Συμπερίληψη των παιδιών με αναπηρία στο γενικό σχολείο: προϋποθέσεις πραγμάτωσης ενός σχολείου για όλους – ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Βαλέριας Λιούμη – Διϊδρυματικό Π.Μ.Σ. Επιστήμες της Αγωγής μέσω Καινοτόμων Τεχνολογιών και Βιοϊατρικών Προσεγγίσεων – Μέρος 3ο
Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή
Για πολλά χρόνια η στάση της κοινωνίας απέναντι στα άτομα με αναπηρία είχε ως βασικούς πυλώνες την περιθωριοποίηση και την απομόνωση τους. Η αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία βασιζόταν στην κλινική εικόνα τους, στις προκαταλήψεις, τη φιλανθρωπία, την άγνοια και την απέχθεια (Marles, 1986), με αποτέλεσμα να θεωρούνται άξιοι λύπησης και κατώτεροι από τους υπόλοιπους ανθρώπους (Biklen, 2000).
Οι κοινωνικές παροχές υγείας αντιμετώπιζαν το παιδί με αναπηρία και την οικογένειά του συνολικά ως ανάπηρους και η παροχή βοήθειας επικεντρωνόταν σε αυτή την αναπηρία με μια διαγνωστική οπτική, ενώ δεν υπήρχε μέριμνα για κοινωνικά ζητήματα (Rose, 1999). Υπό το πρίσμα αυτής της εξουσιαστικής διαχείρισης, τα ΑμεΑ δεν μπορούσαν να αποφασίζουν για τις διάφορες πτυχές των υπηρεσιών που τους παρέχονταν, πόσο μάλλον να έχουν τον έλεγχο του εαυτού τους και του αυτοπροσδιορισμού τους.
Όσον αφορά στην εκπαίδευση, κυριαρχούσε ένας διαχωρισμός ανάμεσα στη γενική εκπαίδευση και την ειδική αγωγή, ο οποίος βασιζόταν στο διαχωρισμό που προηγούνταν ανάμεσα στα παιδιά με αναπηρία και στα παιδιά χωρίς αναπηρία. Ωστόσο, τα γενικά σχολεία κρίνονται ανεπαρκή για ένα μεγάλο πληθυσμό που δεν σχετίζεται με τις αναπηρίες, όπως για παράδειγμα οι δίγλωσοι μαθητές/-τριες, τα παιδιά με προβλήματα συμπεριφοράς, εθνικές μειονότητες, παιδιά που αλλάζουν σχολεία ή απουσιάζουν συχνά ή γενικά μαθητές που αποδίδουν χαμηλότερα από το προσδοκώμενο επίπεδο του σχολείου (Gartner & Kerzner Lipsky, 1987). Για να υπάρξει λοιπόν μια ποιοτική εκπαίδευση για όλα τα παιδιά, θα πρέπει να μελετηθούν οι αιτίες δυσλειτουργίας των σχολείων και για κάθε αποτυχία ενός παιδιού υπαίτιο θα πρέπει να θεωρείται το σχολείο και όχι το παιδί.
Αυτό το σκεπτικό έχει απασχολήσει την εκπαιδευτική πολιτική πολλών χωρών σε ολόκληρο τον κόσμο, καθώς η αναπροσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος μπορεί να οδηγήσει σε μεγαλύτερη κοινωνική συνοχή. Η συμπεριληπτική εκπαίδευση αποτελεί μια συνεχιζόμενη δυναμική διαδικασία βελτίωσης των μεθόδων αντιμετώπισης της διαφορετικότητας (Azorín & Ainscow, 2020) και φαίνεται πως ενισχύει τους κοινωνικούς δεσμούς μεταξύ ανθρώπων που προέρχονται από διαφορετικά κοινωνικά και πολιτισμικά περιβάλλοντα επιδρώντας θετικά στην κοινωνική πραγματικότητα. Έτσι, αντί να διαφοροποιούνται και να κατηγοριοποιούνται οι μαθητές/-τριες, προτάθηκε η ιδέα να διαφοροποιηθεί η διδασκαλία (Hamre, 2018).
