταση σε σχέση με τα άλλα τους παιδιά. Ανέφεραν ότι τα αδέλφια αντιμετώπιζαν συχνά συναισθήματα δυσαρέσκειας, κακίας, άγχους και στεναχώριας σε σχέση με το παιδί με αναπηρία και αναλάμβαναν συχνά την ευθύνη για το παιδί, γεγονός που επιβεβαιώνει και τα ευρήματα της παρούσας έρευνας.

Μία ακόμα ανησυχία που εκφράστηκε από τις μητέρες ήταν το άγχος τους για τον αποχωρισμό σε σχέση με την επανέναρξη της επαγγελματικής τους εργασίας. Από τις 9 άνεργες μητέρες που συμμετείχαν στην έρευνα οι 7 ανέφεραν ότι επιθυμούν να επιστρέψουν στην αγορά εργασίας, αλλά ανησυχούν για τη φροντίδα των παιδιών τους. Από αυτές, 3 έχουν βοήθεια από την οικογένειά τους, αλλά εξέφρασαν ανησυχίες για τη δυσκολία της φροντίδας από τους συγγενείς. Οι υπόλοιπες 4 μητέρες δεν έχουν εξωτερική βοήθεια και εξετάζουν επιλογές όπως δομές φροντίδας ή πρόσληψη κάποιας κοπέλας, αν και εκφράζουν ανησυχίες για την αξιοπιστία των φροντιστών. Οι υπόλοιπες 2 μητέρες δεν εκφράζουν συγκεκριμένη ανησυχία, η μία επειδή δεν σκοπεύει να εργαστεί σύντομα και η άλλη γιατί έχει βοήθεια από τη γιαγιά του παιδιού. Φαίνεται, λοιπόν, ότι η αβεβαιότητα για την κατάλληλη φροντίδα και την αξιοπιστία των φροντιστών, όπως και η έλλειψη εξωτερικής βοήθειας λειτουργούν ως αποτρεπτικοί παράγοντες για την επανένταξη των μητέρων στην εργασία. Οι μητέρες μπορεί να αποφεύγουν να επιστρέψουν στην εργασία λόγω των παραπάνω ανησυχιών, επιδεινώνοντας την οικονομική και κοινωνική τους κατάσταση ενώ η συνεχής ανησυχία για την ευημερία των παιδιών και την εξισορρόπηση των επαγγελματικών υποχρεώσεων μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα στρες και συναισθηματικής κόπωσης. Αυτό μπορεί να οδηγήσει τις μητέρες να νιώθουν απομονωμένες λόγω της έλλειψης κατανόησης και υποστήριξης από την ευρύτερη κοινωνία. Οι περιορισμένες κοινωνικές επαφές εντείνουν την αίσθηση απομόνωσης (Singogo et al., 2015). Μάλιστα, έχει βρεθεί ότι η εργασία έξω από το σπίτι επηρεάζει θετικά την ψυχική υγεία των γονέων παιδιών με αναπηρίες, ειδικά εκείνων που εργάζονται με πλήρες ωράριο (Morris, 2014).

Σε πολλές έρευνες στη βιβλιογραφία με συμμετέχοντες τους γονείς των παιδιών με αναπηρία, οι περισσότερες μητέρες των παιδιών δεν εργάζονται ή εργάζονται με ημιαπασχόληση (Dantas et al., 2019· Hancock et al., 1990· Leyser et al., 1996· Seliner et al., 2016· Tröster, 2001). Τα δεδομένα της έρευνας των Davis και συνεργατών (2010) για την ποιότητα του χρόνου των γονέων παιδιών με εγκεφαλική παράλυση, αναδεικνύουν επίσης την ανάγκη των μητέρων να εργαστούν, με κάποιες μητέρες να αναφέρουν ότι επιθυμούν να εργαστούν και να μην έχουν μόνο τον ρόλο της νοικοκυράς ή της φροντίστριας και κάποιες άλλες να νιώθουν ότι έχουν χάσει την επαγγελματική τους ταυτότητα τους, αφού αυτή αντακαταστάθηκε από την ταυτότητα της “μητέρας”.

