Εισαγωγή
Στόχος της παρούσας εργασίας είναι η μελέτη του αποκλεισμού σε ψυχο- συναισθηματικό επίπεδο και των ζητημάτων ταυτότητας, σε ανάπηρα άτομα από τη σκοπιά του κοινωνικού μοντέλου της αναπηρίας. Το κοινωνικό μοντέλο προέκυψε κατά τη δεκαετία του 1970. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, τα ανάπηρα άτομα δεν περιορίζονται από τις δικές τους νοητικές ή σωματικές βλάβες και δυσλειτουργίες, αλλά αντιθέτως η αναπηρία γίνεται κατανοητή ως αδυναμία και αποτυχία της κοινωνίας να ανταποκριθεί στις ανάγκες τους. Στον πυρήνα του βρίσκεται η διαρκής πάλη για χειραφέτηση ενάντια στον αποκλεισμό και στην κοινωνική καταπίεση (Hughes & Paterson, 1997). Οι άνθρωποι πολλές φορές δυσκολεύονται να διακρίνουν τις δυσκολίες στις ψυχολογικές λειτουργίες του ατόμου ως απότοκο του κοινωνικού αποκλεισμού. Υπάρχει η τάση τα προβλήματα των αναπήρων που οφείλονται σε κοινωνικούς παράγοντες να ανάγονται στο επίπεδο της προσωπικής υπόθεσης και να γίνονται αντιληπτά ως προβλήματα λόγω της βλάβης (Ξενάκη, 2010). Η έρευνα εστίασε αρχικά στους κοινωνικο- δομικούς παράγοντες αποκλεισμού, όπως για παράδειγμα ο απροσπέλαστος σχεδιασμός των πεζοδρομίων ή έλλειψη αναβατόριων στα λεωφορεία κ.α. Σταδιακά αναδείχθηκε η ανάγκη ανάλυσης του τρόπου μέσω του οποίου οι προσωπικές και ψυχο- συναισθηματικές διαστάσεις της αναπηρίας δημιουργούν συνθήκες καταπίεσης.
Η Thomas το 1999 με το βιβλίο της “Female Forms” προτείνει την επέκταση του κοινωνικού μοντέλου και με τις ψυχο- συναισθηματικές διαστάσεις της αναπηρίας, που μπορούν εντοπιστούν κατά την αλληλεπίδραση με τους ανθρώπους, τις εικόνες και τις κοινωνικές αναπαραστάσεις που κατασκευάζονται (Reeve, 2004). Παραδείγματα αυτών των διαστάσεων που έχουν ως προέλευση τις αρνητικές στάσεις και τις προκαταλήψεις της
κοινωνίας, αποτελούν το συναίσθημα αναξιότητας και του μη ελκυστικού (Reeve, 2002).
Μια ακόμα μορφή καταπίεσης είναι η εσωτερικευμένη, κατά την οποία τα μέλη μιας κοινωνικής ομάδας η οποία δέχεται περιθωριοποίηση εσωτερικεύουν τις στρεβλές κατασκευές της κυρίαρχης κοινωνικής ομάδας. Με τον τρόπο αυτό διατηρούνται και διαιωνίζονται οι προκαταλήψεις οι οποίες επικρατούν, φορείς των οποίων μπορεί να είναι η οικογένεια, τα οικεία πρόσωπα και οι φίλοι, άγνωστοι άνθρωποι και επαγγελματίες (Reeve, 2004). Οι αναπηρικές ταυτότητες σε ένα βαθμό είναι το αποτέλεσμα των ατομικών εμπειριών από την σκοπιά της δομικής αναπηρίας αλλά και της εμπειρίας ζωής με τη βλάβη. Στο ερώτημα της ύπαρξης μίας μοναδικής αναπηρικής ταυτότητας που αναπαριστά την κοινή εμπειρία της κοινωνικής καταπίεσης και του αποκλεισμού, σύμφωνα με το Shakespeare (1996, όπως αναφέρεται στο Reeve, 2002), ελλοχεύει ο κίνδυνος να αγνοηθεί ο πλουραλισμός που προκύπτει από παράγοντες όπως το φύλο, η ηλικία, η κοινωνική ομάδα, η σεξουαλικότητα κ.α. Επομένως, η αναπηρική ταυτότητα χαρακτηρίζεται από ρευστότητα, δεδομένου ότι συμπεριλαμβάνονται στη διαμόρφωση της τόσο οι δομικές και όσο και οι ψυχο- συναισθηματικές εμπειρίες, ιδωμένες μέσα από μια κοινωνική και όχι ατομική οπτική. Επιπρόσθετα, οι ταυτότητες έχουν χωρική και χρονική τοποθέτηση (Reeve, 2002).
Η παρούσα έρευνα διαρθρώνεται σε τέσσερα κεφάλαια. Στο πρώτο κεφάλαιο ο αναγνώστης εισάγεται στην έννοια της αναπηρίας και αναλύεται το πώς γίνεται κατανοητή από τα δύο επικρατέστερα μοντέλα για την ανάλυσή της που έχουν αναπτυχθεί. Γίνεται, παράλληλα, προσπάθεια αποσαφήνισης του κοινωνικού αποκλεισμού ως όρου και του ψυχο- συναισθηματικού αποκλεισμού. Τέλος, η θεωρητική θεμελίωση της έρευνας επικεντρώνεται στην αναπηρία και στα ζητήματα ταυτότητας.
Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε στην παρούσα έρευνα, δηλαδή πληροφορίες για τους συμμετέχοντες της έρευνας και την επιλογή τους, το σχεδιασμό της έρευνας, τη μέθοδο που ακολουθήθηκε για τη συλλογή και την ανάλυση των δεδομένων.
Στο τρίτο κεφάλαιο γίνεται παρουσίαση των αποτελεσμάτων της έρευνας. Η επεξεργασία του υλικού των συνεντεύξεων αναπαρίσταται σε μορφή πίνακα όπου περιγράφεται αναλυτικά η διαδικασία όπου από τους αρχικούς κωδικούς προέκυψαν οι θεματικοί άξονες. Από εκεί ξεκινάει η παρουσίαση, η περιγραφή και η περαιτέρω διερεύνηση για κάθε ένα από τους θεματικούς άξονες της έρευνάς μας.
Στο τέταρτο κεφάλαιο προσεγγίζονται κριτικά τα αποτελέσματα και σχολιάζονται με βάση τη διεθνή βιβλιογραφία.
