“ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ (ΤΥΦΛΩΣΗ – ΚΩΦΩΣΗ) ΣΕ ΜΥΘΟΠΛΑΣΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ” ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΣΙΑ της ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ – Μέρος 10ο

2.3          Τρόποι παρουσίασης των ανάπηρων χαρακτήρων στο σύγχρονο παιδικό και εφηβικό βιβλίο

Σύμφωνα με διεθνείς έρευνες οι ερευνητές που έχουν εξετάσει βιβλία για μικρά παιδιά τα οποία περιλαμβάνουν χαρακτήρες με αναπηρία (Ayala, 1999, Dyches et al, 2006), διαπίστωσαν ότι οι συγγραφείς απεικονίζουν συχνά τους χαρακτήρες με αναπηρία με περιορισμένη προσωπικότητα και χωρίς ιδιαίτερο βάθος. Επιπρόσθετα, οι αναπαραστάσεις των χαρακτήρων με αναπηρία σε αυτά τα παραμύθια ήταν σε μεγάλο βαθμό ανακριβείς. Για παράδειγμα, οι χαρακτήρες με αναπηρίες συχνά απεικονίζονται να έχουν λάβει θαυματουργές θεραπείες και να έχουν «θεραπευτεί» από αναπηρίες που είναι συνήθως μόνιμες στην πραγματική ζωή. Μελέτες έχουν εξετάσει επίσης πως συγκεκριμένες αναπηρίες απεικονίζονται στη λογοτεχνία. Για παράδειγμα, τα παιδιά με νοητική αναπηρία εμφανίζονται αρκετά συχνά σε υποστηρικτικούς ρόλους και όχι ως κύριοι χαρακτήρες (Leininger, Dyches, Prater & Heath, 2010). Ακόμη, ορισμένα βιβλία που οι χαρακτήρες τους είναι κωφοί, συχνά απεικονίζουν την κώφωση ως ασθένεια ή αναπηρία, και όχι ως μέρος ενός μεγαλύτερου πολιτισμού ή κοινότητας (Golos, Moses & Wolbers, 2012). Ακόμη η Hopkins (1980) σημείωσε την αυξημένη εμφάνιση των χαρακτήρων με αναπηρία στην παιδική λογοτεχνία. Περιέγραψε χαρακτήρες που ήταν κωφοί, είχαν προβλήματα όρασης, σωματικές ή νοητικές αναπηρίες και των οποίων οι δημιουργοί τους ύψωσαν ως μέσο για να διδάξουν σχετικά με αναπηρίες και να αναπτύξουν αυξημένη ευαισθητοποίηση και κατανόηση. Η Hopkins πρότεινε ότι τα παιδιά με αναπηρία θα αισθάνονται μια ισχυρή αίσθηση της ταυτότητας, καθώς σχετίζονται με χαρακτήρες που διαβάζουν στα βιβλία. Το φαινόμενο αυτό αναφέρεται και ως

