Τα περιεχόμενα στόχων σε άτομα με σωματικές αναπηρίες – ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της Ζαφειριάδου Άννας – ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, Π.Μ.Σ. «Επιστήμες της Αγωγής: Εκπαίδευση Ενηλίκων, Ειδική Αγωγή» – Μέρος 8ο
2.2. Η Θεωρία των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών
Καταλυτικό για την πλήρη ανάπτυξη των έμφυτων δυνάμεων του ατόμου που το οδηγούν σε μια ολοκληρωμένη μορφή εαυτού είναι η εκπλήρωση των βασικών ψυχολογικών αναγκών (Βαρσάμης, 2016). Πρόκειται για μια υποθεωρία της Θεωρίας του Αυτοκαθορισμού που λέγεται Θεωρία των Βασικών Ψυχολογικών Αναγκών (Ryan & Deci, 2017). Σύμφωνα με αυτήν, ένας άνθρωπος μπορεί να βιώσει την ευεξία και την πλήρη ψυχική ολοκλήρωση μόνο αν ικανοποιηθούν οι Βασικές Ψυχολογικές Ανάγκες (ΒΨΑ) της συσχέτισης, της αυτονομίας και της επιδεξιότητας (Center for Self-Determination Theory, n.d.· Chen et al., 2015). Ο άνθρωπος δε μπορεί χωρίς αυτές να επιτύχει προσαρμογή, ανάπτυξη αλλά ούτε και μια ολοκληρωμένη αίσθηση εαυτού (Laporte et al., 2021· Ryan, 1995). Αυτές οι ανάγκες επηρεάζουν σε καθοριστικό βαθμό τα συναισθήματα των ανθρώπων καθώς και τον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται και συμπεριφέρονται (Vansteenkiste, n.d.). Είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι αυτές οι ανάγκες είναι έμφυτες στους ανθρώπους και γι’ αυτό είναι καθολικές (Chen et al., 2015· Kasser, 2002)· δεν επηρεάζονται δηλαδή από το κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο ή από χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (Vansteenkiste, n.d.)
Παρακάτω εξετάζονται αναλυτικότερα οι τρεις βασικές ψυχολογικές ανάγκες. Η επιδεξιότητα σχετίζεται με την ανάγκη για υτοαποτελεσματικότητα μέσα από την επίτευξη σημαντικών έργων (Βαρσάμης, 2016) που ενέχουν μια πρόκληση (Ryan & Deci, 2002). H συσχέτιση αφορά την ανάγκη σύναψης σημαντικών και θετικών διαπροσωπικών σχέσεων από τις οποίες το άτομο λαμβάνει και προσφέρει αγάπη και αποδοχή (Βαρσάμης, 2016). Προϋπόθεση για την εκπλήρωση της συσχέτισης είναι η αυτοφροντίδα και η αυτοαποδοχή (Weinstein, 2014). Τέλος, η αυτονομία αναφέρεται στην ανάγκη του ατόμου να επηρεάζει αισθητά το περιβάλλον του και να εκφράζει ελεύθερα τις διάφορες πλευρές της προσωπικότητάς του (Βαρσάμης, 2016).
Κατά τους Sylvester et al. (2012) παρότι και οι τρεις ανάγκες είναι καθοριστικές για την ευεξία, αυτή που επηρεάζει την εκπλήρωσή της λίγο περισσότερο από τις άλλες, ιδίως όταν οι άνθρωποι ασχολούνται με σωματική άσκηση, είναι η συσχέτιση. Σύμφωνα με άλλη έρευνα όμως, η ανάγκη που έπαιζε τον σημαντικότερο ρόλο στην ευεξία ήταν η αυτονομία (Cordeiro et al., 2016).
