4.6.6 ΟΜΙΛΟΥΝΤΑ ΒΙΒΛΙΑ (AUDIO BOOKS) ΚΑΙ ΨΗΦΙΑΚΑ ΟΜΙΛΟΥΝΤΑ ΒΙΒΛΙΑ (DIGITAL AUDIO BOOKS) / ΓΕΝΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ
Πολύ σημαντική στην εκπαιδευτική διαδικασία αποτελεί και η αξιοποήση των ψηφιακών ομιλούντων βιβλίων. Κατά το έτος του 1930 ξεκίνησε η κυκλοφορία των λεγόμενων «ομιλούντων βιβλίων» τα οποία αρχικώς είχαν τη μορφή δίσκων φωνογράφου και μετέπειτα αυτή των ηχογραφημένων κασετών η οποία ξεπέρασε το επίπεδο της αντίστοιχης κυκλοφορίας που είχαν οι τίτλοι με τη μορφή Braille.
Τα ομιλούντα βιβλία, σε μορφή αναλογικής ηχογραφημένης κασέτας, τα οποία χρησιμοποιούνταν, ως επί το πλείστον στη δεκαετία του ’70, παρέχουν ένα μέσο αποθήκευσης και πρόσβασης σε ηχογραφήσεις πληροφοριών, με χαμηλό κόστος και ευκολία στην ανάγνωση. Η δημοτικότητα των «ομιλούντων βιβλίων» άγγιξε μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα εξαιρετικά υψηλά επίπεδα, καθώς απευθύνονταν σε κάθε ηλικία, δίχως κάποια εξαίρεση, ενώ επίσης η χρήση τους δεν προϋπέθετε την κατοχή από μέρους των ατόμων με οπτική αναπηρία κάποιας ιδιαίτερης ικανότητας όπως είναι η γνώση του συστήματος γραφής και ανάγνωσης μπράιγ (Hedgpeth et al., 2006; Hersh & Johnson, 2010).
Σύμφωνα με μελέτες, τα ομιλούντα βιβλία προτιμώνται αρκετές φορές από μαθητές με προβλήματα όρασης, λόγω της ερμηνείας, της δραματοποίησης και των διάφορων φωνών που εναλλάσσονται. Σε γενικές γραμμές, η χρήση του ήχου έχει πλεονεκτήματα, σε σύγκριση με άλλα εργαλεία, όπως τα απτικά, λόγω του μικρού όγκου των συσκευών σε σχέση με τα βιβλία μπράιγ, της εύκολης μεταφοράς του διαθέσιμου εξοπλισμού ανάγνωσης ,της γρήγορης ταχύτητας και χρόνου αναπαραγωγής (Jackson & Presley, 2002).
Η διαθεσιμότητα και η ποιότητα των Audio Books βελτιώθηκε δραστικά τα τελευταία χρόνια, καθώς οι εκδότες βιβλίων ήχου προσλαμβάνουν τις περισσότερες φορές επαγγελματίες ηθοποιούς και εκπαιδευμένα άτομα που διαβάζουν με τέτοιο τρόπο ώστε να έλκουν τον ακροατή με τη ζωντανή αφήγησή τους (Johnson, 2003). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι και η εκπαίδευση των ατόμων με προβλήματα όρασης επωφελήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη συνεχή αύξηση των AudioBooks (Jahoda, 1993).
Η βιβλιοθήκη είναι η κύρια πηγή απόκτησης των AudioBooks (Zickuhr, Raine, Purcell, Madden & Brenner, 2012). Το 98% των δημόσιων βιβλιοθηκών στις Η.Π.Α. παρέχει ηχητικά βιβλία στις συλλογές του. Τα Audio Books περιλαμβάνουν περίπου το 7,5% των συλλογών των δημόσιων βιβλιοθηκών των ΗΠΑ. Η πλειοψηφία των ακουστικών βιβλίων συναντάται σε φυσική μορφή. Τα τελευταία χρόνια υπάρχει μια μεγάλη αύξηση και της ψηφιακής μορφής των ακουστικών βιβλίων (Swan, Grimes, Owens, Miller, Arroyo et al., 2014).
