Α. Εισαγωγή:
Ως ένας από τους νεότερους κλάδους στον ακαδημαϊκό χώρο, οι σπουδές στον τομέα της αναπηρίας («Disability Studies») έχουν διαγράψει αξιοσημείωτη πρόοδο μέσα σε λιγότερες από δύο δεκαετίες, κατά τη διάρκεια των οποίων, το ενδιαφέρον των μελετητών μετακινήθηκε αποφασιστικά από το πεδίο της αποκατάστασης στην καρδιά του κοινωνικού μοντέλου, αλλάζοντας την κατανόησή μας για τη φύση της αναπηρίας, για τις κυρίαρχες πολιτικές και πρακτικές ενσωμάτωσης, αλλά και για την κοινωνία εν γένει (Shildrick, 2013).
Η αναπηρία φαίνεται πως δεν αποτελεί πλέον στις μέρες μας ένα οριακό ζήτημα, καθώς ένας αυξανόμενος αριθμός μελετών στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ένωσης υποδεικνύει, ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι αναμένεται να επηρεαστούν κάποια στιγμή στη ζωή τους από την εξασθένιση της υγείας τους, το γήρας ή ακόμα και από την ανάγκη να γίνουν φροντιστές ενός οικείου τους προσώπου (Pushkarev, Godfrey, Marschang et al., 2019 • United Nations. Department of Economic and Social Affairs, 2018a). Με βάσει τα στατιστικά δεδομένα, που παρέχονται από τη Eurostat για το έτος 2016 υπολογίζεται, ότι περίπου το 24.1% των Ευρωπαίων πολιτών (δηλαδή περίπου 99 εκατομμύρια άνθρωποι) 16 ετών και άνω διαθέτουν κάποιας μορφής αναπηρία (Grammenos, 2017).
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η προοδευτική αύξηση του αριθμού των ατόμων με αναπηρία, που ζουν στην Ευρώπη, ενδέχεται να αντανακλά εν μέρη τη γήρανση του πληθυσμού, ενώ θα μπορούσε να έχει επηρεαστεί και από την οικονομική ύφεση, που επικράτησε στην Ευρωζώνη, κυρίως μετά την έλευση των ετών 2008/2009. Πιο συγκεκριμένα, έχει φανεί, ότι η έλλειψη οικονομικής σταθερότητας σε μία χώρα μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την υγεία και τις συνθήκες διαβίωσης των πολιτών τόσο μέσω των άμεσων επιπτώσεων που επιφέρει (π.χ., αύξηση του άγχους) όσο και μέσω των εισοδηματικών επιδράσεων που προκαλεί (π.χ., υποσιτισμός και ανεκπλήρωτες ιατρικές ανάγκες) (Grammenos, 2017).
Τα τελευταία δέκα χρόνια, με αφορμή τη χρηματοπιστωτική αναταραχή που ξεκίνησε στις Η.Π.Α το 2008, η Ελλάδα βιώνει μία από τις πιο επώδυνες οικονομικές και ανθρωπιστικές «κρίσεις» στην Ιστορία της. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Ερευνάς Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης του 2016, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, 6 στους 10 πολίτες με σοβαρή αναπηρία (ηλικίας 16 – 64 ετών) ήρθαν αντιμέτωποι με τον κίνδυνο της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ 4 στους 10 ανάπηρους πολίτες δήλωσαν, πως βίωσαν σοβαρές υλικές στερήσεις (Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας της Ε.Σ.Α.μεΑ, 2018b). Το γεγονός αυτό, καταδεικνύει, ότι κατά τη διάρκεια της συγκεκριμένης περιόδου, τα άτομα με αναπηρία και οι οικογένειές τους αναδείχθηκαν σε μία από τις πιο ευάλωτες ομάδες του πληθυσμού.
Σκοπός της παρούσας εργασίας, είναι να διερευνήσει τον τρόπο, με τον οποίο διαμορφώθηκε η κοινωνική πολιτική στον τομέα της αναπηρίας στην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης. Ποιο συγκεκριμένα, μέσω της εργασίας αυτής, θα επιχειρήσουμε να εξετάσουμε τα ακόλουθα δύο ερευνητικά ερωτήματα: (Ι) Ποιες είναι οι πιο σημαντικές μεταρρυθμίσεις στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής για την αναπηρία, που έλαβαν χώρα κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα; (ΙΙ) Έχουν γίνει προσπάθειες, έτσι ώστε να συμβαδίσει η Ελλάδα με τα σύγχρονα Ευρωπαϊκά πρότυπα πολιτικής διαχείρισης της αναπηρίας;
Προκειμένου να επιτευχθούν οι στόχοι της εργασίας, η δομή της διαμορφώνεται ως εξής: Στο πρώτο κεφάλαιο σκιαγραφείται το πολιτισμικό και ιστορικό πλαίσιο ανάδυσης των διακριτών μοντέλων «ερμηνείας» της αναπηρίας από την προϊστορία έως τις μέρες μας. Στη συνέχεια, πραγματοποιείται εκτενής αναφορά στη συμβολή των Ηνωμένων Εθνών στη διαμόρφωση της κοινωνικής αντίληψης και στη χάραξη νέων πολιτικών για την αναπηρία, ενώ ακολούθως, περιγράφονται οι επικρατέστερες πολιτικές πρωτοβουλίες για την αναπηρία στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στο τελευταίο υποκεφάλαιο του θεωρητικού μέρους της εργασίας, περιγράφεται η πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα για τα άτομα με αναπηρίες στη σύγχρονη Ελλάδα. Στα επόμενα κεφάλαια της εργασίας, ακολουθούν αναλυτικά η μεθοδολογία, τα αποτελέσματα και τα συμπεράσματα της ποιοτικής έρευνας.
Τα αποτελέσματα της εμπειρικής έρευνας υποδεικνύουν, ότι κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης στην Ελλάδα, τα ζητήματα της αναπηρίας αποτέλεσαν ενεργό μέρος της εθνικής πολιτικής ατζέντας και ότι επιτεύχθηκε ενός είδους «ανοικοδόμηση» της κοινωνικής πολιτικής για την αναπηρία. Παρ’ όλα αυτά, η πορεία για την πλήρη δικαιωματική κατοχύρωση των ατόμων με αναπηρία, που έχει να διανύσει τόσο η χώρα μας όσο και η ίδια η Ευρώπη, φαίνεται, πως είναι ακόμα μεγάλη.
