Τα περιεχόμενα στόχων σε άτομα με σωματικές αναπηρίες – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ζαφειριάδου Άννας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 11ο
2.3.1. Παράγοντες που επηρεάζουν τον προσανατολισμό σε ενδογενείς ή εξωγενείς στόχους
Το είδος των στόχων που θέτει κάποιος επηρεάζεται φυσικά από πολλούς παράγοντες όπως από τον πολιτισμό και την κουλτούρα (Ryan & Deci, 2017). Για παράδειγμα, η κουλτούρα του καπιταλισμού στις ΗΠΑ ενθαρρύνει την ανάπτυξη εξωγενών στόχων παρουσιάζοντάς τους ως τρόπους επίτευξης ευτυχίας, ενώ υπονομεύει τους εσωτερικούς (Kasser et al., 2007). Επομένως, ένας άνθρωπος που μεγαλώνει σε μια τέτοια κουλτούρα έχει περισσότερες πιθανότητες να δώσει προτεραιότητα σε εξωγενείς στόχους αντί σε ενδογενείς. Τα καταναλωτικά πρότυπα και ο υλισμός που προωθείται από κάποιες κουλτούρες ασκούν ασυνείδητα επίδραση στην ανάπτυξη των στόχων που θέτουν οι άνθρωποι (Ryan & Deci, 2017).
Το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο είναι ακόμα ένας παράγοντας που φαίνεται να επηρεάζει τον προσανατολισμό στους στόχους καθώς έχει αποδειχθεί ότι έφηβοι που ζούσαν υπό δυσμενείς κοινωνικοοικονομικές συνθήκες έτειναν να προσανατολίζονται περισσότερο στην απόκτηση υλικών αγαθών (Kasser et al., 1995) το οποίο αδιαμφισβήτητα αποτελεί εξωγενή στόχο. Μητέρες χαμηλού μορφωτικού και οικονομικού επιπέδου που ζούσαν σε περιοχές που μαστίζονταν από την εγκληματικότητα έθεταν στόχους εξωγενείς όπως η απόκτηση χρημάτων (Kasser et al., 1995). Συνεπώς, και τα παιδιά που είχαν τέτοιο κοινωνικό και οικονομικό υπόβαθρο υιοθετούσαν τις ίδιες αξίες και έθεταν περισσότερους υλιστικούς στόχους (Kasser et al., 1995). Αντίθετα, άνθρωποι με κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο υψηλού επιπέδου έδιναν μεγαλύτερη σημασία σε ενδογενείς αξίες (Kasser et al., 1995).
Το οικογενειακό περιβάλλον και κυρίως το γονεϊκό στυλ των μητέρων φάνηκε να επηρεάζει το είδος των στόχων που έθεταν οι έφηβοι (Kasser et al., 1995). Όταν οι άνθρωποι μεγαλώνουν σε οικογενειακά πλαίσια που αποτρέπουν την ελεύθερη έκφραση των διαφόρων πτυχών του εαυτού και την αυτονομία καταλήγουν να δίνουν μεγαλύτερη προτεραιότητα σε εξωγενείς και όχι σε ενδογενείς αξίες (Kasser et al., 1995· Williams et al., 2000). Όσοι είχαν μητέρες υπερβολικά πιεστικές, συναισθηματικά απόμακρες και πολύ ελεγκτικές έτειναν να αναπτύσσουν εξωγενείς στόχους και αξίες ενώ οι ΒΨΑ τους έμεναν ανεκπλήρωτες (Kasser et al., 1995). Αντίθετα, έφηβοι με διαλλακτικές και υποστηρικτικές μητέρες που τους έδιναν περιθώρια ελευθερίας προσανατολίζονταν περισσότερο σε ενδογενείς στόχους και αξίες, γεγονός που είχε σαν αποτέλεσμα μεγαλύτερη ικανοποίηση των ΒΨΑ (Kasser et al., 1995). Γενικότερα, το αν το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ένα άτομο παρεμποδίζει ή βοηθάει στην άνθιση των αναγκών του θα επηρεάσει καθοριστικά την απόδοση αξίας σε ενδογενείς ή εξωγενείς στόχους (Kasser et al., 2002).