Σχετικά με την έλλειψη εξωτερικής βοήθειας, στην έρευνα των Bourke‐Taylor και συνεργατών (2010), με μητέρες με παιδιά με αναπηρία, οι ίδιες ανέφεραν ότι η εργασία δεν υπήρχε καν στο πλάνο τους καθώς δεν υπήρχαν υπηρεσίες μέριμνας και φύλαξης για το παιδί και επιπλέον το ζήτημα του αποχωρισμού από το παιδί τους ήταν κάτι που τις δυσκόλευε σε μεγάλο βαθμό και τις εμπόδιζε να επιδιώξουν τις δικές τους ανάγκες. Οι ίδιες δυσκολίες αναφέρθηκαν και στην παρούσα έρευνα. Η έλλειψη επαρκών υποδομών και εξειδικευμένων υπηρεσιών υποστήριξης για παιδιά με αναπηρίες οδηγεί σε υπερβολικές ευθύνες για τους γονείς (Resch et al., 2010). Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει από ανεπάρκεια κατάλληλων σχολείων και κέντρων ημερήσιας φροντίδας, μέχρι ελλείψεις σε νοσοκομειακές υπηρεσίες και εξειδικευμένη φροντίδα στο σπίτι. Παρόμοια ευρήματα είχε και η έρευνα του Porterfield (2002), στην οποία αναφέρει ότι σημαντικό ποσοστό παντρεμένων μητέρων με ανάπηρα παιδιά επιλέγουν να μην εργαστούν με πλήρη απασχόληση ακόμα και όταν τα παιδιά τους φτάνουν στην τάξη του γυμνασίου. Η δυσκολία των γονέων με παιδιά με αναπηρία να εργαστούν έχει μελετηθεί αρκετά και έχει βρεθεί ότι είναι πρόκληση για τους γονείς καθώς τα παιδιά με αναπηρία απαιτούν συχνότερα ραντεβού με ιατρικές ή κοινωνικές υπηρεσίες, με υπηρεσίες πρώιμης παρέμβασης και εκπαιδευτικά προγράμματα, έχουν χρονοβόρες ρουτίνες, αναγκάζονται να επισκέπτονται συχνά τα νοσοκομεία και να παραμένουν εκεί (Rogers & Hogan, 2003).

Κοινό σημείο της παρούσας έρευνας και όλων των παραπάνω ερευνών είναι η αναγνώριση της πρόκλησης που αντιμετωπίζουν οι μητέρες παιδιών με αναπηρία σχετικά με τη συμβατότητα της φροντίδας των παιδιών και την επαγγελματική τους εξέλιξη. Σε όλες τις περιπτώσεις, υπογραμμίζεται η ανάγκη για δημιουργία και ενίσχυση υποστηρικτικών δομών και υπηρεσιών φροντίδας, ώστε οι μητέρες να μπορούν να επανενταχθούν στην αγορά εργασίας με ασφάλεια και σιγουριά.

