ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η απώλεια της όρασης είναι η σοβαρότερη αισθητηριακή αναπηρία, η οποία προκαλεί περίπου 90% στέρηση ολόκληρης της πολυαισθητηριακής αντίληψης στο άτομο. Η όραση έχει σημαντική επίδραση σε όλες τις πτυχές της ζωής των ατόμων, συμπεριλαμβανομένης της ικανότητάς τους να διαβάζουν και να γράφουν, να εργάζονται και να αναπτύσσουν προσωπικές σχέσεις, να μετακινούνται, αλλά και συνολικά στην δυνατότητα της αυτόνομης και ανεξάρτητης διαβίωσης και συμμετοχής στη δημόσια και κοινωνική σφαίρα της ζωής.
Σχεδόν το ήμισυ (48%) των ατόμων με προβλήματα όρασης αισθάνονται αρκετά ή και εντελώς αποκομμένα από τους ανθρώπους και τα πράγματα γύρω τους.
Οι εξελίξεις στην τεχνολογία της πληροφορικής και ιδίως στην τεχνολογία των επικοινωνιών, έχουν ενισχύσει σημαντικά το πεδίο των υποστηρικτικών τεχνολογιών για τα άτομα με οπτική αναπηρία. Μάλιστα, τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται αυξανόμενη τάση αξιοποίησης των υποστηρικτικών τεχνολογιών, ώστε να διαμορφώνεται μία πιο φιλική σχέση των ατόμων με οπτική αναπηρία με το περιβάλλον γύρω τους, να βελτιώνεται η πρόσβασή τους στην εκπαίδευση, να διευκολύνεται η καθημερινή τους διαβίωση και να βελτιώνεται γενικότερα η ποιότητα ζωής τους.
Σε αυτό το πλαίσιο, σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να διερευνηθεί βιβλιογραφικά η ύπαρξη υποστηρικτικών τεχνολογιών για την εκπαίδευση των σπουδαστών και την καθημερινότητα των ατόμων με οπτική αναπηρία και κατά πόσον αυτές δύνανται να συμβάλλουν στη βελτίωση των δύο αυτών πτυχών.
Η εργασία αποτελείται από επτά κεφάλαια :
Στο 1ο Κεφάλαιο προσδιορίζονται οι όροι «αναπηρία» και «οπτική αναπηρία». Στις υποενότητες περιγράφονται οι δυσκολίες στην αποσαφήνιση και στην οριοθέτηση της έννοιας ‘’αναπηρία’’ , με δεδομένο ότι το περιεχόμενο της διαφοροποιείται ανάλογα με τα κοινωνικά, πολιτισμικά και προσωπικά χαρακτηριστικά των ατόμων. Με σκοπό να προσεγγιστεί καλύτερα, λοιπόν, το πολυπρισματικό αυτό φαινόμενο αναφέρονται και διευκρινίζονται τα 2 συστήματα ταξινόμησης της αναπηρίας τα οποία
χρησιμοποιήθηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας και γίνεται η σύνδεση αυτών με τα 2 κυρίαρχα μοντέλα θεώρησης της, το ιατρικό και το κοινωνικό. Στο ίδιο κεφάλαιο, προσεγγίζεται και αναλύεται η έννοια της οπτικής αναπηρίας τόσο μέσα από την ιατρική – επιστημονική όσο και μέσα από την εκπαιδευτική προσέγγιση και γίνεται η σύνδεση αυτής με την ηλικία. Τέλος , παρουσιάζονται τα πιο κοινά αίτια που δύνανται να οδηγήσουν είτε σε μερική απώλεια όρασης είτε σε τύφλωση.
Στο 2ο κεφάλαιο, προκειμένου να καταστεί σαφής η πραγματική έννοια της οπτικής αναπηρίας και των υποστηρικτικών τεχνολογιών παρουσιάζεται η αντισταθμιστική συμβολή των αισθήσεων της αφής και της ακοής, στα άτομα με οπτική αναπηρία.
