Διερεύνηση των κινήτρων συμμετοχής μελών χωρίς αναπηρία στην μικτή θεατρική ομάδα «Εν δυνάμει»- Διπλωματική Εργασία της Ευσταθίας Καρύδα- ΠΜΣ Επιστήμες της Αγωγής: Ειδική Αγωγή του ΠΑ.ΜΑΚ.-Μέρος 3ο
Εισαγωγή
Η δημιουργία παραστάσεων με μικτό θίασο, όπου όλοι οι ηθοποιοί με ή χωρίς αναπηρία έχουν ίσους ρόλους, αντιτίθεται στις κυρίαρχες τάσεις σύμφωνα με τις οποίες οι ηθοποιοί με αναπηρία αναπαριστούν κυρίως δευτερεύοντες ή στερεοτυπικούς ρόλους: “οι ηθοποιοί με αναπηρία έχουν υποβιβαστεί σε δευτερεύοντες ρόλους που απεικονίζουν τους τρελούς, κακούς ή λυπημένους” (Kempe, 2013 όπως αναφέρεται σε Koltsida & Lenakakis, 2017). Στην παρούσα μελέτη θα γίνει διερεύνηση των κινήτρων συμμετοχής μελών χωρίς αναπηρία στην μικτή θεατρική ομάδα «Εν δυνάμει», η οποία αγκαλιάζει το διαφορετικό και μέσω των παραστάσεων της προάγει την ισότητα όλων των ηθοποιών αλλά και όλων των ανθρώπων στην κοινωνία γενικότερα καταρρίπτοντας πολλά στερεότυπα. Συγκεκριμένα, θα μελετηθούν τα κίνητρα πέντε μελών, φοιτητών και απόφοιτων δραματικών σχολών, να επιλέξουν την συγκεκριμένη μικτή θεατρική ομάδα.
Είναι ελάχιστες οι έρευνες που έχουν εξετάσει τα κίνητρα των ατόμων χωρίς αναπηρίες για συνεργασία με άτομα με αναπηρία σε συνδυασμό με την κάλυψη των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών τους (Ελευθεριάδου, 2021). Η παρούσα εργασία δίνει την ευκαιρία για παραγωγή νέων αποτελεσμάτων με βασικό άξονα την θεωρία του Αυτοκαθορισμού και τα κίνητρα των εμπλεκόμενων ατόμων με έμφαση στα άτομα χωρίς αναπηρία, πράγμα που στην έρευνα της Ελευθεριάδου (2021) προτείνεται ως μελλοντική έρευνα. Στην μελέτη της Ελευθεριάδου, πρώτος στόχος ήταν να εξεταστεί αν μία συνεντευξιαζόμενη επέλεξε ελεύθερα, χωρίς πιέσεις ή εμπόδια, να συμμετάσχει σε συνεργασία με άτομα με αναπηρία. Αυτό απαντήθηκε φανερά από την εθελοντική της διάθεση να πάρει μέρος στην θεατρική παράσταση, με την θεατρική ομάδα του λυκείου, αλλά και από το γεγονός πως όταν έμαθε ότι θα συνεργαστεί με άτομα με αναπηρία, δεν άλλαξε την διάθεσή της για συμμετοχή. Έτσι, η θεωρία του Αυτοκαθορισμού επαληθεύεται, ενώ η περίπτωση που μελετήθηκε ταιριάζει περισσότερο με τη μίνι θεωρία της Γνωστικής Αξιολόγησης, η οποία αφορά τα εσωτερικά κίνητρα και την ικανοποίηση των προσωπικών συναισθημάτων (Ελευθεριάδου, 2021). Όπως έχει ήδη αναφερθεί, «στη θεωρία της Γνωστικής Αξιολόγησης θεωρείται ότι τα εγγενή κίνητρα επηρεάζονται από τα διαπροσωπικά περιβάλλοντα και τις επιβραβεύσεις που μπορεί να υπάρξουν, γιατί συμμετέχουν στο εγώ» (Self-Determination Theory.org στο Ελευθεριάδου, 2021). Η ανάγκη της ικανότητας και της αυτονομίας επηρεάζουν την υιοθέτηση εγγενών κινήτρων, τα οποία απαντώνται και στην τέχνη. Γι’ αυτό, η συνεντευξιαζόμενη φαίνεται πως ικανοποίησε τις ανάγκες αυτές μέσω της συμμετοχής της στην συνεργασία που προαναφέρθηκε, ορμώμενη από τα εσωτερικά της κίνητρα. Οι Βασικές Ψυχολογικές Ανάγκες που αφορούν την συμμετοχή, την ικανότητα και την αυτονομία φαίνεται να καλύφθηκαν, αφού οι απαντήσεις της συνεντευξιαζόμενης ήταν σχεδόν πάντοτε θετικές και σύμφωνες με τη θεωρία των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών. Η ανάγκη της για συσχέτιση καλύφθηκε από το γεγονός ότι συμμετείχε σε εθελοντική ομάδα, αλληλοεπίδρασε με άτομα που δεν γνώριζε και έμαθε καινούργια πράγματα. Η ανάγκη για ικανότητα καλύφθηκε από το γεγονός ότι η συνεντευξιαζόμενη θεωρεί πως η συνεργασία πέτυχε και αυτό φάνηκε και στην αντίδραση του κοινού και της κριτικής επιτροπής, οι οποίοι επιβράβευσαν την προσπάθεια. Η ανάγκη για αυτονομία καλύφθηκε από την απάντηση που παρέθεσε η συνεντευξιαζόμενη, στην οποία μαρτυρά πως παρόλο που υπήρχε σενάριο, ο αυτοσχεδιασμός εφαρμοζόταν σε μεγάλο βαθμό (Ελευθεριάδου, 2021). Ωστόσο, στην παρούσα έρευνα για τα μέλη της ομάδας «Εν Δυνάμει», θα εξετασθεί και η κάλυψη της ανάγκης για νεωτερισμό, μία τέταρτη προσθήκη στις βασικές ψυχολογικές ανάγκες, που θα αναλυθεί αργότερα.
