Διερεύνηση ανησυχιών και προτεραιοτήτων των οικογενειών με βρέφη και νήπια με οπτική και πολλαπλή αναπηρία μέσω του “Routines – Based Interview” – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Άννας Μήλιου – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 6ο
1.3.2 Οικογενειοκεντρική πρώιμη παρέμβαση
Ο ρόλος της οικογένειας στην ανάπτυξη του παιδιού έχει αναγνωριστεί και έχει αυξηθεί η χρήση του όρου “οικογενειοκεντρικός” σε σχέση με τις υπηρεσίες και τις παρεμβάσεις που δέχεται το παιδί. Στην οικογενειοκεντρική αυτή προσέγγιση υπάρχουν δύο τάσεις: (1) από τον προσανατολισμό στο παιδί στον προσανατολισμό στην οικογένεια και (2) από την επαγγελματικά κατευθυνόμενη καθοδήγηση στην καθοδήγηση με βάση την ισότιμη συνεργασία (Dirks & Hadders-Algra, 2011).
Οι οικογενειοκεντρικές πρακτικές περιλαμβάνουν (α) πρακτικές οικοδόμησης σχέσεων και (β) πρακτικές που εμπλέκουν ενεργά τους γονείς και άλλα μέλη της οικογένειας στις παρεμβάσεις παιδιού, γονέα-παιδιού, γονέα και οικογένειας (Dunst και Trivette, 2009). Οι πρακτικές οικοδόμησης σχέσεων ή αλλιώς σχεσιακές πρακτικές περιλαμβάνουν (α) τη συμπεριφορά του επαγγελματία, συμπεριλαμβανομένης της συμπόνιας, της ενεργητικής ακρόασης, της ενσυναίσθησης και της αποτελεσματικής επικοινωνίας, (β) τις πεποιθήσεις και στάσεις του επαγγελματία σχετικά με την οικογένεια και τις πολιτιστικές αξίες, και (γ) την ευαισθησία του επαγγελματία σε αυτές τις πεποιθήσεις και αξίες ως μέρος των πρακτικών παρέμβασης. Οι πρακτικές που εμπλέκουν ενεργά την οικογένεια ή αλλιώς συμμετοχικές πρακτικές περιλαμβάνουν (α) τη συμπεριφορά του επαγγελματία που εμπλέκει τα μέλη της οικογένειας στις επιλογές και τη λήψη αποφάσεων, (β) πρακτικές οι οποίες αναπτύσσουν τις ικανότητες της οικογένειας, ώστε η ίδια να χρησιμοποιεί υφιστάμενες δυνατότητες και ικανότητες καθώς και να αποκτήσει νέες για την ενεργή συμμετοχή της σε διαφορετικούς τύπους παρεμβάσεων και (γ) την ανταπόκριση και την ευελιξία του επαγγελματία στον τρόπο παροχής υποστήριξης στα παιδιά και τις οικογένειές τους.
Ιστορικά, η πρώιμη παρέμβαση έχει υποστηρίξει τη χρήση οικογενειακών πρακτικών για να ενισχύσει την ενεργή συμμετοχή της οικογένειας στην ιεράρχηση στόχων και στη λήψη αποφάσεων που σχετίζονται με την υποστήριξη του παιδιού τους. Η διαφορά τα τελευταία χρόνια είναι ότι υπάρχει μια αυξανόμενη έμφαση στην παρέμβαση που εφαρμόζεται από την οικογένεια και επεκτείνει το πεδίο της οικογενειακής δέσμευσης (Friedman et al., 2012).