Ωστόσο υπάρχουν πολλά μειονεκτήματα στη χρήση της κασέτας με σκοπό τη διευκόλυνση της ανάγνωσης βιβλίων. Πρώτον, οι κασέτες παρέχουν πρόσβαση στον χρήστη μ’ έναν αυστηρά γραμμικό τρόπο. Η ταινία μπορεί να επανατυλιχθεί αλλά είναι αρκετά κουραστικό και χρονοβόρο για τον χρήστη να βρει και να ανατρέξει είτε σ’ ένα συγκεκριμένο σημείο κάποιας σελίδας είτε σε κάποιο κεφάλαιο που επιθυμεί. Δεύτερον, ο αναγνώστης δεν μπορεί να ελέγξει την ορθογραφία, όπως είναι δυνατόν κατά την ανάγνωση Braille. Τρίτον, ο χρήστης ουσιαστικά δεν έχει πρόσβαση στα κρίσιμα στοιχεία μορφοποίησης του κειμένου, όπως στην έντονη και πλάγια γραφή, στην αρχή και στο τέλος των παραγράφων ή σε άλλες τεχνικές που χρησιμοποιούν οι εκδότες για να τονίσουν συγκεκριμένα σημεία (Hedgpeth et al., 2006).
Έρευνα έχει δείξει πως οι περισσότεροι εκ των μαθητών με οπτική αναπηρία δεν κάνουν συχνή χρήση της ηχογραφημένης κασέτας για την υποβοήθηση της μελέτης τους. Αντίθετα, οι περισσότεροι δείχνουν προτίμηση για την απτικοακουστική μελέτη μέσω πιο καινοτόμων υποστηρικτικών βοηθημάτων(Αργυρόπουλος και Ηλιάδου, 2006).
Σταδιακά, λοιπόν, τα ομιλούντα βιβλία σε μορφή κασέτας εγκαταλείφθηκαν και τη θέση τους πήραν τα ομιλούντα βιβλία σε ψηφιακή μορφή (Kerscher & Fruchterman, 2002).
Τα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία αναπαριστούν πολυμεσικά τα περιεχόμενα τους, διευρύνοντας τους τρόπους παρουσίασής τους, καθιστώντας τα αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας ατόμων και σπουδαστών με οπτική αναπηρία, άροντας σημαντικούς φραγμούς και επιφέροντας πολλαπλά θετικά αποτελέσματα στην εκπαιδευτική διαδικασία των σπουδαστών (Fellbaum & Kouroupetroglou, 2008; Thirasi et al., 2015).
Εφαλτήριο για να δημιουργηθούν τα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία αποτέλεσε η προσπάθεια παραγωγής εύχρηστων βιβλίων για σπουδαστές με οπτική αναπηρία με σκοπό την προσφορά αναβαθμισμένων δυνατοτήτων και τη διευκόλυνση της εκπαιδευτικής διαδικασίας με επίκεντρο την ευελιξία στην ανάγνωση (Lundh & Johnson, 2015; Κουροπέτρογλου και Φλωριάς, 2003). Τα βιβλία αυτά συναντώνται σε διάφορες μορφές όπως σε CD, DVD ή σε ηλεκτρονικό αρχείο Mp3 (Freitas, Kouroupetroglou, 2008).
Τα ομιλούνται βιβλία σε ψηφιακή μορφή καινοτομούν σε μεγάλο βαθμό σε σύγκριση με τα αναλογικά ακουστικά βιβλία σε μορφή κασέτας. Η μεγάλης σημασίας προσφορά τους είναι απόρροια των παρακάτω χαρακτηριστικών τους:
α) Έχουν τη δυνατότητα ψηφιακής και πολυαισθητηριακής παρουσίασης του περιεχομένου του γραπτού κειμένου, χωρίς να απαιτούνται ειδικές αναγνωστικές ικανότητες. Δηλαδή, παράλληλα με την ακουστική μορφή, δύναται ο χρήστης με πρόβλημα όρασης να επιλέξει και κάποια άλλη μορφή που ενδεχομένως τον εξυπηρετεί, όπως για παράδειγμα μια ανανεώσιμη οθόνη Braille ή μεγέθυνση σε μια οθόνη. Αντιθέτως, ο χειρισμός των αναλογικών βιβλίων ήχου πρέπει να γίνεται χειροκίνητα για να βρεθούν συγκεκριμένα τμήματα .
β) Κάνουν αποτελεσματική χρήση τεχνολογιών φωνής και συγκεκριμένα μετατροπή από κείμενο σε ομιλία με αυτόματο τρόπο. Η ομιλία είναι τόσο ανθρώπινη όσο και συνθετική, με την πρώτη να υπερτερεί.
γ) Επιτρέπουν στον χρήστη να πλοηγηθεί στο βιβλίο παρέχοντας τη δυνατότητα εύκολης και γρήγορης πρόσβασης σε συγκεκριμένα σημεία.
δ) Έχουν τη δυνατότητα ακουστικής απόδοσης εικόνων, επιστημονικών εκφράσεων αλλά και πινάκων δεδομένων.