Έρευνα που αποτέλεσε επίσης έναυσμα για τον σχεδιασμό της δικής μου μελέτης, είναι η πτυχιακή εργασία της Καραγιάννη (2021) με θέμα την εκτίμηση των ψυχολογικών επιδράσεων του χορού σε συμμετέχοντες μικτής ομάδας χορού. Σκοπός ήταν να διερευνηθούν οι ψυχολογικές επιδράσεις που μπορεί να έχει ο χορός σε μία μικτή ομάδα χορευτών, επικεντρωμένα στην Θεωρία του Αυτοκαθορισμού και συγκεκριμένα στη Θεωρία των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών. Αποδείχθηκε πως η συμπεριληπτική (μικτή) ομάδα χορού είναι μία ομάδα που ευνοεί την ικανοποίηση των τριών Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών ατόμων με κινητική αναπηρία και έχει ως στόχο να νιώθουν οι συμμετέχοντες ψυχολογική ευεξία και να έχουν το εσωτερικό κίνητρο να συνεχίσουν. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, οι τρεις ανάγκες ικανοποιούνται από τους συμμετέχοντες αλλά σε διαφορετικό βαθμό και έχει φανεί ότι υπάρχει βελτίωση στην ικανοποίηση τους μετά την συμμετοχή στην ομάδα. Ακόμη, διαπιστώθηκε ότι το πλαίσιο, το ιστορικό και ο χρόνος συμμετοχής των συμμετεχόντων μέσα στην ομάδα διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στο ποσοστό ικανοποίησης τους. Ακόμη, φάνηκε πώς ο συμπεριληπτικός και φιλικός χαρακτήρας της ομάδας όπως και ο αυτοσχεδιασμός και η δημιουργική κίνηση και οι πρακτικές που χρησιμοποιούνται βοηθούν αρκετά στην ικανοποίηση των αναγκών αυτών και μπορούν να δημιουργήσουν ένα οικείο και φιλικό και ισότιμο περιβάλλον, όπου όλοι είναι αποδεκτοί και νιώθουν πώς συμβάλλουν σε κάτι (Καραγιάννη, 2021).
Η παρούσα έρευνα, εκτός του ότι δίνει την ευκαιρία για παραγωγή νέων αποτελεσμάτων με βασικό άξονα την θεωρία του Αυτοκαθορισμού και τα κίνητρα των εμπλεκόμενων ατόμων με έμφαση στα άτομα χωρίς αναπηρία, θα προτείνει τρόπους βελτίωσης της λειτουργίας της συγκεκριμένης θεατρικής ομάδας και γενικότερα αντίστοιχων ομάδων που μπορεί να δημιουργηθούν ή ήδη υπάρχουν, καταδεικνύοντας και έναν γενικότερο τρόπο σκέψης γύρω από την συνεργασία με άτομα με αναπηρία. Τα δεδομένα της παρούσας έρευνας μπορούν να αξιοποιηθούν στον τομέα της εκπαίδευσης καθώς θα αναδειχθούν προτάσεις-πρακτικές που μπορούν να υιοθετηθούν και σε εκπαιδευτικές ομάδες.
Η ομάδα «Εν Δυνάμει» ιδρύθηκε το 2008 στην Θεσσαλονίκη από την Μαρία Ιωαννίδου και την Ελένη Δημοπούλου (σκηνοθέτης και ηθοποιός) που είναι και η καλλιτεχνική διευθύντρια της ομάδας. Οι «Εν δυνάμει», μέσα από τον αυτοσχεδιασμό, το παιχνίδι ρόλων, την προθέρμανση της φωνής και του σώματος, τον ελεύθερο χορό και την κίνηση, τη μουσική και την χορωδία, πραγματοποιώντας στοχευμένη έρευνα πεδίου, ερωτηματολόγια και συνεντεύξεις με τα μέλη της, διοργανώνει θεατρικές παραστάσεις που είτε σχετίζονται με το θέμα της αναπηρίας είτε με ευρύτερα κοινωνικά ζητήματα (Koltsida & Lenakakis, 2017).