Ο κύριος σκοπός της οικογενειοκεντρικής προσέγγισης στην πρώιμη παρέμβαση είναι η ενδυνάμωση της οικογένειας (Dunst, 2002). Η οικογενειοκεντρική παρέμβαση αντιμετωπίζει τις οικογένειες με σεβασμό, τιμά τις αξίες και τις επιλογές τους και παρέχει υποστήριξη που ενισχύει τη λειτουργία τους ως οικογένεια (Dunst δραστηριοτήτων et al., 2007). Δίνει έμφαση στις δυνάμεις της οικογένειας, εστιάζει στις επιλογές της και στον έλεγχο των επιθυμητών πόρων και αναπτύσσει μία σχέση συνεργασίας μεταξύ γονέων και επαγγελματιών. Σύμφωνα με έρευνες, όταν οι οικογένειες εμπλέκονται στην πρώιμη παρέμβαση, υπάρχει σημαντική πρόοδος σε όλα τα μέλη της οικογένειας (Marshall et al., 2016· Pereira & Oliveira, 2019). Η οικογένεια αισθάνεται ασφαλής και ικανή να αντιμετωπίσει τις δυσκολίες χρησιμοποιώντας τις δικές της δυνάμεις, έχοντας το αίσθημα ελέγχου του περιβάλλοντος. Λαμβάνει αποφάσεις μόνη της και βελτιώνει την ποιότητα ζωής (McWilliam, 2016).
Σύμφωνα με τον McWilliam (2010) τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως μέσω επαναλαμβανόμενων αλληλεπιδράσεων με το περιβάλλον τους και όχι μέσω συνεδριών στις οποίες είναι συγκεντρωμένη η πρακτική και έχουν ελάχιστη μεταφορά σε άλλες καταστάσεις. Επιπλέον, τα παιδιά επηρεάζονται περισσότερο από την οικογένεια τους, με την οποία περνούν πολύ χρόνο κατά τη διάρκεια της εβδομάδας, παρά με τους επισκέπτες. Οι ενήλικες, από την άλλη μεριά, μπορούν να επωφεληθούν από εβδομαδιαίες επισκέψεις επαγγελματιών, καθώς έχουν την ικανότητα να γενικεύουν και να μαθαίνουν σε συνεδρίες. Έτσι, οι επαγγελματίες θα πρέπει να συνεργάζονται με ενήλικα μέλη της οικογένειας, τα οποία μπορούν να επηρεάσουν την ανάπτυξη του παιδιού. Η παρέμβαση, συνεπώς, για το παιδί γίνεται μεταξύ των επισκέψεων.
Οι επαγγελματίες αναλαμβάνουν το ρόλο του καθοδηγητή, χρησιμοποιώντας μία ποικιλία από στρατηγικές μάθησης ενηλίκων για την ενίσχυση των ικανοτήτων των γονέων για υποστήριξη της ανάπτυξης των παιδιών στα πλαίσια καθημερινών (Kemp & Turnbull, 2014). Έτσι, οι επαγγελματίες χρειάζεται να αναπτύξουν στρατηγικές για να γνωρίσουν τα χαρακτηριστικά και τις αξίες της κάθε οικογένειες και να βοηθήσουν τους γονείς να επιτύχουν τα επιθυμητά αποτελέσματα για το παιδί και την οικογένεια τους (Dunst & Espe-Sherwindt, 2016). Για να είναι αποτελεσματικοί, οι επαγγελματίες της πρώιμης παρέμβασης πρέπει να ενισχύσουν και να διευρύνουν τις ειδικές γνώσεις και δεξιότητές τους σχετικά με το πώς να συνεργάζονται και να καθοδηγούν την οικογένεια κατά τη διάρκεια των συνεδριών παρέμβασης, προκειμένου να ενισχύσουν τις ικανότητες της οικογένειας.
Δυστυχώς, η έρευνα δείχνει ότι οι επαγγελματίες πρώιμης παρέμβασης αντιμετωπίζουν προκλήσεις κατά τη μετάβαση από παιδοκεντρική παρέμβαση σε οικογενειοκεντρική (Friedman et al., 2012). Αυτό μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως η ηγεσία, η εκπαίδευση, οι στάσεις και η έλλειψη πόρων (Bailey et al., 2012).
Στο οικογενειοκεντρικό μοντέλο, είναι σημαντική η γνώση της αλληλεπίδρασης του παιδιού με το πλαίσιό του, δηλαδή τις οικογενειακές ρουτίνες, καθώς και τα δυνατά σημεία, τις ανησυχίες, τις προτεραιότητες και την υποστήριξη του (McWilliam et al., 1998).
Υπάρχουν πολλές και διαφορετικές διαστάσεις και χαρακτηριστικά οικογειοκεντρικών πρακτικών στην πρώιμη παρέμβαση. Οι πρακτικές αλληλεπίδρασης γονέα-παιδιού είναι βασικό στοιχείο της οικογενειοκεντρικής πρώιμης παρέμβασης και αναφέρονται στην βελτίωση των αλληλεπιδράσεων γονέα- παιδιού για την προώθηση και ενίσχυση της μάθησης και της ανάπτυξης του παιδιού (Mahoney & Nam, 2011).