«παράθυρο και καθρέφτης», από ένα παράθυρο στη ζωή των χαρακτήρων με αναπηρία και έναν καθρέφτη στον οποίο τα παιδιά με αναπηρία θα μπορούσαν να βλέπουν τους εαυτούς τους (Bailes, 2002). Σύμφωνα με την Blaska το σήμα κατατεθέν της παιδική λογοτεχνίας πρέπει να είναι οι χαρακτήρες με αναπηρία. Γιατί τα παιδιά με αναπηρία πρέπει να βλέπουν τον εαυτό τους ως σύνολο, αποδεκτά όχι μόνο από την κοινωνία ή από την οικογένεια τους αλλά και από τα βιβλία. Μέσα από τα βιβλία τα παιδιά με αναπηρία θα αυξήσουνε την αυτό – εικόνα τους με θετικό τρόπο ή ακόμα μπορεί να τους επηρεάσει και αρνητικά ( Bailes 2002, Blaska 2004). Σε μελέτη που πραγματοποίησε ο Pratter (1999) οι ήρωες με αναπηρία βρέθηκε ότι δεν εξελίσσονταν και δεν αναπτύσσονταν κατά τη διάρκεια του βιβλίου και συχνά απεικονίζονταν ως θύματα απόλυτα εξαρτημένα από τους άλλους για την ευημερία τους. Εκτός του άλλου οι χαρακτήρες με αναπηρία εκπαιδεύονταν στο σπίτι, ζούσαν στο σπίτι και σπάνια θα συμμετείχαν σε ψυχαγωγικές δραστηριότητες. Τον 20ο αιώνα η αναπηρία άρχισε να γίνεται ιάσιμη και άρχισε να παρουσιάζεται η εισαγωγή των ατόμων με αναπηρία σε διάφορα ιδρύματα (Dowker 2004). Κατά την διάρκεια του 20ου αιώνα, η αναπηρία άρχισε να εμφανίζεται και σε βιβλία. Βέβαια, παρατηρείται ότι υπάρχουν στερεότυπα ακόμα και τον 20ο αιώνα στα βιβλία (Torrijos, 2004). Σύμφωνα με τους Cumberbatch & Negrine, Keith, Quicke, και Staunders (στο Brittain, 2004) προκύπτει ότι, ανεξάρτητα από το είδος της αναπηρίας που απεικονίζεται στα παιδικά βιβλία, αυτά φαίνεται να έχουν κάποια κοινά χαρακτηριστικά τα οποία ταυτόχρονα αποτελούν και τους έξι κρυφούς κινδύνους της μυθιστοριογραφίας με θέμα την αναπηρία: Απεικόνιση του ατόμου με αναπηρία ως «μη ανθρώπινο ον» είτε με αρνητική είτε με θετική χροιά, ως υπερβολικά δηλαδή, «κακό» ή «καλό», Απεικόνιση του ατόμου με αναπηρία ως «περίεργο»: Η ανθρώπινη διάσταση δεν απεικονίζεται, αντίθετα, ο χαρακτήρας περιγράφεται είτε με αρνητικές είτε με θετικές στερεοτυπικές εικόνες. Το φαινόμενο του

«δευτερεύοντα ρόλου»: ο χαρακτήρας με αναπηρία δεν αποτελεί στην πλοκή τον κεντρικό ήρωα ούτε αναπτύσσεται ολοκληρωμένα, αλλά λειτουργεί ως μέσο για την καλύτερη κατανόηση της αναπηρίας από τους κεντρικούς χαρακτήρες. Έλλειψη ρεαλισμού και ακρίβειας στην απεικόνιση του ατόμου με αναπηρία και της κατάστασης που βιώνει. Απεικόνιση του ατόμου με αναπηρία ως «παρείσακτου, ως απομονωμένου κοινωνικά και περιθωριοποιημένου. Ο συγγραφέας αδυνατεί να δει ένα τέλος ευτυχισμένο και μια ζωή πλήρη και καταξιωμένη ως πιθανότητα για ένα άτομο με αναπηρία. Εξαιτίας της πολυπλοκότητας των διαφόρων αναπηριών, τα εικονογραφημένα βιβλία έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν τα παιδιά να κατανοήσουν πως τα άτομα με αναπηρίες είναι μια ομάδα ανάμεσα στις πολλές που απαρτίζουν την κοινότητά τους. Μια τέτοια προσέγγιση μπορεί να απαλύνει το φόβο για το άγνωστο και να διευκολύνει την αλληλεπίδραση με άτομα με αναπηρία (Saunders, στο Daniels, 2004).

Σύμφωνα με τις Ελληνικές έρευνες έδειξε ότι και στα ελληνικά κείμενα υπάρχουν στερεοτυπικές απόψεις για τα άτομα με αναπηρία. Τον 18ο – 19ο αιώνα στη λογοτεχνία τα άτομα με αναπηρία περιγράφονται ως «χλωμά», «ευαίσθητα», «παραμορφωμένα». Ακόμη και αν ο ρόλος τους είναι στο επίκεντρο της ιστορίας είναι παθητικοί, χωρίς κοινωνική συμμετοχή.

