Το παρόν και το μέλλον του κράτους πρόνοιας προς τους πολίτες με προβλήματα αναπηρίας: H ίδρυση των κέντρων πιστοποίησης αναπηρίας και η εξέλιξη τους μέχρι σήμερα – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΚΑΜΑΤΣΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΠΜΣ Δημόσια Διοίκηση – Δημόσιο Μάνατζμεντ – Μέρος 19ο
3.2. Ιστορική Αναδρομή της αναπηρίας
Κάνοντας μια αναδρομή στην ιστορία της ανθρωπότητας παρατηρείται ότι άτομα με αναπηρίες υπήρχαν από την πρώτη στιγμή που το ανθρώπινο είδος έκανε την εμφάνιση του στην Γη όμως σε κάθε εποχή υπήρχε διαφορετική ερμηνεία και αντιμετώπιση.
Στις πρωτόγονες κοινωνίες επιτρεπόταν οι βρεφοκτονία αν και τα άτομα με αναπηρία πέθαιναν κατά την βρεφική ηλικία. Σε αρχαιολογικές έρευνες, την εποχή του ανθρώπου του Κρο – Μανιόν, βρέθηκαν κρανία πριονισμένα καθώς με αιχμηρά πέτρινα εργαλεία τρυπούσαν το κρανίο για να βγει το «κακό πνεύμα».
Στην Αρχαία Ελλάδα το να γεννηθεί ένα παιδί υγιές ήταν ένας καλός οιωνός που βασιζόταν στην θέληση των θεών. Αντιθέτως ένα ανάπηρο ή δύσμορφο παιδί ήταν τιμωρία για τους γονείς και δυσάρεστος οιωνός39. Ο Ησίοδος στο έργο του Έργα και Ημέραι, κάνοντας λόγο για τα ηθικά διδάγματα που πρέπει να ακολουθούν οι άνθρωποι αναφέρει στον στίχο 235 «τίκτουσιν δε γυναίκες εοικότα τέκνα γονεύσιν», δηλαδή γεννάν παιδιά οι γυναίκες τους που μοιάζουν στους γονείς τους. Έτσι οι γονείς όφειλαν να εκθέσουν το παιδί τους και να ολοκληρώσουν το έργο των θεών. Η έκθεση ή η απόθεση τους γινόταν σε μέρη δυσπρόσιτα, σε απόμακρες πλαγιές και βάραθρα ή γκρεμούς.
Ιδιαίτερα η Σπάρτη χαρακτηρίστηκε βάρβαρη καθώς το παιδί που γεννιόταν το εξέταζαν οι γεροντότεροι της φυλής του και αν ήταν γερό έδιναν στον πατέρα του έναν από τους 9.000 κλήρους40. Σε αντίθετη περίπτωση το έριχναν στους Αποθέτες41 σε μια βαραθρώδη τοποθεσία κοντά στον Ταΰγετο επειδή πίστευαν ότι ήταν το καλύτερο και για το ίδιο και για την πόλη να μη ζήσει, αν δεν ήταν ευθύς από την γέννησή του πλασμένο για καλή υγεία και σωματική δύναμη42. Έτσι η ζωή των παιδιών εμπιστευόταν στις θεότητες και την φροντίδα της μάνας γης. Ας μη ξεχνάμε ότι η Σπάρτη ήταν μια στρατοκρατούμενη πόλη, όπου η φυσική και σωματική κατάσταση του παιδιού αποτελούσε το μοναδικό κριτήριο επιλογής του.
Ο Πλούταρχος προκαλεί σκέψη για πέντε ζητήματα. A) Την εξέταση, β) Την ευγονία, γ) Την απονομή κλήρου στο υγιές παιδί δ) την ρίψη του δύσμορφου παιδιού και ε) το ρόλο των φυλετών που συνδυάζεται με το βαθμό εξουσίας του πατέρα πάνω στο παιδί του43.