Περνώντας στον δεύτερο άξονα των αποτελεσμάτων και στις ρουτίνες με τις μεγαλύτερες δυσκολίες και το πώς οι οικογένειες τις προσαρμόζουν για να ανταπεξέλθουν, βρέθηκε ότι οι δυσκολότερες ρουτίνες είναι αυτές του ταΐσματος, του ελεύθερου χρόνου, του ύπνου και του μπάνιου. Οι προβληματικές ρουτίνες διερευνήθηκαν και σε μικρά παιδιά με κινητικές αναπηρίες στην έρευνα των Kling και συνεργατών (2010), όπου οι φροντιστές/ φροντίστριες ανέφεραν ότι εμπόδια όπως η ανισορροπία των παιδιών και οι κινητικές τους δυσκολίες οδήγησαν στον προσδιορισμό της ώρας του μπάνιου, της πρωινής ρουτίνας, της ώρας του φαγητού και των φυσικών δραστηριοτήτων ως των πιο προβληματικών. Αυτές οι προβληματικές ρουτίνες ήταν παρόμοιες με αυτές που ανέφεραν και οι φροντιστές/ φροντίστριες παιδιών με αυτισμό, οι οποίοι/ες επίσης έβρισκαν στην ώρα του μπάνιου και στην πρωινή ρουτίνα μεγάλες δυσκολίες (Cardon et al., 2011). Παρόμοια ευρήματα είχε και η έρευνα των Alabbas και Miller (2019), στην οποία οι φροντιστές/φροντίστριες παιδιών με αυτισμό ανέφεραν ότι οι ρουτίνες με τις μεγαλύτερες δυσκολίες ήταν η ρουτίνα του μπάνιου, του παιχνιδιού, του φαγητού και της πρωινής ρουτίνας. Οι φροντιστές/ φροντίστριες των παιδιών με αυτισμό αντιμετώπιζαν επίσης προβλήματα με τη ρουτίνα των εξόδων και των εξορμήσεων, σε αντίθεση με τις οικογένειες της παρούσας έρευνας, οι οποίες έδωσαν αρκετά υψηλή βαθμολογία στη ρουτίνα των εξόδων. Ωστόσο, δεν είναι σαφές εάν τα προβλήματα αυτής της ρουτίνας ήταν φυσικά, κοινωνικά ή άλλου είδους προβλήματα. Μεγάλη διαφορά παρατηρείται και στην πρωινή ρουτίνα, η οποία φαίνεται να είναι προβληματική στις προαναφερθείσες έρευνες, ωστόσο στην παρούσα έρευνα είχε αρκετά μεγάλη βαθμολογία. Αυτό ίσως οφείλεται στο ότι τα παιδιά των ερευνών που αναφέρθηκαν ήταν πιο λειτουργικά και τα προβλήματα που ανέφεραν γονείς ή φροντιστές ήταν κυρίως συμπεριφορικά.

Πιο συγκεκριμένα, οι ανησυχίες σχετικά με το τάισμα στην έρευνα μας είχαν να κάνουν με τον χρόνο που διαρκεί ένα τάισμα και με την αδυναμία του παιδιού να φάει ή να χωνέψει. Οι 6 από τις 8 οικογένειες, που αντιμετωπίζουν δυσκολίες στη συγκεκριμένη ρουτίνα, ανέφεραν ότι αφιερώνουν πολύ χρόνο στο τάισμα του παιδιού, λόγω των προβλημάτων μάσησης και κατάποσης που αντιμετωπίζουν τα παιδιά τους. Επιπλέον, οι μητέρες ανέφεραν ανησυχία και δυσκολία σχετικά με τον τρόπο που το παιδί τους φαίνεται να αντιδρά στο φαγητό. Αυτό περιλαμβάνει εμέτους, αρνητική στάση απέναντι στο φαγητό και κινητικές αναπηρίες που δυσκολεύουν τη διαδικασία του ταΐσματος. Όλες οι οικογένειες ανέφεραν ότι προσπαθούν να διατηρήσουν την καθημερινότητα του παιδιού, ώστε να μη βγαίνουν εκτός προγράμματος, καθώς κάτι τέτοιο δυσκολεύει τη σίτιση του παιδιού.

Οι δυσκολίες σίτισης είναι συχνές σε παιδιά με νευρολογικές βλάβες. Παράγοντες όπως οι αδρές κινητικές δεξιότητες, η θέση της σίτισης, οι στοματικές κινητικές δυσλειτουργίες, η αποτελεσματική κατάποση, οι συννοσηρότητες και οι συμπεριφορές που σχετίζονται με τη σίτιση επηρεάζουν την ικανότητα του παιδιού για ασφαλή και αποτελεσματική σίτιση (Andrew & Sullivan, 2010). Η μελέτη σίτισης της Οξφόρδης που εξέτασε παιδιά με νευρολογικά προβλήματα και προβλήματα σίτισης εντόπισε δυσκολίες όπως η ανάγκη για βοήθεια στη σίτιση (89%), ο πνιγμός με το φαγητό (56%), χρόνος σίτισης μεγαλύτερος από 3 ώρες την ημέρα (28%), η δυσκοιλιότητα (26%) και οι συχνοί έμετοι (22%). Τα προβλήματα που αναφέρονται είναι πολύ κοντά στα προβλήματα της παρούσας έρευνας.

