ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΤΗΣ ΕΣΑμεΑ
Αθήνα: 23.12.2020
Αρ. Πρωτ.: 1689
ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ
Φτώχεια και αναπηρία ζεύγος αχώριστο
6 στους 10 πολίτες με σοβαρή αναπηρία, ηλικίας 16 έως 64 ετών, βρίσκονται στο φάσμα της φτώχειας και του αποκλεισμού – διπλάσιο ποσοστό σε σύγκριση με τους πολίτες χωρίς αναπηρία Η Πολιτεία αρνήθηκε το έκτακτο βοήθημα των Χριστουγέννων στα άτομα με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις
Αυτό είναι το δυσάρεστο συμπέρασμα του 8ου Δελτίου Στατιστικής Πληροφόρησης του Παρατηρητηρίου Θεμάτων Αναπηρίας της ΕΣΑμεΑ, το οποίο ασχολήθηκε με τη φτώχεια και τον κοινωνικό αποκλεισμό στα άτομα με αναπηρία.
Σε αυτό το Δελτίο αναλύονται συγκριτικά τα δεδομένα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στον πληθυσμό των ατόμων με και χωρίς αναπηρία για το έτος 2019, με περίοδο αναφοράς εισοδήματος το 2018, και αποτυπώνονται οι διαχρονικές μεταβολές το διάστημα 2010-2019. Πηγή των δεδομένων αποτελεί η δειγματοληπτική Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILC -Statistics on Income and Living Conditions) της Eurostat, που διενεργείται στην Ελλάδα από την Ελληνική Στατιστική Αρχή.
Όπως είναι ευρέως γνωστό, την τελευταία δεκαετία τα άτομα με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις και οι οικογένειές τους βίωσαν αντικειμενικά με τον πιο σκληρό τρόπο την οικονομική κρίση. Οι οριζόντιες περικοπές που σημειώθηκαν στους μισθούς και τις συντάξεις ως αποτέλεσμα των μνημονίων, ήταν ιδιαίτερα επώδυνες για τα άτομα με αναπηρία ή/ και χρόνιες παθήσεις, λαμβάνοντας υπόψη και το πρόσθετο κόστος διαβίωσης που αντιμετωπίζουν λόγω της αναπηρίας. Σήμερα, η υγειονομική συνθήκη της πανδημίας και οι επακόλουθες δραματικές επιπτώσεις στην οικονομία θέτουν εκ νέου στο στόχαστρο τα πλέον ευάλωτα στρώματα της κοινωνίας, και ιδιαίτερα τα άτομα με αναπηρία που ήδη αντιμετώπιζαν εξαιρετικά υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού. Φέτος μάλιστα η Πολιτεία αδίκησε μια από τις πλέον ευπαθείς ομάδες και δεν ενίσχυσε οικονομικά τα Χριστούγεννα τα άτομα με αναπηρία, παρά το γεγονός ότι η ΕΣΑμεΑ το αιτήθηκε εγκαίρως.
Τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι πολύ ανησυχητικά. Η έκταση του φαινομένου της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στα άτομα με σοβαρή αναπηρία 16-64 ετών, με το 60% να βρίσκεται στο φάσμα της φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό, σκιαγραφούν την εικόνα μιας κοινωνίας απροσπέλαστης, για μια εκτεταμένη κατηγορία νέων ανθρώπων και πολιτών με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις, στις πλέον παραγωγικές ηλικίες.
Αναλυτικότερα σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού βρίσκεται:
– Το 69,2% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 25-34 ετών (έναντι του 32% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 67,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 35-44 ετών (έναντι του 26,4% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 58,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 45-54 ετών (έναντι του 28,6% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 50,9% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 55-64 ετών (έναντι του 32,8% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία).
Η διαχρονική ανάλυση των στοιχείων αποκαλύπτει αυτό που η Ε.Σ.Α.μεΑ. υποστηρίζει σε όλους τους τόνους και καθ’ όλη τη διάρκεια της μνημονιακής δεκαετίας. Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης βάρυναν άνισα και υπέρμετρα τους πλέον ευάλωτους, δηλαδή τα άτομα με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις. Τονίζεται δε ότι, ενώ τα έτη 2016-2019 σημειώνεται σταδιακή βελτίωση των οικονομικών και κοινωνικών δεικτών, αυτή η εξέλιξη, δυστυχώς αφήνει πίσω τα άτομα με αναπηρία, και διαπιστώνεται εκ νέου όξυνση των ανισοτήτων και διεύρυνση του χάσματος φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού μεταξύ των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων χωρίς αναπηρία. Και όλα αυτά, παρότι με τη δράση του το αναπηρικό κίνημα κατάφερε να διατηρήσει αλώβητα τα αναπηρικά επιδόματα όλα τα προηγούμενα χρόνια. Τα οποία όπως αποδεικνύονται δεν είναι ικανά να αντιμετωπίσουν αυτή τη σκληρή κατάσταση, ούτε στο ύψος που χορηγούνται ούτε στον αριθμό αυτών που τα λαμβάνουν.