Οι πρακτικές φυσικού μαθησιακού περιβάλλοντος σύμφωνα με τους Campbell και Sawyer (2007) υποστηρίζουν ότι οι γονείς χρειάζεται να εκμεταλλεύονται τις καθημερινές δραστηριότητες ως πηγές ευκαιρίες μάθησης των παιδιών. Περιγράφουν πώς οι επαγγελματίες, που χρησιμοποίησαν οικογενειοκεντρικές πρακτικές κατά τη διάρκεια επισκέψεων στο σπίτι, προώθησαν τη χρήση καθημερινών ρουτινών και δραστηριοτήτων ως πλαίσια για τη συμμετοχή των παιδιών στο κοινωνικό και μη περιβάλλον.
Πολλοί ερευνητές χρησιμοποίησαν οικογενειοκεντρικές πρακτικές υποστήριξης θετικής συμπεριφοράς για να ενισχύσουν τη χρήση υποστηρικτικών θετικών συμπεριφορών σε οικογένειες με παιδιά με προκλητική συμπεριφορά. Οι Marshall και Mirenda (2002) περιγράφουν πώς η συνεργασία γονέων και επαγγελματιών μπορεί να βοηθήσει να προσδιοριστούν οι οικογενειακές ρουτίνες καθώς και να βελτιώσει τη θετική συμπεριφορά του παιδιού που είναι το επίκεντρο της παρέμβασης στις ρουτίνες, ενώ οι Spagnola και Fiese (2007) αναφέρουν ότι η βελτίωση της λειτουργίας της οικογένειας και των ρουτίνων οδηγεί με τη σειρά της στη βελτίωση της συμπεριφοράς του παιδιού.
Άλλο ένα χαρακτηριστικό είναι οι πρακτικές μετάβασης. Οι οικογενειοκεντρικές πρακτικές χρησιμοποιούνται για να διευκολύνουν την ομαλή μετάβαση του παιδιού και της οικογένειας από το νοσοκομείο στο σπίτι, από την πρώιμη παρέμβαση στην προσχολική αγωγή και από την προσχολική αγωγή στο σχολείο (Fox et al., 2002· Pang, 2010). Οι ερευνητές αναφέρουν ότι οι πρακτικές κατά τις οποίες υποστηρίζεται η ενεργή συμμετοχή της οικογένειας στη μετάβαση των παιδιών βοηθούν την οικογένεια να είναι υποστηρικτική και λιγότερο αγχώδης.
Σημαντικές είναι και οι πρακτικές που βασίζονται στις δυνατότητες της οικογένειας. Πολλοί επαγγελματίες έχουν αναπτύξει και προτείνει μεθόδους για τον προσδιορισμό των δυνατοτήτων του παιδιού, του γονέα και της οικογένειας και υποστηρίζουν ότι είναι απαραίτητα στοιχεία για την προώθηση της ανάπτυξης νέων ικανοτήτων (Swanson et al., 2011).
Η οικογενειοκεντρική πρώιμη παρέμβαση, σύμφωνα με τις πρακτικές παρέμβασης στα οικογενειακά συστήματα, χρειάζεται να ανταποκρίνεται στις οικογενειακές ανησυχίες και προτεραιότητες και να παρέχει υποστήριξη και πόρους για να επιτύχει αποτελέσματα που προσδιορίζονται από την οικογένεια. Οι Dunst και Trivette (2009) περιγράφουν πώς οι επαγγελματίες πρώιμης παρέμβασης μπορούν να εντοπίσουν τις ανησυχίες και τις προτεραιότητες της οικογένειας, τους πόρους για την επίτευξη των επιθυμητών στόχων καθώς και τον τρόπο με τον οποίο η οικογένεια μπορεί να αναπτύξει τις υφιστάμενες δυνατότητες, να αναπτύξει νέες ικανότητες ή να κινητοποιήσει πόρους που χρειάζεται.