Πιο συγκεκριμένα, σχετικά με τον χρόνο σίτισης των παιδιών έχει βρεθεί ότι η σίτιση των παιδιών με αναπηρία μπορεί να διαρκέσει έως και 15 φορές περισσότερο από ό,τι σε παιδιά τυπικής ανάπτυξης (Johnson & Deitz, 1985), ενώ εκτιμάται ότι έως και 80% με 90% των παιδιών με αναπτυξιακές αναπηρίες παρουσιάζουν κάποιο επίπεδο διαταραχών σίτισης με τη σοβαρότητα των διαταραχών της στοματικής σίτισης να αυξάνεται όσο αυξάνεται το επίπεδο σοβαρότητας της νοητικής αναπηρίας (Kleinert, 2017).

Οι ανησυχίες σχετικά με το τάισμα στην έρευνα μας μπορούν λοιπόν να εξηγηθούν από την πολυπλοκότητα και τη δυσκολία που συνεπάγεται η φροντίδα παιδιών με νευρολογικές και πολλαπλές αναπηρίες. Οι γονείς χρειάζονται περισσότερο χρόνο και εξειδικευμένη προσέγγιση για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα μάσησης, κατάποσης και τις κινητικές δυσκολίες που παρουσιάζουν τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια της σίτισης. Οι συχνές αναφορές σε εμετούς, η αρνητική στάση απέναντι στο φαγητό και οι κινητικές αναπηρίες καταδεικνύουν την ανάγκη για συνεχή προσαρμογή των στρατηγικών σίτισης, ώστε να διασφαλιστεί η υγεία και η ευημερία των παιδιών. Οι οικογένειες προσπαθούν να διατηρούν σταθερή τη ρουτίνα των παιδιών, καθώς οι αλλαγές μπορεί να επιδεινώσουν τα προβλήματα σίτισης και να προκαλέσουν πρόσθετο άγχος.

Όσον αφορά στον ελεύθερο χρόνο των συμμετεχόντων/συμμετεχουσών, όλοι/ες ανέφεραν ότι δυσκολεύονται να βρουν ελεύθερο χρόνο για τους εαυτούς τους, με τη βαθμολογία της ρουτίνας να μην υπερβαίνει το 3. Οι γονείς εκφράζουν την επιθυμία για περισσότερο ελεύθερο χρόνο, σημειώνοντας ότι οι μοναδικές στιγμές που τον βρίσκουν είναι κατά τη διάρκεια του ύπνου του παιδιού ή των θεραπειών του. Πολλοί επιθυμούν να μπορεί το παιδί να απασχολείται αυτόνομα για λίγη ώρα και αρκετές μητέρες νιώθουν την ανάγκη μεγαλύτερης υποστήριξης, είτε από το σύζυγο είτε από τους γονείς τους για τις οικιακές εργασίες και τη φροντίδα του παιδιού.

Τα ευρήματα της έρευνας μας συμφωνούν με την έρευνα των Leyser και συνεργατών (1996), οι οποίοι στη μελέτη τους για το στρες και τις προσαρμογές των μητέρων με παιδιά με οπτική αναπηρία, όπου το ⅕ των παιδιών είχε και πολλαπλή αναπηρία, βρήκαν ότι το 56,3% των μητέρων ήταν ανήσυχες σχετικά με την έλλειψη ελεύθερου χρόνου για τον εαυτό τους ή για τους συζύγους τους. Έλλειψη χρόνου για άλλες υποχρεώσεις ή δραστηριότητες που δεν έχουν σχέση με τη φροντίδα του παιδιού αναφέρουν και οι μητέρες στην έρευνα των Bourke‐Taylor και συνεργατών (2010), όπου συμμετείχαν μητέρες με παιδιά με αναπηρία και στην έρευνα των Butcher και συνεργατών (2008), όπου μελέτησαν το στρες των γονέων των παιδιών με ημιπάρεση. Στην έρευνα των Davis και συνεργατών (2010), όπου μελετήθηκε η ποιότητα ζωής των γονέων παιδιών με εγκεφαλική παράλυση φάνηκε ότι ορισμένοι γονείς δεν έχουν σχεδόν καθόλου ελεύθερο χρόνο λόγω της συνεχούς φροντίδας του παιδιού τους. Παρόλα αυτά, άλλοι γονείς ανέφεραν ότι έχουν καλή ποιότητα ζωής λόγω της υποστήριξης που λαμβάνουν, κάτι που μπορεί να τους επιτρέπει να έχουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο ή να αναζητούν τρόπους να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους ανεξαρτήτως των περιορισμών που επιβάλλει η φροντίδα του παιδιού τους.

