“Η ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΤΗΣ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΠΗΡΙΕΣ” – Διπλωματική Εργασία της Καγκελίδου Βαρβάρα – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ: ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ (Τ.Π.Ε) ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ – Μέρος 15ο
Κεφάλαιο 4ο
Παρουσίαση τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης για την διευκόλυνση ατόμων με σωματικές αναπηρίες
Παρακάτω παρουσιάζονται τριών ειδών αναπηρίες που επαφίενται στην ευρύτερη σφαίρα της σωματικής αναπηρίας και στις οποίες βρέθηκαν σημαντικές πηγές ως προς το θέμα της παρούσας εργασίας.
4.1 Κινητική αναπηρία
Η εξέλιξη της τεχνολογίας έχει διαμορφώσει έναν κόσμο όπου η πρόσβαση στην πληροφορία και η συμμετοχή σε διάφορες δραστηριότητες είναι πλέον ανοιχτές και πιο προσιτές για το σύνολο των ανθρώπων. Σε αυτό το πλαίσιο, τα τεχνολογικά μέσα προορίζονται για να διευκολύνουν και να ενισχύουν τη ζωή των ατόμων με αναπηρίες, προσφέροντας καινοτόμες λύσεις που επιτρέπουν την ανεξάρτητη πρόσβαση σε πληροφορίες και υπηρεσίες και άρουν τα εμπόδια που έχουν προκύψει. Η επιστημονική κοινότητα έχει αναπτύξει πολλών ειδών μέσα και εργαλεία που υποστηρίζουν τα άτομα με αναπηρίες, καταβάλλοντας προσπάθειες για την ανάπτυξη όσο το δυνατόν πιο εύχρηστων συσκευών. Με αυτό τον τρόπο βελτιώνεται η σχέση του ατόμου με το περιβάλλον που κινείται και ενθαρρύνεται η περαιτέρω συμμετοχή των ατόμων με δυσκολίες πρόσβασης, ανοίγοντας το δρόμο για έναν πιο συμπεριληπτικό κόσμο.
Οι υποστηρικτικές τεχνολογίες ενισχύουν την ικανότητα των ατόμων και πρέπει να προσαρμόζονται στις ανάγκες του κάθε χρήστη ώστε να μπορεί εύκολα να τις διαχειρίζεται. Έχουν αναπτυχθεί πολλών ειδών συσκευές, εφαρμογές και εργαλεία των οποίων η συμβολή είναι καθοριστικής σημασίας για την διευκόλυνση των ατόμων με σωματικές αναπηρίες ως προς την κοινωνική συμμετοχή και την αποφυγή αποκλεισμών. Στην συνέχεια θα ακολουθήσουν ορισμένα παραδείγματα και θα γίνει αναφορά σε διάφορα μέσα που μπορούν να αξιοποιηθούν με σκοπό την βελτίωση της ποιότητας ζωής.
Η επανάσταση στον τομέα της τεχνολογίας έχει επιφέρει ριζικές αλλαγές στην καθημερινότητα πολλών ατόμων. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αναπηρικές καρέκλες (υπάρχουν πλέον διαφόρων ειδών αναπηρικά αμαξίδια) στις οποίες έχουν ενσωματωθεί αισθητήρες και κάμερες που βοηθούν στις ενέργειες ελέγχου. Αυτό που πρέπει να αναφερθεί είναι ότι το εργαλείο αυτό μπορεί να πλοηγηθεί στο χώρο είτε ακολουθώντας την όραση του χρήστη είτε με φωνητική εντολή είτε με τη χρήση joystick (χειριστήριο) είτε με τη χρήση των δαχτύλων είτε μέσω κάποιας εφαρμογής κινητού αλλά τέλος, συνδυάζοντας και κάποιες από τις παραπάνω δυνατότητες. Οι δυνατότητες που προσφέρει αυτό το αναπηρικό αμαξίδιο είναι τόσες πολλές που μπορεί ακόμα και να εντοπίσει αντικείμενα λόγω της κίνησης των ματιών του χρήστη όταν δεν είναι δυνατή η κίνηση των άκρων και να φέρει το αντικείμενο κοντά, αποφεύγοντας και τυχόν εμπόδια. Επομένως αυτό καθιστά την “έξυπνη καρέκλα” ασφαλή τόσο για εσωτερική χρήση αλλά ακόμα περισσότερο για χρήση στο εξωτερικό περιβάλλον, κάτι το οποίο δίνει μεγαλύτερη αυτονομία στα άτομα (Chatterjee & Roy, 2021). Ο έλεγχος του συστήματος που υλοποιείται στο αναπηρικό αμαξίδιο γίνεται με την χρήση Python, που είναι μια υψηλού επιπέδου γλώσσα προγραμματισμού. Διακρίνεται για το γεγονός ότι έχει πολλές βιβλιοθήκες (Open CV ή Open Source Computer Vision Library) που διευκολύνουν συνηθισμένες εργασίες και επίσης λόγω της ταχύτητας εκμάθησης της. Συνολικά υπάρχουν τουλάχιστον δυο χιλιάδες αλγόριθμοι στην βιβλιοθήκη του Open CV, το οποίο σημαίνει ότι αυτοί αξιοποιούνται για την αναγνώριση προσώπων, διαφορετικών αντικειμένων, κατηγοριοποίηση ανθρώπινων ενεργειών μέσω βίντεο, παρακολούθηση κινούμενου αντικειμένου, εξαγωγή τρισδιάστατου μοντέλου κτλ. (Chatterjee & Roy, 2021).