Με αφορμή την αναφορά στις «άλλες» αισθήσεις, εξαίρεται πρώτα η σημασία της όρασης στη ζωή του ανθρώπου και κατόπιν της ακοής και της αφής ως αντισταθμιστικά αισθητήρια κανάλια συλλογής και αποκωδικοποίησης πληροφοριών στο άτομο είτε με μερική είτε με ολική απώλεια όρασης.
Στο 3ο Κεφάλαιο γίνεται η σύνδεση των 2 μοντέλων θεώρησης της αναπηρίας με τις υποστηρικτικές τεχνολογίες και εξηγείται ειδικότερα κατά πόσο η υιοθέτηση κάποιου από τα 2 μοντέλα επηρεάζει τη στάση και τις επιλογές της κοινωνίας και της επιστήμης απέναντι στα υποστηρικτικά μέσα. Ειδικότερα , εξαίρεται το κοινωνικό μοντελο, όπου τα εργαλεία της υποστηρικτικής τεχνολογίας αποτελούν ουσιαστικά τα μέσα τα οποία επιτρέπουν την εκπαιδευτική και κοινωνικοοικονομική προσβασιμότητα των ατόμων με οπτική αναπηρία , εστιάζοντας στην άρση των εμποδίων που συναντώνται στο σύστημα και στην ελευθερία επιλογών. Στο ίδιο κεφάλαιο , γίνεται αναφορά στον ορισμό και τους στόχους της υποστηρικτικής τεχνολογίας αναφορικά με τα άτομα με οπτική αναπηρία και εκτυλίσσεται ο διαχωρισμός αυτής σε συσκευές και υπηρεσίες καθώς και η ταξινόμηση αυτής με βάση διάφορες παραμέτρους όπως ο σκοπός χρήσης ή το είδος και ο τρόπος λειτουργίας της συσκευής κ.λ.π. Πολύ σημαντική είναι και η διάκριση μεταξύ της γενικής τεχνολογίας (general technology) και της υποστηρικτικής τεχνολογίας (assistive technology) με σκοπό να γίνει κατανοητή η διαφορά μεταξύ των δύο καθώς και ο τρόπος αλληλοσυμπλήρωσης τους.
Στο 4ο Κεφάλαιο, παρουσιάζονται διαφόρων ειδών υποστηρικτικές τεχνολογίες και γίνεται προσπάθεια να διαφανεί μέσα από έρευνες ο καίριος ρόλος που αυτές δύνανται να κατέχουν στην εκπαίδευση των σπουδαστών με οπτική αναπηρία . Στην αρχή του συγκεκριμένου κεφαλαίου γίνεται μία αναγκαία αναφορά στην πορεία εκπαίδευσης των τυφλών, στη σημασία που κατέχει η συμπεριληπτική εκπαίδευση γι’ αυτούς , στους περιορισμούς και τα εμπόδιά με τα οποία έρχονται αντιμέτωποι κατά την εκπαιδευτική διαδικασία καθώς και στις σχολικές και ακαδημαϊκές επιδόσεις τους. Στη συνέχεια, αναλύονται οι τρόποι διευκόλυνσης της πρόσβασης των σπουδαστών με οπτική αναπηρία στην εκπαιδευτική διαδικασία , δίνοντας έμφαση στη σωστή δόμηση του εκπαιδευτικού περιβάλλοντος και πρωτίστως στη χρήση των κατάλληλων υποστηρικτικών τεχνολογιών. Αναφορικά με τις υποστηρικτικές τεχνολογίες, παρουσιάζονται αναλυτικά τόσο παλαιότερες όσο και σύγχρονες υποστηρικτικές τεχνολογίες , όπως το Braille n’ speak και το Mountbatten Pro Brailler, μεταφραστές και εκτυπωτές Braille, ειδικά πληκτρολόγια όπως το πληκτρολόγιο Braille, ειδικά λογισμικά ενσωματωμένα στον υπολογιστή, όπως το λογισμικό ανάγνωσης οθόνης, ψηφιακά ομιλούντα βιβλία, «προσαρμοσμένοι» διαδραστικοί πίνακες καθώς και
«σταθμοί εργασίας» στα πανεπιστημιακά ιδρύματα, και οι οποίες φαίνεται να αποτελούν διεθνώς σημαντικούς αρωγούς στην εκπαίδευση των σπουδαστών και στην καλύτερη συμπερίληψη τους στις εκπαιδευτικές βαθμίδες.