Η έλλειψη ελεύθερου χρόνου για τους γονείς παιδιών με αναπηρίες έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχική και σωματική τους υγεία, καθώς και στην ποιότητα ζωής τους. Η συνεχής φροντίδα του παιδιού μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένα επίπεδα στρες και εξάντλησης, ενώ η έλλειψη υποστήριξης εντείνει αυτά τα προβλήματα (Bhopti, 2017). Η κατανόηση αυτών των δυσκολιών είναι κρίσιμη για την ανάπτυξη πολιτικών και προγραμμάτων που θα παρέχουν την απαραίτητη υποστήριξη στους γονείς, βοηθώντας τους να βρουν περισσότερο ελεύθερο χρόνο και να βελτιώσουν την ποιότητα ζωής τους.

Τέλος, σε σχέση με τη βοήθεια που δέχονται οι μητέρες από τους συζύγους, στην έρευνα των Hancock και συνεργατών (1990), οι μητέρες ανέφεραν ότι αν χρειαζόντουσαν κάποιο “διάλειμμα”, οι πατέρες βοηθούσαν. Παρόλα αυτά οι μητέρες ήταν κυρίως υπεύθυνες για την καθημερινή φροντίδα του παιδιού. Τα ευρήματα του Hancock και συνεργατών (1990), συμφωνούν με τα ευρήματα της παρούσας έρευνας, όπου βρέθηκε ότι στην πλειοψηφία οι πατέρες βοηθούν όσο μπορούν, αλλά η βοήθεια αυτή δεν είναι αρκετή και οι μητέρες νιώθουν ότι αναλαμβάνουν περισσότερες ευθύνες.

Μία άλλη ρουτίνα που δυσκολεύει πολύ τις οικογένειες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι η ρουτίνα του ύπνου του παιδιού και πιο συγκεκριμένα η δυσκολία τους να κοιμίσουν το παιδί, η ανασφάλεια των μητέρων να κοιμηθούν μακριά από το παιδί και οι επιπτώσεις των δυσκολιών αυτών στο ίδιο το ζευγάρι. Συνολικά, 7 οικογένειες ανέφεραν μεγάλες δυσκολίες για τη συγκεκριμένη ρουτίνα. Οι 3 μητέρες ανέφεραν ότι κοιμούνται μαζί με το παιδί στο δωμάτιο του παιδιού, ενώ ο σύζυγος κοιμάται στην κρεβατοκάμαρα. Αυτό δεν αρέσει στις ίδιες ή στους συζύγους καθώς αποστασιοποιείται το ζευγάρι. Δύο από τις μητέρες ανέφεραν ότι παρά την επιθυμία τους να κοιμάται το παιδί στην κούνια του, οι συχνές αφυπνίσεις καθιστούν δύσκολο να σηκώνονται συνεχώς για να το πάρουν αγκαλιά και ως αποτέλεσμα, το παιδί κοιμάται μαζί τους στο κρεβάτι. Αντιμετωπίζουν έλλειψη ύπνου και αισθάνονται άγχος κάθε φορά που πρέπει να το κοιμίσουν. Πέντε από τις επτά μητέρες ανέφεραν ότι δεν μπορούν να αφήσουν το παιδί να κοιμηθεί σε άλλον χώρο, όπως στη γιαγιά του ή σε άλλο οικογενειακό μέλος καθώς νιώθουν ανασφάλεια σχετικά με τη φροντίδα του παιδιού. Η δυσκολία στη ρουτίνα του ύπνου των παιδιών με αναπηρίες έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των γονέων και στη σχέση τους ως ζευγάρι. Οι συνεχείς διακοπές του ύπνου μπορούν να οδηγήσουν σε χρόνια κόπωση, ψυχική και σωματική εξάντληση, και αυξημένο άγχος για τους γονείς (Medic et al., 2017). Επιπλέον, η ανασφάλεια των γονέων να αφήσουν το παιδί να κοιμηθεί με άλλους φροντιστές επιδεινώνει την κατάσταση, καθώς δεν μπορούν να βρουν χρόνο για ξεκούραση ή για να επενδύσουν στη σχέση τους.