ε) Δύναται να τα διαβάσει κάποιος τόσο σε ειδικές συσκευές και σε κλασικό υπολογιστή ή tablet, όσο και σε έξυπνο Smartphone (Thirasi et al., 2015; Freitas, Kouroupetroglou,2008; Κουρουπέτρoγλου,2004).
Σύμφωνα με έρευνες, τα οφέλη των ψηφιακών ομιλούντων βιβλίων στην εκπαίδευση είναι πολλά. Παρέχουν ένα ισχυρό κίνητρο για ανάγνωση (Chen, 2004 ; Maughan, 2004; Neuman, 2005; Serafini, 2006), ενθαρρύνουν τους σπουδαστές να διερευνήσουν νέους τίτλους και είδη βιβλίων (Serafini, 2006) αξιοποιώντας τα ενδιαφέροντά τους (Varley, 2002). Οι σπουδαστές έρχονται σε επαφή με λογοτεχνικά κείμενα υψηλής ποιότητας (Ferreri, 2000; Maughan,2004; Serafini, 2006), κατάσταση που συμβάλλει στην ανάπτυξη του γλωσσικού γραμματισμού (Neuman, 2005 ; Wolfson, 2008; Clark, 2007),στη βελτίωση της αναγνωστικής τους ευχέρειας (Chen, 2004; Neuman, 2005; Serafini, 2006), των δεξιοτήτων ανάγνωσης (Ferreri, 2000) και στην ανάπτυξη του λεξιλογίου (Chen, 2004;Maughan, 2004; Serafini, 2006; Varley, 2002; Wolfson, 2008). Επίσης, αναπτύσσουν δεξιότητες ακρόασης (Burkey, 2009; Clark, 2007; Neuman, 2005; Varley, 2002) βοηθώντας τους αναγνώστες να συνδέουν τους ήχους με το κείμενο (Serafini, 2006) και τέλος, προωθείται η συζήτηση (Varley, 2002) και καλλιεργείται η κριτική τους σκέψη (Clark, 2007).
Ο Stephens (2005) δήλωσε ότι «δεν υπάρχει καλύτερη ηλεκτρονική συσκευή απ’ το Apple iPod». Το εκπαιδευτικό δυναμικό αυτής της συσκευής φαίνεται να είναι αρκετά σημαντικό. Συνδυασμός ψηφιακών ηχητικών βιβλίων με MP3 players, όπως το Apple iPod, φαίνεται να έχουν μια πολύ σημαντική θέση στη σημερινή σχολική τάξη.
Το πλέον διαδεδομένο λογισμικό που επεξεργάζεται τα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία είναι το σύστημα DAISY. H Κοινοπραξία DAISY ανέπτυξε, εξελίσσει και προωθεί το διεθνές σύστημα DAISY (Digital Accessible Information System) το οποίο αποτελεί ένα πρότυπο για τα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία, πρότυπο (standard) γνωστό ως ANSI/NISO Z39.86-2002 έτσι ώστε οι διεθνείς οργανισμοί DAISY να χρησιμοποιούν το ίδιο πρότυπο με την Υπηρεσία Εθνικής Βιβλιοθήκης για τυφλούς και άτομα με
σωματική αναπηρία της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου των ΗΠΑ. Η κοινοπραξία αυτή δημιουργήθηκε ύστερα από τη συζήτηση μεταξύ οργανισμών και βιβλιοθηκών για να οδηγήσει στην παγκόσμια μετάβαση από τα αναλογικά στα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία. Σήμερα τα περισσότερα από τα ψηφιακά ομιλούντα βιβλία έχουν τη μορφή DAISY (Thirasi et.al, 2015).
Το πρότυπο DAISY περιγράφει μια μορφή ψηφιακών προσβάσιμων βιβλίων τα οποία προσφέρουν τα οφέλη των τακτικών/κανονικών AudioBooks, ωστόσο είναι ανώτερα διότι, χωρίς μεγαλύτερο κόστος, επιτρέπουν την πλοήγηση. Αποτελούν πολυμέσα βελτιωμένης πρόσβασης στο περιεχόμενο, δίνοντας γρήγορη πρόσβαση σε συγκεκριμένα σημεία του κειμένου. Κατά την ανάγνωση ενός βιβλίου DAISY, ο αναγνώστης μπορεί να προχωρήσει στην επόμενη ή στην προηγούμενη σελίδα, σε οποιοδήποτε κεφάλαιο ή πρόταση, να αναζητήσει έναν όρο στο ευρετήριο, να έχει πρόσβαση σε έναν πίνακα, σε μια εικόνα, σε διάφορα γραφικά και όλα αυτά πιο εύκολα σε σύγκριση με τις αναλογικές συμβατικές κασέτες οι οποίες υστερούν στο σύστημα πλοήγησης. Είναι δυνατή, επίσης, η πλήρης ευελιξία στο να συνδυαστεί κείμενο και ήχος και να γίνει εφικτή μια ενεργή εμπειρία ανάγνωσης. Ουσιαστικά, στόχος της φιλοσοφίας DAISY είναι να προσφέρει το ίδιο επίπεδο πρόσβασης στο περιεχόμενο που απολαμβάνουν και τα άτομα χωρίς αναπηρία (Spooner, 2014).