Σύμφωνα με στατιστικά δεδομένα αναφορικά με την επαγγελματική απασχόληση στην Ευρώπη, από τα άτομα με αναπηρία που υπολογίζονταν περίπου στα 34 εκατομμύρια το 1995, μόνο το 13% απασχολούνταν σε κάποια θέση εργασίας, ενώ το χρονικό διάστημα ανεργίας των υπολοίπων ατόμων υπολογίζονταν σε διάστημα 8-12 χρόνων. Το ποσοστό ανεργίας των ΑμεΑ υπολογιζόταν διπλάσιο ή τριπλάσιο σε σχέση με αυτό των μη ανάπηρων (Eurostat, 1995).
Μερικά παραδείγματα που υποστηρίζουν τις παραπάνω θέσεις και είναι αντλημένα από το πλαίσιο της εκπαίδευσης είναι τα εξής:
- οι μαθητές/-τριες με αναπηρία υφίστανται το διαχωρισμό όσον αφορά ζητήματα ασφάλειας στα γενικά σχολεία, όπως η προσβασιμότητα, οι κακοποιητικές συμπεριφορές των εργαζομένων στα σχολεία και των παιδιών τόσο σε λεκτικό, όσο και σε σωματικό επίπεδο, η ανεπάρκεια της διδακτέας ύλης, του εξοπλισμού, των πόρων κτλ. (Welsh & Brassart, 2002)
- το σύστημα εκπαίδευσης των ανάπηρων παιδιών τα περιθωριοποιεί, τα ιδρυματοποιεί, τους παρέχει ακατάλληλη και μη επαρκή εκπαίδευση, τους απορρίπτει κοινωνικά και τους καθιστά ανέργους (Carrington, 1999)
- σε αντίθεση με τα παιδιά τυπικής ανάπτυξης, οι μαθητές/-τριες με αναπηρία καλούνται να αποδείξουν πως θα υπάρξει όφελος από τη φοίτησή τους σε μια τάξη γενικού σχολείου, προτού καν λάβουν την αντίστοιχη εκπαίδευση (Biklen, 2000)
- σε πολλές περιπτώσεις παιδιά με αναπηρία δεν έχουν γίνει δεκτά στη δημόσια εκπαίδευση ή, στις περιπτώσεις που δεν αποκλείστηκαν, δεν έλαβαν την κατάλληλη μόρφωση και εκπαίδευση (Fulcher, 1989).
Χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια για να ξεκινήσει ένας εποικοδομητικός διάλογος σχετικά με την ανάγκη ύπαρξης της συμπεριληπτικής εκπαίδευσης. Μέχρι και σήμερα η επιλογή του σχολείου φοίτησης των παιδιών με αναπηρία γίνεται με βάση λογικές διαχωρισμού, ενώ οι μαθητές και οι μαθήτριες καλούνται να αποδείξουν πως θα ωφεληθούν από τη φοίτησή τους σε ένα γενικό σχολείο πριν καν φοιτήσουν σε αυτό.
Η ενασχόληση πολλών διεθνών οργανισμών με το συγκεκριμένο ζήτημα οδήγησε σε μια σειρά από διακηρύξεις υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως: η διακήρυξη των δικαιωμάτων των παιδιών (1386/1959), η διακήρυξη των δικαιωμάτων των ατόμων με νοητική αναπηρία (2856/1971), η διακήρυξη των δικαιωμάτων ατόμων με αναπηρία (3447/1975), η διακήρυξη του Sunberg για άτομα με αναπηρία (1981), η σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για τα δικαιώματα του παιδιού (1989), η διακήρυξη της Σαλαμάνκα για μια συμπεριληπτική εκπαίδευση (1994), το διεθνές συνέδριο κοινωνικής ανάπτυξης και συμπερίληψης της Κοπενχάγης (1995), η Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία (2006) και η Διακήρυξη του Ίντσεον (2015). Στον ελλαδικό χώρο η αλλαγή προήλθε μέσα από την ψήφιση του νόμου 3699/2008, σύμφωνα με τον οποίο οι μαθητές/-τριες με αναπηρία ή/και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες έχουν τη δυνατότητα να φοιτήσουν σε γενικό σχολείο είτε υποστηριζόμενοι/-ες από εκπαιδευτικό παράλληλης στήριξης/συνεκπαίδευσης, είτε παρακολουθώντας εξατομικευμένο πρόγραμμα παρέμβασης στο τμήμα ένταξης. Κρίνεται λοιπόν αναγκαία η ύπαρξη αγαστής συνεργασίας μεταξύ των εκπαιδευτικών γενικής και ειδικής αγωγής με σκοπό τη βέλτιστη πλαισίωση όλων των μαθητών/- τριων.