Άλλη μια τεχνολογία που υποστηρίζεται από την Τεχνητή Νοημοσύνη είναι το σύστημα BCI- Brain Control Technologies, το οποίο συνδέει τον ανθρώπινο εγκέφαλο με οποιαδήποτε μηχανή-ρομποτ μέσω εγκεφαλικών κυμάτων για τον έλεγχο των υποστηρικτικών συσκευών όταν δεν είναι λειτουργικά τα μέλη του σώματος. Ο χρήστης δίνει εντολές μέσω αυτού του συστήματος κι έτσι μετακινείται στο χώρο, αποφεύγοντας εμπόδια, τα οποία εντοπίζονται μέσω κάμερας και αισθητήρων. Το αναπηρικό αμαξίδιο δέχεται συγκεκριμένες εντολές κατεύθυνσης όπως για παράδειγμα δεξιά- αριστερά, μπρος- πίσω, γίνεται έτσι η επεξεργασία των εντολών και το άτομο μετακινείται στον χώρο. Τα συστήματα αυτά απαιτούν αρκετή εξοικείωση από τον χρήστη αλλά και χρόνο. Η συμβολή αυτής της υποστηρικτικής τεχνολογίας είναι υψίστης σημασίας διότι αυξάνεται η ελευθερία κίνησης των ατόμων με σοβαρά κινητικά προβλήματα, αυξάνεται η προσβασιμότητα σε διάφορους χώρους, δίνεται η δυνατότητα συμπερίληψής τους στο κοινωνικό γίγνεσθαι και γενικότερα στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις (Rupp et al., 2014).
Επιπλέον, συνεχής είναι η έρευνα για την βελτίωση των ηλεκτρικών αναπηρικών αμαξιδίων με τρεις τροχούς, τα οποία χρησιμοποιούνται κυρίως για μετακίνηση στο εξωτερικό περιβάλλον. Οι ερευνητές επανασχεδιάζουν το καροτσάκι προσθέτοντας εξαρτήματα και κάνοντας ρυθμίσεις που θα εξυπηρετούν όσο το δυνατόν καλύτερα τον χρήστη. Προσαρμόζουν ρυθμιζόμενα στηρίγματα ποδιών και χεριών, προσαρμόζουν το ύψος της καρέκλας αλλά και τον τρόπο μετακίνησης. Πιο συγκεκριμένα ο Raiyan και οι συνεργάτες του (2017) σχεδίασαν ένα φωνητικά ελεγχόμενο αυτοματοποιημένο αναπηρικό αμαξίδιο που ελέγχονταν από ένα μικροελεγκτή με το όνομα ATMEGA 328. Σε αυτό είχαν προσαρμόσει ένα ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, το οποίο κατέγραφε σήματα εγκεφαλικών κυμάτων. Μέσω αυτών των κυμάτων κωδικοποιούνταν και αποκωδικοποιούνταν τα σήματα που στέλνονταν στον μικροελεγκτή. Έτσι ελέγχονταν η κίνηση του αναπηρικού αμαξιδίου ενώ κινούνταν και σταματούσε για να στρίψει.
