Το παρόν και το μέλλον του κράτους πρόνοιας προς τους πολίτες με προβλήματα αναπηρίας: H ίδρυση των κέντρων πιστοποίησης αναπηρίας και η εξέλιξη τους μέχρι σήμερα – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΚΑΜΑΤΣΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΤΤΙΚΗΣ, ΠΜΣ Δημόσια Διοίκηση – Δημόσιο Μάνατζμεντ – Μέρος 11ο
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 – ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Μαθαίνουμε ότι από την Αρχαία Ελλάδα υπήρχε κοινωνική πολιτική – πρόνοια των Αθηναίων που ενδιαφερόντουσαν για τις κοινωνικά αδύναμες ομάδες κάτι που σήμερα υλοποιείται από την Κοινωνική Ασφάλιση. Η βουλή των 500 Αθηναίων άνω των 30 ετών που εκλέγονταν με κλήρο, δίκαζε τις παρανομίες και λάμβανε μέτρα για την προστασία των κοινωνικά αδυνάμων πολιτών, των ανθρώπων που δεν μπορούσαν να εξασφαλίσουν τα προς το ζην, δίνοντας στον κάθε πολίτη το δικαίωμα προστασίας και ελέγχου συνταξιοδότησης ή μη .Η προστασία του δημόσιου χρήματος ήταν θέμα Παιδείας.
Από την Αρχαία Ελλάδα ακόμα μετά την πτώση των Τριάντα Τυράννων ο Λυσίας, υποστηρικτής της Δημοκρατίας μας παρουσιάζει τον «Υπέρ Αδυνάτου» λόγο που έγραψε και εκφώνησε ο εντολέας του έτσι ώστε ο ομιλητής, άνθρωπος με φυσική αναπηρία, μιλώντας στη Βουλή των Πεντακοσίων κατά την περίοδο του Σόλωνα, να διατηρήσει το δικαίωμα να λαμβάνει το ετήσιο χρηματικό επίδομα που χορηγούσε το δημόσιο ταμείο στους ανάπηρους και τους φτωχούς. Ο πολίτης εμφανιζόταν ως ανάπηρος, ανίκανος να εργαστεί κι έτσι έπαιρνε έναν οβολό τη μέρα από την πόλη για να ζήσει. Ο κατήγορος του είχε υποστηρίξει ότι κακώς συνταξιοδοτείται ο «Αδύναμος», εφόσον ασκεί κανονικό επάγγελμα, συναναστρέφεται με πλούσιους και ανεβαίνει σε άλογα για να μετακινείται. Αρά υποστήριζε ο κατήγορος, ο Αδύνατος ανάπηρος, εξαπάτησε τις υγειονομικές υπηρεσίες και εισπράττει παράνομα σύνταξη που στερεί άλλους αδύναμους. Με υπεκφυγές και αντιστροφή του επιχειρήματος ο «Ανάπηρος» προσπαθεί να ισχυριστεί ότι ακριβώς λόγω της αναπηρίας του πρέπει να ιππεύει και προσθέτει ότι κάνει χρήση δανεικών αλόγων, ενώ αν ήταν πλούσιος θα είχε το δικό του. Χρησιμοποιεί πατερίτσες που τον βοηθούν στην αναπηρία. Αντικρούει με πειστικότητα τις κατηγορίες προτείνοντας μάλιστα την ανταλλαγή περιουσιών τους (αντίδοση)18. Τελικά κέρδισε την δίκη ανανεώνοντας το δικαίωμα να ξαναπάρει σύνταξη (δεν υπήρχαν ισόβιοι συνταξιούχοι). Απέδειξε ότι το κίνητρο κατηγορίας ήταν ο φθόνος. Ζήτησε από τους βουλευτές που δίκαζαν να βγάλουν δίκαιη απόφαση ώστε ο κατήγορος να μάθει στο μέλλον να μη σκέφτεται κακό για τους ασθενέστερους (μη τους ασθενέστερους επιβουλεύειν) και ζήτησε να συνεχιστεί η σύνταξη του γιατί παρόλο το γεγονός ότι είναι ανάπηρος θα τον κατέστρεφαν άδικα μιας και την σύνταξη την λάμβανε από όταν ήταν νέος και τώρα είχαν έρθει τα γηρατειά και οι αρρώστιες.