Οι καταστάσεις και τα εκάστοτε κοινωνικά πλαίσια, όπως ένα υποστηρικτικό γονεϊκό περιβάλλον παίζουν καθοριστικό ρόλο ως προς το αν ο άνθρωπος θα καταφέρει να φτάσει στην ικανοποίηση των ΒΨΑ του (Costa et al., 2015· Rohinsa et al., 2020) καθώς δύνανται είτε να το εμποδίσουν είτε να το διευκολύνουν (Vansteenkiste & Ryan, 2013). Τα εκάστοτε κοινωνικά πλαίσια που περιβάλλουν ένα άτομο δε φτάνει να εκπληρώνουν τη μία από τις τρεις ανάγκες καθώς αυτές είναι αλληλένδετες και μόνο με την ικανοποίηση και των τριών μπορεί να φτάσει το άτομο στην αυτοπραγμάτωση και στην ευημερία (Ryan & Deci, 2000). Καμιά φορά βέβαια, συμβαίνει οι συνθήκες να προκαλούν σύγκρουση των αναγκών μεταξύ τους (Weinstein, 2014). Σε τέτοιες περιπτώσεις, κατά τον Βαρσάμη (2016), οι άνθρωποι ενδέχεται να θυσιάσουν συνειδητά μια ανάγκη προκειμένου να εκπληρώσουν μια άλλη πιο σημαντική για τους ίδιους. Η ικανοποίηση της μιας πάντως συμβάλλει στην εκπλήρωση και των άλλων (Ryan & Deci, 2017).
Ωστόσο, αν αυτές ματαιωθούν, το άτομο όχι μόνο δεν φτάνει στην αυτοπραγμάτωση αλλά πιθανότατα θα είναι δυστυχισμένο και θα παρουσιάσει και ποικίλες μορφές ψυχοπαθολογίας όπως αυτοκριτική, επιθετικότητα, αμυντικότητα (Vansteenkiste & Ryan, 2013), κατάθλιψη, άγχος (Cordeiro et al., 2016), διατροφικές διαταραχές (Bartholomew et al., 2011) σύγχυση ταυτότητας, έλλειψη ψυχολογικής σταθερότητας και σύναψη δυσλειτουργικών σχέσεων (Van der Kaap-Deeder et al., 2021). Πιο συγκεκριμένα, η ματαίωση της επιδεξιότητας σχετίζεται με αισθήματα ανικανότητας και αποτυχίας, η ματαίωση της συσχέτισης οδηγεί σε αισθήματα μοναξιάς ενώ της αυτονομίας στην αίσθηση πίεσης και εξαναγκασμού (Vansteenkiste, n.d.). Από τις τρεις ΒΨΑ αυτή που όταν ματαιωνόταν προέβλεπε αίσθημα δυστυχίας σε μεγαλύτερο βαθμό από τις άλλες ήταν η επιδεξιότητα (Cordeiro et al., 2016). Πρέπει πάντως να διευκρινιστεί ότι χαμηλά επίπεδα εκπλήρωσης αναγκών δεν προκαλούν δυστυχία (Cordeiro et al., 2016). Τέλος, μια ανεκπλήρωτη ή ανεπαρκώς ικανοποιημένη ΒΨΑ δεν ισοδυναμεί με μια ματαιωμένη ανάγκη (Costa et al., 2015· Vansteenkiste & Ryan, 2013).
Αυτή η υποθεωρία της SDT έχει πολλές εφαρμογές στην εκπαίδευση (Βαρσάμης, 2016). Η εφαρμογή αυτής της θεωρίας στην εκπαίδευση επικεντρώνεται ουσιαστικά στο πώς οι άνθρωποι που βρίσκονται σε διοικητικές θέσεις της εκπαίδευσης μπορούν να βοηθήσουν τους δασκάλους να ικανοποιήσουν τις ΒΨΑ τους και πώς οι δάσκαλοι με τη σειρά τους μπορούν να βοηθήσουν τους μαθητές τους να τις εκπληρώσουν (Ryan & Deci, 2020).