Επίσης, στο εν λόγω κεφάλαιο δίνεται έμφαση και στο κομμάτι των θετικών επιστημών στην εκπαίδευση (μαθηματικά – φυσική – χημεία – γεωγραφία), όπου ομιλούντα εργαλεία ή εργαλεία με ένδειξη Braille, μηχανές απτικών διαγραμμάτων με σκοπό την επαφή με τρισδιάστατα διαγράμματα, γεωμετρικά σχήματα, γραφήματα και ανάγλυφους χάρτες, διαφόρων ειδών μαθηματικές εφαρμογές, με σκοπό την ενίσχυση της μαθηματικής ικανότητας των σπουδαστών με οπτική αναπηρία, όπως η Animal Watch και η Process Driven Math, υποστηρικτικές συσκευές στο πεδίο της χημείας, όπως ο υποβρύχιος ανιχνεύσιμος αισθητήρας φωτός Sals καθώς και διαφόρων ειδών απτικές συσκευές όπως η Haptic Paddle, η Novint Falcon και η Phantom Haptic Device αποτελούν ενδεικτικά μερικά από τα μέσα τα οποία έχει ερευνητικά αποδειχθεί πως έχουν τη δυνατότητα να συντελέσουν τα μέγιστα στην υποστήριξη και στην ενίσχυση της μαθησιακής διαδικασίας των σπουδαστών με οπτική αναπηρία στο πεδίο των θετικών επιστημών. Επίσης, γίνεται αναφορά και στον καίριο ρόλο που δύναται να διαδραματίσουν διαφόρων ειδών προσαρμοσμένα στις ανάγκες των σπουδαστών με οπτική αναπηρία ηλεκτρονικά παιχνίδια , ενισχύοντας κατά αυτόν τον τρόπο νέες γνώσεις και πρακτικές , κοινωνικές και επικοινωνιακές δεξιότητες και συμβάλλοντας στην εκπαιδευτική συμπερίληψή τους.
Τέλος, επισημαίνονται οι παράμετροι αποτελεσματικότητας των υποστηρικτικών τεχνολογιών στο εκπαιδευτικό πλαίσιο , δίνοντας έμφαση στην ανάγκη επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών των σπουδαστών με οπτική αναπηρία στην αξιοποίηση και στη σωστή χρήση της υποστηρικτικής τεχνολογίας καθώς και στη σημασία σύμπραξης των εμπλεκομένων , με απώτερο σκοπό την απόκτηση αυτονομίας από την πλευρά του σπουδαστή.