Ερμηνεύοντας την ευγονία από τον Πλούταρχο όσων αφορά τους Σπαρτιάτες η κύρια αιτία που απομάκρυναν τα τερατόμορφα παιδιά ήταν επειδή βασίζονταν στην αρχή πως κάθε υγιές παιδί είναι συγχρόνως και ένας μελλοντικός πολίτης. Οι Σπαρτιάτες ανήκουν στην πόλη και στο πνεύμα αυτής της πόλης του Λυκούργου η αναζήτηση του καλύτερου ξεκινά από την επιλογή και την διάκριση από την στιγμή της γέννησης. Η παρουσία των φυλετών πάλι στην Σπάρτη δεν αντικαθιστά τον ρόλο της αναγνώρισης του πατέρα αλλά ο αναβαθμισμένος ρόλος τους έγκειται στην εξέταση δύο ζητημάτων. Eαν το παιδί είναι γνήσιος Σπαρτιάτης και όχι «αγενής» καθώς και η φυσική του κατάσταση, στην περίπτωση που ο πατέρας θα επιθυμούσε να μεγαλώσει ένα δύσμορφο παιδί. Έτσι συμπερασματικά η ζωή του νεογέννητου παιδιού στην Σπάρτη θεωρούνταν πολύ ιερότερη από ότι στην Αθήνα και αυτό γιατί η απόφαση για την ζωή ή την θανάτωση του παιδιού δεν αφηνόταν απλά στην επιλογή του πατέρα αλλά το ειδικό συμβούλιο γερόντων έκρινε πάντοτε με γνώμονα την ανάγκη της Σπάρτης ένα πολυάριθμο και ισχυρό στράτευμα, ικανό να αντιμετωπίσει τους αντιπάλους του44.
Έτσι παρά το γεγονός ότι η Σπάρτη παρουσιάζεται η κατεξοχήν βάρβαρη και βρεφοκτόνος πόλη της αρχαίας Ελλάδας διαπιστώνουμε ότι με εξαιρέσεις ελάχιστες πόλεις ο αρχαίος κόσμος φερόταν άσπλαχνα στα παιδία με δυσμορφίες ή αναπηρίες αλλά πολλές φορές και στα αρτιμελή ανεπιθύμητα παιδιά45.
Στην αρχαιότητα το κάλλος και η συμμετρία θαυμαζόταν από όλους ενώ η ασχήμια και η δυσμορφία δημιουργούσαν αποστροφή. Εξάλλου αφορμή για τον Τρωικού Πολέμου ήταν η αρπαγή της Ωραίας Ελένης46. Η εταίρα Φρύνη δικαιώθηκε στην δίκη της επειδή ο Υπερείδης που την υπερασπιζόταν έσκισε τα ρούχα της για να αποκαλυφθεί το όμορφο κορμί της. Όταν οι δικαστές αντίκρισαν την τελειότητα του κορμιού της πείστηκαν ότι δεν έπρεπε να την καταδικάσουν καθώς η σωματική ομορφιά της είχε σχέση με την εύνοια των θεών προς εκείνη. Η ανθρώπινη τελειότητα συνδυαζόταν με ηρωικό πνεύμα και δυνατό σώμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Ηρακλής.
Η έκθεση των δυσμορφικών και ασχημάτιστων παιδιών ήταν κοινή πρακτική και δεν παρατηρούνται διακρίσεις ή πολυνομία από πόλη σε πόλη ή από εποχή σε εποχή. Τα παιδιά αυτά θεωρούνταν από όλους ανεπιθύμητα και άχρηστα, αφού ούτε το γένος μπορούσαν να το διαιωνίσουν , ούτε να υιοθετηθούν, ούτε να πουληθούν47.
Μια σωματική αναπηρία ήταν σοβαρό μειονέκτημα στις πολιτική και κοινωνική ανέλιξη του ενδιαφερόμενου. Όσοι κατάφερνα να ζήσουν τις περισσότερες των περιπτώσεων περιθωριοποιούνταν και αντιμετωπίζονταν με εξευτελισμό, χλευασμό και υποτίμηση.
