2.5. Η σχέση της ψυχολογικής ευελιξίας με τους στόχους και την ευεξία
Ένας ακόμα σημαντικός παράγοντας που επιδρά στους στόχους και στην ευεξία είναι η ψυχολογική ευελιξία. Η ψυχολογική αυτή κατασκευή δεν εντάσσεται στο πλαίσιο της SDT. Ορίζεται ως «η ικανότητα να έρχεται κανείς σε πλήρη επαφή με την παρούσα στιγμή ως συνειδητό ανθρώπινο ον και να αλλάζει ή να επιμένει σε μια συμπεριφορά όταν αυτό εξυπηρετεί πολύτιμους σκοπούς» (Hayes et al., 2006, p.7). Για να είναι ένας άνθρωπος ψυχολογικά ευέλικτος είναι σημαντικό να κατέχει κάποιες δεξιότητες όπως να μπορεί να αποδέχεται το παρελθόν του και τα διάφορα τραυματικά γεγονότα που ίσως έχει βιώσει καθώς και τα συναισθήματα που τα συνοδεύουν (Hayes et al., 2006). Άλλα χαρακτηριστικά που προωθούν την ψυχολογική ευελιξία είναι η ψυχική ανθεκτικότητα (Pakenham et al., 2020), η προσαρμοστικότητα σε διάφορες δύσκολες καταστάσεις (Kashdan & Rottenberg, 2010), η ενσυνειδητότητα (Prudenzi et al., 2021) καθώς και η επιλογή προσωπικά σημαντικών στόχων και αξιών συνοδευόμενη από συνεπή δράση με τρόπο που συμβάλλει στην επίτευξη των στόχων αυτών και δεν την παρεμποδίζει (Hayes et al., 2006).
Σε κάποιες περιπτώσεις, είναι αναγκαίο οι άνθρωποι να δείξουν μεγάλη επιμονή προκειμένου να επιτύχουν έναν στόχο, είτε αυτός είναι ενδογενής είτε εξωγενής, ενώ άλλες φορές κρίνεται απαραίτητο να διαφοροποιήσουν τη συμπεριφορά τους για να τον κατακτήσουν (Hayes, n.d.). Η ευελιξία αυτή χρειάζεται διότι οι επικρατούσες συνθήκες τροποποιούνται με την πάροδο του χρόνου (Williams, 2020). Συνεπώς, φυσικό είναι να χρειάζεται ορισμένες φορές και η διαφοροποίηση της συμπεριφοράς για την κατάκτηση στόχων. Για να το κάνουν αυτό οι άνθρωποι καθοριστικής σημασίας είναι να βρίσκονται σε πλήρη επαφή τόσο με τον εσωτερικό τους κόσμο, δηλαδή με τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους (Prudenzi et al., 2021), όσο και με το εξωτερικό τους περιβάλλον ώστε να έχουν σωστή αντίληψη για το πότε κρίνεται φρόνιμο να επιμείνουν και πότε να αλλάξουν τη συμπεριφορά τους (Hayes, n.d.). Η έννοια της ψυχολογικής ευελιξίας σχετίζεται άμεσα δηλαδή με την ενσυνειδητότητα (Prudenzi et al., 2021) η οποία αποτελεί μια έννοια σχετική με την SDT.
Έχει αποδειχθεί ότι η ψυχολογική ευελιξία διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην ψυχική υγεία των ανθρώπων (McCracken et al., 2022· Pakenham et al., 2020) καθώς βελτιώνει την ποιότητα ζωής (Chojak, 2023) και προάγει την ευεξία (Browne et al., 2022· Wersebe et al., 2018). Ένας λόγος που συμβαίνει αυτό είναι γιατί η ψυχολογική ευελιξία ελαττώνει τα επίπεδα άγχους (Wersebe et al., 2018) και άλλων μορφών ψυχοπαθολογίας (Chojak, 2023). Επιπλέον, συμβάλλει στη λειτουργικότητα των ανθρώπων σε διάφορα πλαίσια σε καθένα από τα οποία έχουν διαφορετικό ρόλο μέσω της ενίσχυσης της προσαρμοστικότητας ενώ παράλληλα τονώνει την αίσθηση ύπαρξης ενός σκοπού στη ζωή (Kashdan & Rottenberg, 2010). Πρέπει ακόμα να αναφερθεί ότι όταν οι άνθρωποι έχουν ψυχολογική ευελιξία σπάνια βιώνουν εσωτερικές συγκρούσεις διότι πράττουν με τρόπο που συνάδει με τις βασικές ηθικές αξίες τους (Kashdan & Rottenberg, 2010). Τέλος, η ψυχολογική ευελιξία καλλιεργεί την ψυχική ανθεκτικότητα η οποία με τη σειρά της οδηγεί στην αποτελεσματική αντιμετώπιση προβλημάτων και γενικότερα απαιτητικών καταστάσεων (Prudenzi et al., 2021). Επομένως, για όλους τους παραπάνω λόγους η ψυχολογική ευελιξία προωθεί την ψυχική υγεία και ευεξία.
Το αντίθετο της ψυχολογικής ευελιξίας αποτελεί η ψυχολογική ακαμψία η οποία ορίζεται ως «η αδυναμία επιμονής ή αλλαγής της συμπεριφοράς για το καλό πολύτιμων μακροπρόθεσμων στόχων» (Hayes et al., 2006, p.6). Μέρος της ψυχολογικής ακαμψίας είναι και η βιωματική αποφυγή (Bond et al., 2011). Αυτή κατά τον Hayes και τους συνεργάτες του (1996):
Είναι το φαινόμενο που εμφανίζεται όταν ένα άτομο δεν είναι πρόθυμο να παραμείνει σε επαφή με συγκεκριμένες ιδιωτικές εμπειρίες (π.χ. σωματικές αισθήσεις, συναισθήματα, σκέψεις, αναμνήσεις, συμπεριφορικές προδιαθέσεις) και λαμβάνει μέτρα για να αλλάξει τη μορφή ή τη συχνότητα αυτών των γεγονότων και των πλαισίων που τα προκαλούν. (p.1154)
Αυτή η έννοια φάνηκε να επιδρά σημαντικά στην ευεξία καθώς όσοι εμφάνιζαν βιωματική αποφυγή βίωναν μικρότερη ικανοποίηση από τη ζωή τους, είχαν υψηλότερα ποσοστά κατάθλιψης, φόβων, άγχους και άλλων μορφών ψυχοπαθολογίας (Hayes et al., 2004). Συνεπώς, οι έννοιες της ψυχολογικής ευελιξίας και της ψυχολογικής ακαμψίας συνδέονται με τη στοχοθεσία και επιδρούν με διάφορους τρόπους στην ψυχική υγεία και ευεξία.