Στο 5ο Κεφάλαιο παρουσιάζονται διαφόρων ειδών υποστηρικτικές τεχνολογίες σχετικές με καθημερινή διαβίωση των ατόμων με οπτική αναπηρία. Αφού πρώτα παρουσιαστούν εκτενώς οι δυσκολίες , τα εμπόδια και οι προκλήσεις με τα οποία έρχονται αντιμέτωπα τα άτομα με οπτική αναπηρία στην καθημερινότητά τους, εξαίρεται στη συνέχεια η χρήση της υποστηρικτικής τεχνολογίας στον τομέα αυτόν. Συγκεκριμένα, παρουσιάζεται ένα σύνολο συσκευών όπως τηλέφωνα με φωνητική αναγγελία, ομιλούσες συσκευές κουζίνας, ομιλούντα θερμόμετρα και πιεσόμετρα, επιτραπέζια παιχνίδια με ενδείξεις Braille, υποστηρικτικές εφαρμογές βασισμένες σε έξυπνα κινητά τηλέφωνα και σε αλγόριθμους τεχνητής νοημοσύνης, υποστηρικτικές τεχνολογίες με σκοπό την πρόσβαση στην καθημερινή ανάγνωση εφημερίδων και περιοδικών, στην ψυχαγωγία και στην τέχνη καθώς και ειδικές υπηρεσίες, οι οποίες έχουν καταστήσει περισσότερο εφικτή την αυτονομία των ατόμων με οπτική αναπηρία στην καθημερινή διαβίωση.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην έλλειψη ανεξάρτητης και ασφαλούς αυτόνομης μετακίνησης, η οποία κατατάσσεται ως το σημαντικότερο εμπόδιο που στερεί από τα άτομα με οπτική αναπηρία, ένα φυσιολογικό καθημερινό τρόπο ζωής. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, στην παρούσα εργασία, τονίζεται η σημαντική επίδραση που μπορεί να έχει η υποστηρικτική τεχνολογία σε αυτή τη δυνατότητα, με απώτερο στόχο την διατήρηση της ανεξαρτησίας των ατόμων και την αναγωγή της καθημερινής τους ζωής σε ένα ανώτερο επίπεδο. Συγκεκριμένα, τονίζεται η καινοτομία στην υποστήριξη καθημερινών ενεργειών/δραστηριοτήτων, όπως είναι η πλοήγηση, η αναζήτηση/εύρεση τοποθεσιών, η ανίχνευση εμποδίων, η αντίληψη του χώρου και η ανεξάρτητη πραγματοποίηση αγορών. Ορισμένες από τις προαναφερόμενες καθημερινές υποστηρικτικές λειτουργίες διαβίωσης υποστηρίζονται από τα ρομποτικά συστήματα και τα “έξυπνα” σπίτια .Πρέπει να αναφερθεί , βέβαια εδώ πως αρκετά από τα συστήματα/ μέσα/ εργαλεία που επελέγησαν και παρουσιάζονται βρίσκονται σε πειραματικό στάδιο και δεν έχουν γίνει, ακόμη, ευρέως χρησιμοποιούμενα προιόντα. Ενσωματώθηκαν, όμως στη συγκεκριμένη εργασία λόγω των δυνατοτήτων που έχει βρεθεί πως δύναται να προσφέρουν στις προαναφερόμενες υποστηρικτικές λειτουργίες καθημερινής διαβίωσης .
Στο 6ο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα προβλήματα και γενικότερα οι ανασταλτικοί εκείνοι παράγοντες που εμποδίζουν την πλήρη και καθολική υιοθέτηση της χρήσης της υποστηρικτικής τεχνολογίας, καθώς και τα κριτήρια τα οποία πρέπει να τίθενται για την επιλογή της. Στο εν λόγω κεφάλαιο, τονίζεται ,ακόμη, η επιβεβλημένη συνεργασία όλων των φορέων προς την κατεύθυνση αυτή καθώς και η σπουδαιότητα υιοθέτησης της φιλοσοφικής προσέγγισης των υποστηρικτικών τεχνολογιών με επίκεντρο τον χρήστη.
Στο 7ο Κεφάλαιο γίνεται συζήτηση σχετικά με τα ευρήματα της εργασίας και ακολουθούν τα συμπεράσματα και οι πιθανές περιοχές αξιοποίησης των αποτελεσμάτων της βιβλιογραφικής αυτής έρευνας.
Η βεβαιότητα η οποία διαφαίνεται από το σύνολο της εργασίας, είναι ότι υπάρχει μεγάλη ανάγκη να συνεχιστούν οι μελέτες αλλά και η ενημέρωση της ελληνικής βιβλιογραφίας και γενικότερα της κοινότητας των ατόμων με οπτική αναπηρία σχετικά με το θέμα των υποστηρικτικών τεχνολογιών με σκοπό να γίνει αντιληπτό πως η υποστηρικτική τεχνολογία δύναται να ανάγει την ποιότητα της ζωής τους σε ένα ανώτερο επίπεδο τόσο στο πεδίο της εκπαίδευσης όσο και σε αυτό της καθημερινής διαβίωσης .
ΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ
Σκοπός της παρούσας βιβλιογραφικής ανασκόπησης είναι να διερευνηθούν διαφόρων ειδών υποστηρικτικές τεχνολογίες και εάν και κατά πόσο αυτές δύνανται να συμβάλλουν στη βελτίωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας των σπουδαστών με οπτική αναπηρία, αλλά και της καθημερινής διαβίωσης των ατόμων με προβλήματα όρασης.
Πιο συγκεκριμένα, η παρούσα εργασία θα επιχειρήσει να απαντήσει στα εξής δύο διερευνητικά ερωτήματα:
1) Υπάρχουν υποστηρικτικές τεχνολογίες που μπορούν να συμβάλλουν στη βελτίωση της εκπαίδευσης των σπουδαστών με οπτική αναπηρία;
2) Υπάρχουν υποστηρικτικές τεχνολογίες οι οποίες μπορούν να συμβάλλουν στη βελτίωση της καθημερινής διαβίωσης των ατόμων με οπτική αναπηρία;
ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ
Η παρούσα διπλωματική εργασία αποτελεί μια βιβλιογραφική ανασκόπηση της επιστημονικής έρευνας. Για την εκπόνησή της διεξήχθη συστηματική και ενδελεχής μελέτη γύρω από την ελληνόγλωσση και ξενόγλωσση βιβλιογραφία η οποία αντιστοιχεί στις διάφορες θεματικές ενότητες της εργασίας.
Ειδικότερα, η βιβλιογραφική ανασκόπηση δεν περιορίστηκε μόνο στη μελέτη άρθρων, αλλά επεκτάθηκε στη μελέτη ξενόγλωσσων βιβλίων, πρακτικών συνεδρίων και διατριβών σχετικών με το θέμα.
Η εκμαίευση της βιβλιογραφίας πραγματοποιήθηκε με την αρωγή διάφορων ψηφιακών βάσεων δεδομένων. Οι κυριότερες είναι οι εξής: το Google Scholar, το Scopus, η Eric, η Research Gate, το ΕΑΔΔ (Εθνικό Αρχείο Διδακτορικών Διατριβών) και η Ψηφίδα. Σημαντική βοήθεια αποτέλεσε επίσης το υλικό της Βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.
Τα άρθρα που επιλέχθηκαν ως πήγες είναι δημοσιευμένα σε έγκριτα διεθνή επιστημονικά περιοδικά, όπως τα: Journal of Visual Impairment and Blindness, Journal of Special Education Technology, Journal of Assistive Technologies, International Journal on Smart Sensing & Intelligent Systems, Robotics and Automation Magazine, International Journal of Evaluation and Research in Education, Disability and Rehabilitation, Investigate Ophthalmology & Visual Science. Σκοπός της πληθώρας και πολυφωνίας του υλικού είναι να εξασφαλιστεί η αξιοπιστία και η εγκυρότητα της έρευνάς μας.
Επίσης, δόθηκε έμφαση στην χρονολογία συγγραφής των άρθρων, προκειμένου να υπάρχει αντανάκλαση όλων των σύγχρονων τάσεων και απόψεων επί του θέματος, χωρίς βέβαια να εξαιρεθούν παλαιότερες έρευνες που αποτελούν αρωγή στη συγγραφή της συγκεκριμένης εργασίας. Το παλαιότερο χρονολογικά άρθρο συντάχτηκε το 1993 και το πιο σύγχρονο το 2018. Βασικό ρόλο στην επιλογή και εύρεση τους έπαιξε ο τίτλος και η περίληψη των διαφόρων μελετών. Στο πλαίσιο αναζήτησης τοποθετήθηκαν λέξεις κλειδιά όπως: «people with visual impairment», «education and assistive technology of visually impaired», «daily living and assistive technology of visually impaired», «robotic systems and visually impaired» κ.α.