Η έκθεση για τους αρχαίους δεν ήταν φόνος. Το παιδί δοκιμαζόταν και μπορεί στις περισσότερες περιπτώσεις ο θάνατος να είναι αναπόφευκτος αλλά πάντα υπήρχε και η πιθανότητα να σωθεί. Εξάλλου το νεογέννητο μικρότερο των επτά ημερών δεν ήταν ανθρώπινη ύπαρξη και καθώς ο ομφάλιος λώρος δεν είχε πέσει, δεν διέφερε από ένα φυτό ή ένα ζώο. Έτσι δεν μπορούσαν να αντιληφθούν ότι διαπράττουν ανθρωποκτονία48.
Εξαίρεση στην αρνητική στάση απέναντι στην αναπηρία αποτελούσε η Θήβα της οποίας ο νόμος κατά τον Αιλιανό απαγόρευε την έκθεση. Αν ο πατέρας δεν μπορεί να το αναθρέψει τότε αναλαμβάνουν οι αρχές με μειοδοτικό διαγωνισμό να δώσουν σε εκείνον που προσφέρει τα λιγότερα έτσι ώστε να γίνει δούλος του49.
Ο Πλούταρχος στο έργο Περί Παίδων αναφέρει πως τα προβλήματα σε σωματικό και ψυχικό επίπεδο δημιουργούνται από τις αρνητικές συνήθειες του πατέρα και συγκεκριμένα τον Αλκοολισμό50.
Ο Πλάτωνας στην Πολιτεία αναφέρεται στα δύσμορφα παιδιά υποστηρίζοντας την ευγονία. Στην ιδανική κοινωνία αυτοί που πρέπει να έχουν θέση είναι οι ευφυείς στο σώμα και την ψυχή και δεν χωράνε οι κακοφυείς. Οι κακοφυείς στην ψυχή θα ξεχωρίσουν μέσα από το σύστημα εκπαίδευσης και θα τιμωρηθούν και οι κακοφυείς στο σώμα θα αφεθούν να πεθάνουν. Προτείνει δε να παραδίδονται σε άρχοντες οι οποίοι είναι αρμόδιοι να αποφασίσουν για την τύχη των παιδιών αποτρέποντας την έκθεση των υγιών και την πιθανή επιβίωση των δύσμορφων παιδιών51.
Ο Αριστοτέλης πάλι αποδέχεται την ευγονία και την ανάγκη για έκθεση των ανάπηρων παιδιών προκειμένου να αντιμετωπισθεί η ανεξέλεγκτη αύξηση του πληθυσμού και να αντιμετωπισθεί το δημογραφικό .Έχει την πεποίθηση ότι η ύπαρξη των δύσμορφων παιδιών είναι ανώφελη. Έτσι στα Πολιτικά του προτείνει μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται στην τεκνοποίηση με στόχο την ευγονία52.
Οι ιατροί Ιπποκράτης και Γαληνός προσπάθησαν να γιατρέψουν κάποια είδη αναπηρίας όπως η επιληψία την οποία αντιμετώπισαν ως ασθένεια και όχι ως τιμωρία των θεών. Ο Αριστοτέλης μελέτησε την απώλεια της ακοής προσπαθώντας να καταλάβει την αιτία που προκαλείται53.
Μια σωματική αναπηρία ήταν σοβαρό μειονέκτημα στις πολιτική και κοινωνική ανέλιξη του ενδιαφερόμενου. Όσοι κατάφερνα να ζήσουν τις περισσότερες των περιπτώσεων περιθωριοποιούνταν και αντιμετωπίζονταν με εξευτελισμό, χλευασμό και υποτίμηση.
Στα ομηρικά έπη αναφέρονται πολλές μορφές αναπηρίας όπως η χωλότητα , η κώφωση κ.λπ.. Ο ίδιος ο Όμηρος ήταν τυφλός. Ο θεός Ήφαιστος πάλι ήταν δύσμορφος, με στραβά πόδια και κουτσός. Η αναπηρία του οφείλεται στο γκρέμισμα του από τον Όλυμπο. Ήταν άσχημος με σωματικές ατέλειες που προκαλούσαν ακόμη και γέλιο. Αλλά και ο Οιδίποδας γνωστός της αρχαιότητας είναι ο άνθρωπος με τα πρησμένα πόδια γιατί ως νήπιο οι γονείς του έδεναν τα σφυρά των ποδιών και πρήστηκαν. Στόχος ήταν να μην επιβιώσει γιατί σύμφωνα με τον χρησμό θα σκότωνε τον πατέρα του και θα παντρευόταν την μητέρα του. (Σοφοκλής, Οιδίπους Τύραννος).
Δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι οι περισσότεροι μάντεις της αρχαιότητας ήταν τυφλοί αλλά μπορούσαν με τα μάτια της ψυχής τους να δουν πολλά περισσότερα από τους ανθρώπους με όραση. Στον Οιδίποδα Τύραννο ο μάντης Τειρεσίας είναι αυτός που φανερώνει στο Οιδίποδα αυτά που εκείνος δεν μπορούσε να δει.
Συχνό φαινόμενο στην αρχαιότητα ήταν οι δύσμορφοι καμπούρηδες, νάνοι και υπερβολικά παχύσαρκες γυναίκες να απασχολούνται εργασιακά ως τραγουδίστριες, χορευτές, μουσικοί και κλόουν, διασκεδάζοντας τον κόσμο όπως αναφέρει ο Λουκιανός φέροντας ως παράδειγμα τον Σατυρίωνα.
39 Η αναπηρία ήταν κάτι το αφύσικο που έπρεπε να εξαφανιστεί.
40Το Σπαρτιατικό Δίκαιο (Μτφ. Ν. Κονομής), Αθήνα 140 στο οποίο περιγράφεται ότι σύμφωνα με το νόμο του Επιταδέα, η απονομή γης στο νεογέννητο αποτελούσε ουσιαστικό χαρακτήρα.
41 Η λέξη προέρχεται από το ρήμα αποτίθημι : αποβάλλω κάτι από τον εαυτό μου και το θέτω κατά γης
/καταθέτω/ για βρέφος , το εκθέτω.
42Στην Αθήνα μέχρι και την εποχή του Σόλωνα ο πατέρας έχει δικαίωμα να μην αναγνωρίσει το παιδί του, κάτι το οποίο ταυτόχρονα σήμαινε και την έκθεση του , αλλά και να τα πουλά και ιδιαίτερα τις κόρες του. Οι αιτίες ήταν κοινωνικές και οικονομικές. Αμφιβολίες όπως η πατρότητα ή προβλήματα κληρονομικών δικαιωμάτων και περιουσιών οδηγούσαν στην έκθεση του νηπίου. Ο Ησίοδος στο ( Έργα και Ημέραι 376- 380) συμβουλεύει την απόκτηση κυρίως ενός μόνο γιού, ο οποίος θα διαιώνιζε τον πατρικό οίκο.
43 Αριστοτέλης , Πολιτικά στίχος 1270
44 Κέλπης Χ., 2006, «Η αναπηρία και η δυσμορφία στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο» – Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης
45 Βλ. σχετικά, Μπιργάλια Ν. (1998) «Ο Μύθος του Καιάδα», Αρχαιογνωσία,9,217-218
46 Όμηρος, Ιλιάδα. Η αφορμή για τον Τρωικό Πόλεμο ήταν η Ωραία Ελένη αλλά πίσω από τον μύθο η Τροία ήταν ένα σημαντικό περιφερειακό κέντρο που έλεγχε σημαντικά λιμάνια. Στην εποχή του Χαλκού πόλεμοι γινόντουσαν ως αποτέλεσμα βεντέτας, προσβολών και γαμήλιων διενέξεων.
47 Πλούταρχος, Λυκούργος 24,1
48 Πλούταρχος. Ηθικά 288
49 Αιλιανός , Ποικίλη Ιστορία 2.7
50Κούρτεση Σ.,2014, «Κοινωνικός Αποκλεισμός και ‘Άτομα με ειδικές ανάγκες.», Αριστοτέλειο Θεσσαλονίκης
51 Πλάτων , «Πολιτεία»
52 Σπουργίτη Μ., «Ιστορική Αναδρομή της Αναπηρίας» – Psychology Now.gr
53 Thomas, D, The Experience of Handicap, London, Methuen, 1982.