Εξαιρέσεις συναντούμε σε βιογραφικές ιστορίες, π.χ. στην Έλεν Κέλερ. Ο χαρακτήρας των παιδιών με αναπηρία σχετίζεται με την φυσική τους κατάσταση, ενώ σε ελάχιστες περιπτώσεις συναντούμε πλήρως ανεπτυγμένους χαρακτήρες. (Kotopoulos et all, 2012)

Έτσι λοιπόν βλέπουμε πως τα τελευταία χρόνια δεν συναντούμε το θρησκευτικό ύφος παλαιότερων έργων, αλλά τα λογοτεχνικά έργα διακρίνονται από ρεαλισμό και αφορούν κοινωνικά και ψυχολογικά χαρακτηριστικά που αφορούν την ενσωμάτωση. Παρομοίως και στον Ελλαδικό χώρο τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια αύξηση στην ενασχόληση των συγγραφέων με βιβλία που διαθέτουν χαρακτήρες με αναπηρία και είναι σταδιακά απαλλαγμένα από στερεότυπα χωρίς να έχουν πλήρως εξαλειφτεί. (Kotopoulos,et all, 2012) Πολλά από τα βιβλία που χρονολογούνται από την πρώτη δεκαετία του 20ου αιώνα συνεχίζουν να αναπαράγουν στερεότυπα σχετικά με την αναπηρία, αντί της ανατροπής τους. (Kotopoulos, et all, 2012). Η συχνότητα εμφάνισης στερεοτύπων αντιλήψεων στην απεικόνιση της αναπηρίας άρχισε να μειώνεται μετά την εισαγωγή της νομοθεσίας σχετικά με τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία. (Gervay, 2004)

Σύμφωνα με τον Καρακίτσιο (2000) στα βιβλία παιδικής και εφηβικής λογοτεχνίας ο χαρακτήρας με αναπηρία έχει συνήθως τον κεντρικό ρόλο και επηρεάζει τις πράξεις άλλων προσώπων, είτε με την έντονη παρουσία του, είτε με την απουσία του. Είναι ένα ολοκληρωμένο αφηγηματικό πρόσωπο και οι πράξεις του έχουν συνήθως καθοριστικά αποτελέσματα για τις επιλογές και τις συμπεριφορές των προσώπων του οικογενειακού και φιλικού περιβάλλοντος. Αναπαρίσταται ως περιφερόμενο ή εγκλωβισμένο στο σπίτι, αρχικά ανήμπορο και εξαρτημένο από την μητέρα. Επίσης μπορεί να αναπαρίσταται σε σχολικό περιβάλλον, να βγαίνει στην αυλή ή να ταξιδεύει και να παρατηρεί αυτά που συμβαίνουν γύρω του, πάντα όμως υπό στενή παρακολούθηση ή την διακριτική συνοδεία γονέων ή μεγαλύτερων αδερφών. Ακόμη θα πρέπει να αναφέρουμε ότι προκειμένου να περιγραφεί ο χαρακτήρας με αναπηρία, συνήθως προβάλλονται τα πράγματα που δεν μπορεί να κάνει σε σχέση με ένα παιδί

«τυπικής» ανάπτυξης και όχι τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να τα κάνει. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να δημιουργείται μια αντίθεση, ανάμεσα στην αρνητική παρουσίαση του χαρακτήρα με αναπηρία και τον βομβαρδισμό «θετικών» των άλλων χαρακτήρων. Πιο συγκεκριμένα, τα θετικά χαρακτηριστικά που αποδίδονται σε ένα παιδί «τυπικής» ανάπτυξης αφορούν την αυτονομία, την επικοινωνία, την ασφάλεια, την δράση και την ευτυχία, στοιχεία που δεν αποδίδονται στους ήρωες με αναπηρία. Το τελευταίο αναπαρίσταται μ συναισθήματα ανησυχίας, απελπισίας, φόβου και δυστυχίας που λειτουργούν αντιθετικά με τον εφησυχασμό, τις ελπίδες, την χαρά και την ευτυχία των «τυπικά» αναπτυσσόμενων παιδιών. (Καρακίτσιος, 2000,2008)