Παρόμοια ευρήματα είχε και η έρευνα του Davis και συνεργατών (2010), στην οποία οι γονείς ανέφεραν ότι η φροντίδα του παιδιού τους με εγκεφαλική παράλυση συνεπάγεται συχνές διακοπές στον ύπνο λόγω της εξάρτησης του παιδιού από αυτούς κατά τη διάρκεια της νύχτας. Στην ίδια έρευνα μια μητέρα ανέφερε ότι έχει περάσει έξι χρόνια από τη ζωή της ξυπνώντας σχεδόν κάθε νύχτα λόγω της εξάρτησης του παιδιού της ενώ μια άλλη ότι της λείπει πολύ ο ύπνος επειδή το παιδί της μπορεί να ξυπνά από τρεις έως οκτώ φορές τη νύχτα, κάτι που καθιστά την καθημερινή ζωή της πολύ δύσκολη. Αντίστοιχα και στην έρευνα των Bourke‐Taylor και συνεργατών (2010), οι γονείς αντιμετώπιζαν συχνά δυσκολίες με τον ύπνο λόγω της αναπηρίας του παιδιού τους κατά τη διάρκεια της νύχτας. Κάποια παιδιά χρειαζόντουσαν ειδική ιατρική φροντίδα κατά τη διάρκεια  της νύχτας ενώ οι επιληπτικές κρίσεις των παιδιών κατά τη διάρκεια της νύχτας επηρέαζαν τον ύπνο των γονέων. Τα προβλήματα ύπνου στα παιδιά με αναπηρίες φαίνεται να είναι συχνά και δύσκολα αντιμετωπίσιμα από τους γονείς. Οι Tietze και συνεργάτες (2012) στη βιβλιογραφική ανασκόπηση που πραγματοποίησαν, βρήκαν ότι το 67 % των παιδιών με πολλαπλές αναπηρίες έχουν διαταραχές ύπνου, με την αϋπνία και τις αναπνευστικές διαταραχές που σχετίζονται με τον ύπνο να είναι τα πιο συχνά συμπτώματα. Σε παιδιά που έπασχαν από σοβαρή εγκεφαλική βλάβη, ο επιπολασμός των διαταραχών ύπνου ήταν ακόμη υψηλότερος (>90%). Επιπλέον, έχει βρεθεί ότι τα προβλήματα ύπνου σχετίζονται με τη βαριά νοητική αναπηρία, τη συχνή χρήση φαρμάκων και τη μεγάλη συχνότητα επιληπτικών κρίσεων (Didden et al., 2002), κάτι που εξηγεί το μέγεθος του προβλήματος στη ρουτίνα του ύπνου του δείγματος της δικής μας έρευνας, καθώς τα χαρακτηριστικά αυτά είναι κοινά στα παιδιά της έρευνας μας.