Η συγκεκριμένη ιστορία δεν απέχει πολύ από το σήμερα καθώς δεν υπάρχει η κατάλληλη «Παιδεία» έτσι ώστε να αποτραπούν παράνομες καταστάσεις. Δεν είναι λίγες οι φορές που μαθαίνουμε ότι «έκλεψαν» το κράτος λαμβάνοντας οφέλη που δεν τους αναλογούν εις βάρος όλων των ατόμων που πληρώνουν εισφορές19.
Μετά την τουρκοκρατία κατά την ίδρυση του Ελληνικού κράτους, την εποχή του Ιωάννη Καποδίστρια (1828-1831), δημιουργήθηκαν και τα πρώτα σημάδια κοινωνικής πολιτικής στην χώρα μας. Έτσι την περίοδο εκείνη ιδρύθηκαν και λειτούργησαν ένα μεγάλο για τα δεδομένα της εποχής ορφανοτροφείο στην Αίγινα, επτά νοσοκομεία, ενώ το κράτος βοηθούσε όσο γινόταν οικονομικά περιφερειακά ιδρύματα κοινωνικού χαρακτήρα. Αργότερα κατά την περίοδο που στην εξουσία στην Ελλάδα βρισκόταν ο Όθωνας (1832-1862) δείγματα κοινωνικής πολιτικής από την μεριά του κράτους, έστω και περιορισμένα, εντοπίζονται με το Νόμο «Περί συστάσεως Φρενοκομείων» και με το Νόμο «Περί συστάσεως επαρχιακών Ιατρείων». Την περίοδο εκείνη απασχολούνται και μισθοδοτούνται 168 άτομα στα λοιμοκαθαρτήρια και τα υγειονομεία και περί τα 15 στα δημόσια θεραπευτήρια. Βασικός στόχος λοιπόν της κοινωνικής πολιτικής της περιόδου είναι η πρόληψη για την αποφυγή λοιμωδών ασθενειών. Επίσης υπήρξε προσπάθεια οικονομικής στήριξης σε παθόντες από φυσικά φαινόμενα όπως γίνεται κατανοητό από τον Νόμο «Περί βοηθείας εκ της πολυομβρίας παθόντων εν Ερετρεία οικογενειών των Ψαριανών»20.
Το πρώτο υπουργείο με αρμοδιότητες κοινωνικών υπηρεσιών και πεδίο πολιτικής τους επίστρατους και τους πρόσφυγες συγκροτείται με το Νόμο 748/1917 «Περί συστάσεως Υπουργείου Περιθάλψεως»21. Το 1882 ιδρύεται το ταμείο περίθαλψης από ατυχήματα για τους εργάτες των ορυχείων, ενώ το 1901 υποχρεώνονται οι εργοδότες να αποζημιώνουν τους εργάτες των ορυχείων, σε περίπτωση ανικανότητας προς εργασία, μετά από ατύχημα, για περισσότερες από 4 ημέρες. Το 1922 το υπουργείο «Περί συστάσεως Υπουργείου Περιθάλψεως» μετονομάζεται σε «Υπουργείο Υγιεινής Προνοίας και Αντιλήψεως». Έτσι τα ζητήματα πρόνοιας αποσυνδέονται από την εργασία και συνδέονται με την υγεία. Θεσπίζεται σειρά νόμων στα πεδία των εργασιακών σχέσεων και της κοινωνικής πολιτικής όπως η απαγόρευση της εργασίας των παιδιών κάτω των 12 ετών, καθορισμός της εργάσιμης ημέρας σε 10 ώρες για τους ενήλικες, ασφάλιση των εργαζομένων κατά των ατυχημάτων, καθορισμός κανόνων υγιεινής στους χώρους εργασίας. Ιδρύεται τον Ιούλιο του 1917 το Υπουργείο Περίθαλψης το οποίο είχε σκοπό του την στήριξη των ορφανών, των χήρων και των προσφύγων και γενικά των πληθυσμών που μετακινήθηκαν από τον τόπο τους λόγω του πολέμου. Ο Βενιζέλος το 1928 δημιούργησε εντός του «Υπουργείο Υγιεινής και Πρόνοιας και Αντίληψης», μια ξεχωριστή δομή για τα θέματα υγείας η οποία με το Νόμο 4172/1929 αναβαθμίζεται σε