Τέλος, οι Hamilton και συνεργάτες (2003) πρότειναν την ενίσχυση της συμμετοχής των γονέων στα προσχολικά προγράμματα των παιδιών τους, μέσω της συχνής, ανοικτής και με σεβασμό επικοινωνίας μεταξύ των επαγγελματιών και της οικογένειας και της συμμετοχής των γονέων με ουσιαστικούς τρόπους στα προσχολικά προγράμματα και στην προσχολική εκπαίδευση των παιδιών τους.
Η συλλογή πληροφοριών από τις οικογένειες για την κατανόηση των αναγκών και των προτεραιοτήτων τους είναι το θεμέλιο για την παροχή ποιοτικής πρώιμης παρέμβασης (Trivette & Dunst, 2005). Οι επαγγελματίες χρησιμοποιούν διάφορες τεχνικές για τη συλλογή πληροφοριών από οικογένειες, όπως ερωτηματολόγια σχετικά με τις ανάγκες (Bailey et al., 1998). Οι Bailey και συνεργάτες (1998) πρότειναν 8 ερωτήσεις προς την οικογένεια, ώστε να προσδιοριστεί ο βαθμός στον οποίο η πρώιμη παρέμβαση διέκρινε τις ανάγκες τις ανάγκες της οικογένειας και πέτυχε τους στόχους της. Λίγα χρόνια νωρίτερα, οι Bailey και Simeonsson (1988) δημιούργησαν το εργαλείο “Family Needs Survey”, ώστε να προσδιοριστούν οι ανάγκες και οι προτεραιότητες της οικογένειας. Αποτελείται από μία κλίμακα 35 στοιχείων, την οποία συμπληρώνουν οι γονείς ή και άλλα εμπλεκόμενα μέλη της οικογένειας. Κάποιοι επαγγελματίες χρησιμοποιούν επίσης διάφορες στρατηγικές
«χαρτογράφησης» (Dunst et al., 2001b). Πολλοί επαγγελματίες της πρώιμης παρέμβασης απλώς ρωτούν τις οικογένειες για τις ανησυχίες, τις προτεραιότητες και τους πόρους τους, ως μέρος της ανάπτυξης του εξατομικευμένου πλάνου (Beckman & Bristol, 1991).
Οι Verger και συνεργάτες (2021) στην έρευνα τους σύγκριναν την ικανοποίηση και την ποιότητα ζωής της οικογένειας μεταξύ των οικογενειών που λαμβάνουν πρώιμη παρέμβαση σε κέντρα με εκείνες που λαμβάνουν την πρώιμη παρέμβαση με επίκεντρο τις ρουτίνες στα σπίτια των οικογενειών. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι οικογένειες που έλαβαν πρώιμη παρέμβαση βασισμένη σε ρουτίνες είχαν μεγαλύτερη ικανοποίηση από την υπηρεσία. Σύμφωνα με την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας που πραγματοποίησαν στη μελέτη τους οι Kingsley και Mailloux (2013), με σκοπό να προσδιορίσουν τα στοιχεία της αποτελεσματικότητας των προγραμμάτων της πρώιμης παρέμβασης, οι οικογένειες ανέφεραν σταθερά θετικές αντιλήψεις για προσεγγίσεις που βασίζονται στην οικογένεια, τη ρουτίνα και τη συμπερίληψη της συμμετοχής και της εκπαίδευσης της οικογένειας. Επιπλέον, οι Hwang και συνεργάτες (2013) στην έρευνα τους εξέτασαν την αποτελεσματικότητα μιας εξάμηνης οικογενειοκεντρικής παρέμβασης βασισμένης σε ρουτίνας, έναντι μιας παραδοσιακής οικογενειοκεντρικής παρέμβασης στο σπίτι σε παιδιά με αναπτυξιακή καθυστέρηση ή με κίνδυνο για αναπτυξιακή καθυστέρηση. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ομάδα με την παρέμβαση βασισμένη σε ρουτίνες είχε ταχύτερο ρυθμό προόδου στις λειτουργίες αυτοφροντίδας και κοινωνικής ανεξαρτησίας καθώς και στην επίτευξη στόχων επιλεγμένων από την οικογένεια. Ωστόσο, οι διαφορές μεταξύ των ομάδων στις αλλαγές στους αναπτυξιακούς τομείς δεν ήταν σημαντικές.