Τα βιβλία DAISY μπορούν να παιχτούν και να ακουστούν σε αυτόνομους «παίκτες» DAISY, σε υπολογιστές που χρησιμοποιούν λογισμικό αναπαραγωγής DAISY, σε κινητά τηλέφωνα και σε συσκευές αναπαραγωγής MP3 (MP3 players). Μπορούν να διανεμηθούν σε CD / DVD, σε κάρτα μνήμης ή διατίθενται για λήψη στο διαδίκτυο (Lundh & Johnson, 2015).
Η παραγωγή ενός βιβλίου DAISY κοστίζει πολύ λιγότερο σε σχέση με ένα ακουστικό βιβλίο, καθώς κυκλοφορούν δωρεάν εργαλεία με σκοπό την παραγωγή του. Ακόμη, υποστηρίζονται τόσο από την Microsoft όσο και από την Adobe ( pdf αρχεία) και έτσι έχουν τη δυνατότητα αυτόματης παραγωγής από ένα αρχείο στον επεξεργαστή κειμένου MS-Word. (Thirasi et.al, 2015).
Τα τελευταία χρόνια διατίθενται πάνω από ένα εκατομμύριο DAISY βιβλία (Thirasi et al., 2015). Το πρότυπο αυτό έχει υιοθετηθεί τα τελευταία χρόνια και στη χώρα μας.
Επίσης, υπάρχουν χώρες, όπως η Δανία και η Ιαπωνία, όπου οι κύριες βιβλιοθήκες για τους τυφλούς έχουν μετατρέψει όλα τα νέα ομιλούντα βιβλία για τα άτομα με οπτική αναπηρία στη μορφή DAISY. Πολλοί άλλοι οργανισμοί βρίσκονται στη διαδικασία της μετάβασης σε αυτή τη νέα μορφή (Freitas,Kouroupetroglou,2008; Kerscher, G. & Fruchterman, J, 2002).
Πρόσβαση σε σχολικά εγχειρίδια
Για την παροχή ισότιμης πρόσβασης στην εκπαίδευση, σε άτομα με προβλήματα όρασης, απαιτείται η παροχή προσβάσιμου εκπαιδευτικού περιεχομένου και συγκεκριμένα σχολικών εγχειριδίων με πολύ υψηλή ποιότητα, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι ο σπουδαστής με οπτική αναπηρία έχει πρόσβαση σε αυτά συγκρίσιμη με εκείνη που διαθέτει ο σπουδαστής χωρίς οπτική αναπηρία. Νέες προσπάθειες υποχρεώνουν τα βιβλία να προέρχονται απευθείας από τους εκδότες σε προσβάσιμη ψηφιακή μορφή (Kerscher, G. & Fruchterman, J, 2002).
Το Υπουργείο Παιδείας των Ηνωμένων Πολιτειών έχει απαιτήσει από όλους τους εκδότες σχολικών εγχειριδίων να παράγουν ψηφιακές εκδόσεις στα πρότυπα DAISY για να καλύψουν τις ανάγκες προσβασιμότητας. Στις ΗΠΑ, τα σχολικά βιβλία του δημοτικού για τους μαθητές με αναπηρία παράγονται βάσει αυτού του μοντέλου. Ένας από τους στόχους αυτής της προσπάθειας είναι να καταστεί ευκολότερη και λιγότερο δαπανηρή η δημιουργία ενός βιβλίου για τους σπουδαστές με προβλήματα όρασης, διότι είναι αρκετά πιο εύκολο να ληφθούν ψηφιακά βιβλία στη μορφή DAISY και να δημιουργηθούν από αυτά βιβλία στην μορφή Braille ή στην μορφή ψηφιακού ηχητικού βιβλίου με καλές δυνατότητες πλοήγησης (Hersh & Johnson, 2010).