«αυτοτελές Υπουργείο Υγιεινής» και αποσπάται από το Υπουργείο Προνοίας και Αντιλήψεως. Κατά την διάρκεια του μεσοπολέμου ιδρύονται και τα ταμεία κύριας ασφάλισης. Μετά την κατοχή το 1947 δημιουργήθηκε ο οργανισμός «Πρόνοιας Βορείων Επαρχείων Ελλάδος». Ήταν ίσως η πρώτη μορφή κοινωνικής φροντίδας από την μεριά του ελληνικού κράτους την μετά από την κατοχική περίοδο. Το 1955 μετονομάστηκε σε
«Βασιλική Πρόνοια» όπου και παρέμεινε έτσι ως το 1970. Με την μεταπολίτευση και την αναθεώρηση του συντάγματος το 1975, θέτονται τα θεμέλια για την διεύρυνση της κοινωνικής πολιτικής και την κατοχύρωση των δικαιωμάτων, ατομικών και κοινωνικών. Αναγνωρίζονται τα κοινωνικά δικαιώματα της κοινωνικής ασφάλισης και πρόνοιας, υγείας, στέγης, απασχόλησης και μετατρέπεται το κράτος σε κράτος δικαίου. Την δεκαετία του 90 το κοινωνικό κράτος αμφισβητήθηκε καθώς υπήρχε υψηλό δημόσιο έλλειμμα, υψηλός ρυθμός πληθωρισμού και δεν υπήρχε οικονομική σύγκλιση με τις χώρες της Ε.Ε. Σήμερα σημαντική θέση έχει η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος καθώς και η κοινωνική προστασία των ευαίσθητων ομάδων όπως άτομα με αναπηρία.
Στην χώρα μας δεν υπάρχει επίσημη απογραφή των Ατόμων με Αναπηρία (ΑμεΑ). Σύμφωνα, πάντως, με τα ποσοστά της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (Π.Ο.Υ.), αποτελούν κατά μέσο όρο το 15-18% του παγκόσμιου πληθυσμού. Βάσει αυτών ακριβώς των στοιχείων, υπολογίζεται ότι στην Ελλάδα ζουν πάνω από 1.000.000 άτομα με αναπηρία. Προσθέτοντας σ’ αυτόν τον αριθμό και τον εμποδιζόμενο πληθυσμό (ηλικιωμένοι, γονείς με παιδικά καροτσάκια, προσωρινούς τραυματίες και εγκυμονούσες), που βιώνουν παρόμοιες δυσκολίες και αποκλεισμό, το ποσοστό αυξάνεται πάνω από το 45% του γενικού πληθυσμού.
18 Αντίδοση είναι η ανταλλαγή περιουσιών για προστασία από συκοφάντες όπου ο κατηγορούμενος μπορούσε να ζητήσει ανταλλαγή εάν νόμιζε ο κατήγορος ότι ο «ανάπηρος» ζει πιο πλούσια από αυτόν.
19 Σπύρου Ε., «Ο λόγος του αρχαίου ρήτορα Λυσία “ Υπέρ Αδυνάτου” αναπήρου, και οι Νεοέλληνες»
Περιοδικό του Ασφαλιστή. Ασφαλιστικό ΝΑΙ, Άρθρο 167/07-8/2017, www.asfalistikonai.gr
20 Τσέκος Θ. 2003, «Συγκρότηση και αναπαραγωγή μιας μη Βεμπεριανής γραφειοκρατίας. Η Ιστορική εξέλιξη της ελληνικής δημόσιας διοίκησης.» Διδακτορική διατριβή. Πάντειο Πανεπιστήμιο
21 Βλ.Dakin.D., «Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923», Μ.Ι.Ε.Τ. Αθήνα 1982,σ.282