Το φιλικό περιβάλλον είναι ακόμα ένας παράγοντας που ασκεί επίδραση στις αξίες και στους στόχους που αναπτύσσουν οι άνθρωποι (Ryan & Deci, 2017). Οι άνθρωποι έχουν την τάση να θέτουν κοινούς στόχους με κοντινά φιλικά τους πρόσωπα (Ryan & Deci, 2017). Συνεπώς, αν ένας άνθρωπος έχει παρέες που δίνουν προτεραιότητα στα υλικά αγαθά, στη δημοτικότητα και την αυτοπροβολή είναι πολύ πιθανόν να επηρεαστεί και να υιοθετήσει σταδιακά παρόμοιες αξίες και στόχους.
Η ηλικία, μαζί με την ωριμότητα που συνήθως την συνοδεύει, είναι άλλη μια παράμετρος που εμπλέκεται στην προτεραιότητα που δίνουν οι άνθρωποι σε ενδογενείς ή εξωγενείς στόχους (Sheldon & Kasser, 2001). Αναλυτικότερα, οι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας προσανατολίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό σε ενδογενείς στόχους και αξίες όπως είναι η κοινωνική συνεισφορά και η προσωπική ανάπτυξη και γι’ αυτό βιώνουν μεγαλύτερη ευημερία σε σχέση με τους νεότερους (Behzadnia et al., 2020· Sheldon & Kasser, 2001). Οι τελευταίοι πολλές φορές, πιθανόν λόγω ανωριμότητας, θέτουν στόχους εξωγενείς όπως η αναγνωρισιμότητα και η απόκτηση πλούτου πιστεύοντας ότι αυτά θα τους οδηγήσουν στην ευτυχία (Sheldon & Kasser, 2001). Κι από άλλη έρευνα φαίνεται ότι η ηλικία επηρεάζει την ευεξία καθώς οι ενήλικοι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας βίωναν μεγαλύτερα επίπεδα ευεξίας από τους πιο νέους ενήλικες, αίσθημα που αποδόθηκε στο γεγονός ότι είχαν περισσότερα βιώματα που τους βοήθησαν να εξελιχθούν και να φτάσουν πιο κοντά στην αυτοπραγμάτωση, κάνοντας σαφές ότι είχαν θέσει και κατακτήσει πιο πολλούς ενδογενείς στόχους (Bauer et al., 2005).
Τελικώς, το αίσθημα απειλής και η ψυχολογική πίεση συσχετίστηκε με τον προσανατολισμό σε εξωγενείς στόχους (Sheldon & Kasser, 2008). Ειδικότερα, όταν οι άνθρωποι ένιωθαν την απειλή του επερχόμενου θανάτου έτειναν να δίνουν μεγαλύτερη βαρύτητα σε εξωτερικούς στόχους όπως έκαναν και τα άτομα που ένιωθαν ότι ενδέχεται να χάσουν τη δουλειά τους και να μείνουν άνεργοι (Sheldon & Kasser, 2008). Επομένως, εκτός από το άγχος θνητότητας, η οικονομική ανασφάλεια ήταν ακόμα ένας παράγοντας που απομάκρυνε τους ανθρώπους από τον προσανατολισμό σε ενδογενείς αξίες και στόχους. Τέλος, η ανασφάλεια στο πλαίσιο σχέσεων ενίσχυε τον εξωγενή προσανατολισμό. Πιο συγκεκριμένα, άνθρωποι που ένιωθαν στις σχέσεις τους ότι δεν γίνονταν άνευ όρων αποδεκτοί από τους συντρόφους τους προσπαθούσαν να γίνουν πιο οικονομικά επιτυχημένοι, πιο δημοφιλείς και πιο ελκυστικοί σε μια προσπάθεια να γίνουν αποδεκτοί από το άλλο μέλος της σχέσης (Sheldon & Kasser, 2008). Συνεπώς, η ανασφάλεια και το αίσθημα απειλής που σχετίζεται με τις διαπροσωπικές σχέσεις, με την θνητότητα και την ανεργία επηρεάζει την στοχοθεσία κάνοντας τους ανθρώπους να θέτουν κυρίως εξωγενείς στόχους (Sheldon & Kasser, 2008).