Πέρα από τα αναπηρικά αμαξίδια, τα οποία σαφώς και διευκολύνουν την πρόσβαση σε διάφορους χώρους κι αυξάνουν την ανεξαρτησία των ατόμων με κινητικά προβλήματα, γίνονται προσπάθειες ανάπτυξης αυτοκινήτων που θα ελέγχονται μέσω διεπαφής εγκεφάλου-υπολογιστή κάτι το οποίο θα επιφέρει επανάσταση στη λειτουργία της κοινωνίας. Ο σχεδιασμός γι’ αυτό το αυτοκίνητο προβλέπει μια ακολουθία βημάτων. Η βάση δεδομένων του υπολογιστή έχει καταχωρημένα βίντεο και εικόνες του χρήστη και άλλα δεδομένα. Όταν ο χρήστης πλησιάσει και γίνει η επαλήθευση των δεδομένων τότε ανοίγει η πόρτα και βγαίνει μια ράμπα. Στη συνέχεια ρομποτικά χέρια τοποθετούν τον οδηγό στη θέση του κι εκεί του τοποθετείται ένα κράνος που επεξεργάζεται το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα του χρήστη. Υπάρχει κι ένα κουμπί για την εκκίνηση του αυτοκινήτου. Σε περίπτωση που εντοπιστεί ότι ο χρήστης βρίσκεται σε ασταθή κατάσταση τότε εμφανίζεται μήνυμα επιβεβαίωσης ή μη για να συνεχιστεί η οδήγηση. Φυσικά το όχημα είναι εξοπλισμένο με αισθητήρες και κάμερες για την ασφαλέστερη μετακίνηση του ατόμου. Η τεχνολογική εξέλιξη αυτή ενθαρρύνει ολοένα και περισσότερο τα άτομα με σωματικές αναπηρίες στο να συμμετέχουν ενεργά σε όλες τις εκφάνσεις της καθημερινής ζωής, καθώς η οριοθέτηση μεταξύ ικανών και μη θα πάψει να υφίσταται (Naresh, et al., 2016).
Οι υποστηρικτικές τεχνολογίες έχουν βοηθήσει σε μεγάλο βαθμό τα άτομα με σωματικές αναπηρίες, δίνοντας τους την ευκαιρία να απολαύσουν κι αυτοί εμπειρίες και να νιώσουν μέλη μιας οργανωμένης κοινωνίας. Ένα τέτοιο εργαλείο είναι ο εξωσκελετός, ο οποίος τοποθετείται στο κάτω μέρος του σώματος και είναι σχεδιασμένος για να εξυπηρετήσει το άτομο να ξεπεράσει έναν τραυματισμό ή να ενισχύσει τις βιολογικές του ικανότητες. Υπάρχουν πολλών ειδών εξωσκελετοί και με διαφορετικές σχεδιαστικές προδιαγραφές όσον αφορά τη λειτουργικότητα, το κόστος κτλ. Οι εξωσκελετοί έχουν γίνει αναπόσπαστο κομμάτι της υποστηρικτικής τεχνολογίας για άτομα με παράλυση των κάτω άκρων, αποκαθιστώντας πολλές φορές την ικανότητα βάδισης ακόμη και όταν πρόκειται για άτομα με πλήρη παράλυση. Παραδείγματα τέτοιου είδους εξωσκελετών αποτελούν το Rewalk Personal 6.0 και το Indego Personal. Το ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και το ηλεκτρομυογράφημα που έχουν ως βάση την Τεχνητή Νοημοσύνη συνεισφέρουν στην λειτουργία του εξωσκελετού, βοηθώντας τα παράλυτα άτομα να μετακινούνται ανεξάρτητα, έχοντας ως αναφορά τις καταγεγραμμένες κινήσεις ενός τυπικού ατόμου. Για να λειτουργήσει αυτό το σύστημα, χωρίζεται σε δύο φάσεις. Στην πρώτη γίνεται η καταγραφή των κινήσεων και στην δεύτερη φάση εντοπίζονται τα νεύρα που είναι υπεύθυνα για την κίνηση συγκεκριμένων μυών του ανθρώπου. Έτσι δημιουργείται η επιθυμητή νευρική διέγερση με βάση τα όσα έχουν ήδη καταγραφεί και μπορεί το άτομα να μετακινείται (Nikhil, et al., 2021).