Τέλος, υπήρξαν 8 οικογένειες που ανέφεραν δυσκολίες στη ρουτίνα του μπάνιου των παιδιών τους. Από αυτές, 4 οικογένειες ανέφεραν ότι είναι κουραστικό να καθαρίζουν τα παιδιά τους κατά τη διάρκεια του μπάνιου, ειδικά όταν τα παιδιά δεν μπορούν να στηρίξουν τον κορμό τους και απαιτείται η παρουσία δύο ατόμων. Άλλες 3 οικογένειες ανέφεραν ότι τα παιδιά τους αντιδρούν αρνητικά κατά τη διάρκεια του μπάνιου, κλαίνε και χτυπιούνται, προκαλώντας στρες και δυσαρέσκεια σε όλη την οικογένεια. Μία μητέρα επισήμανε ότι παρόλο που το παιδί της απολαμβάνει το μπάνιο, η ίδια το αποφεύγει λόγω της σωματικής και ψυχολογικής κούρασης που της προκαλεί η διαδικασία. Μία οικογένεια ανέφερε ότι λόγω του καθετήρα Hickman που έχει τοποθετηθεί στο παιδί τους, το μπάνιο πρέπει να πραγματοποιείται με ειδικό τρόπο που δεν είναι ευχάριστο ούτε για το παιδί ούτε για την οικογένεια. Οι δυσκολίες στη ρουτίνα του μπάνιου έχουν σημαντικές επιπτώσεις στην ποιότητα ζωής των γονέων και στη συνολική ευημερία της οικογένειας. Οι σωματικές και ψυχολογικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γονείς κατά τη διάρκεια του μπάνιου των παιδιών τους μπορούν να οδηγήσουν σε αυξημένο άγχος και εξάντληση. Επιπλέον, οι αρνητικές αντιδράσεις των παιδιών κατά τη διάρκεια του μπάνιου μπορούν να χειροτερέψουν την κατάσταση, δημιουργώντας ένα περιβάλλον στρες και δυσαρέσκειας για ολόκληρη την οικογένεια. Οι αντιδράσεις αυτές ίσως οφείλονται σε αισθητηριακές διαταραχές που ενδεχομένως έχουν τα παιδιά της παρούσας έρευνας. Μάλιστα από άλλες έρευνες προκύπτει ότι η ρουτίνα του μπάνιου είναι ιδιαίτερα προβληματική κυρίως για παιδιά με αυτισμό, λόγω των αισθητηριακών τους διαταραχών. Η έρευνα των Cardon και συνεργατών (2011) ανέδειξε ότι η ρουτίνα του μπάνιου είναι ιδιαίτερα προβληματική για παιδιά με αυτισμό, με το 82.8% των φροντιστών να αναφέρουν δυσκολίες σε αυτήν. Στην ίδια έρευνα αναφέρεται, ότι σε σύγκριση με παιδιά με άλλες αναπηρίες, τα παιδιά με αυτισμό εμφάνισαν σημαντικά περισσότερα προβλήματα σε αυτήν τη ρουτίνα. Τα ίδια ευρήματα είχε και η έρευνα των Alabbas και Miller (2019), όπου το 82% των γονέων παιδιών με αυτισμό ανέφερε προβλήματα με τη ρουτίνα του μπάνιου, ενώ αντίστοιχα στην ίδια ρουτίνα οι γονείς παιδιών με άλλες αναπηρίες που αντιμετωπίζουν πρόβλημα αποτέλεσαν το 69%.

Αλλά και για τα παιδιά με κινητικές αναπηρίες η ρουτίνα του μπάνιου αποτελεί την πιο προβληματική καθημερινή δραστηριότητα. Οι δυσκολίες αυτές συνδέονται με προβλήματα στη σωστή στάση, θέση και αυτονομία των παιδιών, την ασφάλεια και τη σταθερότητα των συσκευών μπάνιου, καθώς και χαρακτηριστικά που εμπόδιζαν τη συμμετοχή του παιδιού στη δραστηριότητα, καθιστώντας το μπάνιο μια απαιτητική διαδικασία (Kling et al., 2010· Snider-Riczker et al., 2005). Αυτά τα προβλήματα αντιστοιχούν στις δυσκολίες που αναφέρονται από τους γονείς στην τρέχουσα μελέτη.

 

Μετάβαση στο περιεχόμενο