Τα ευρήματα του Δελτίου που παρουσιάζονται εδώ αλλά και όλα όσα καταγράφονται στο ίδιο το Δελτίο κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου προς την πολιτεία για την αναγκαιότητα ουσιαστικής και άμεσης ενίσχυσης της κοινωνικής προστασίας των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους, που κινδυνεύουν πλέον να βιώσουν ακραία φτώχεια. Όπως έχει επισημάνει η Ε.Σ.Α.μεΑ. στις προτάσεις που υπέβαλε στη διαβούλευση επί του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, η αναγκαία προστασία του βιοτικού επιπέδου των ατόμων με αναπηρία επιτάσσει μεταξύ άλλων:
– Την αναγνώριση του γεγονότος ότι η αναπηρία και η χρόνια πάθηση συνεπάγεται δημιουργία πρόσθετου κόστους διαβίωσης και τη διαμόρφωση ενός πλαισίου μέτρων που θα διασφαλίζει ένα επαρκές επίπεδο διαβίωσης, όπως το Σύνταγμα της χώρας ορίζει στο άρθρο 25, άρθρο 21, παρ.6 και το άρθρο 28 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, λαμβάνοντας υπόψη αυτό το πρόσθετο κόστος διαβίωσης των ατόμων με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις.
– Τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός δίκαιου ασφαλιστικού και συνταξιοδοτικού συστήματος μέσω κυρίως της αναμόρφωσης του ν.4387/2016 με τον οποίο έχουν καταργηθεί σημαντικά δικαιώματα και παροχές.
– Τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός φορολογικού συστήματος -σύμφωνο προς τη σύσταση (παρ. 41) των Τελικών Παρατηρήσεων της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες- που θα συμβάλει στην προστασία και την εισοδηματική ενίσχυση των ατόμων με αναπηρία, χρόνιες παθήσεις και των οικογενειών τους, μέσω της εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων, όπως είναι η διατήρηση των εν ισχύ φοροαπαλλαγών, η απαλλαγή όλων των ατόμων με αναπηρία από την ειδική εισφορά αλληλεγγύης, τον ΕΝΦΙΑ για την πρώτη κατοικία ανεξαρτήτως εισοδήματος και τα τεκμήρια του εισοδήματος.
Προφανώς είναι αυτονόητη υποχρέωση της πολιτείας να διασφαλιστούν και να διατηρηθούν στο ακέραιο τα υφιστάμενα αναπηρικά επιδόματα. Οποιαδήποτε μείωση ή περικοπή ή αλλαγή στο σύστημα αξιολόγησης και πιστοποίησης της αναπηρίας, θα οδηγούσε στην πλήρη εξαθλίωση πολλά άτομα με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις.
Εάν δεν υπάρξει οργανωμένη και αποτελεσματική ένταξη των ατόμων με αναπηρία στην εργασία, δεν πρόκειται να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά το φαινόμενο του αποκλεισμού και της φτώχειας. Για να γίνει αυτό πρέπει να υπάρξει αντιμετώπιση των διακρίσεων και του αποκλεισμού στην τυπική και επαγγελματική εκπαίδευση όπου εκεί παράγεται ουσιαστικά ο αποκλεισμός από την αγορά εργασίας.
Περισσότερες πληροφορίες: paratiritirioanapirias.gr, esamea.gr και espa.gr
Η Πράξη «Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας» συγχρηματοδοτείται από την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) στους Άξονες Προτεραιότητας: 1 «Συστημικές Παρεμβάσεις των θεσμών της αγοράς εργασίας και της πρόνοιας», 4 «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας» και 5 «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού στην Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου» του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Διά Βίου Μάθηση 2014-2020»
Αθήνα: 23/12/2020
8ο ΔΕΛΤΙΟ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ:
«ΦΤΩΧΕΙΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΑΠΟΚΛΕΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΑΝΑΠΗΡΙΑ»
ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ
Το Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.), εφεξής «Παρατηρητήριο» με αντικείμενο την επιστημονική καταγραφή, τη μελέτη και την έρευνα σε θέματα αναπηρίας, στοχεύει στο να καθιερωθεί ως βασική πηγή πληροφόρησης για τις εξελίξεις στο πεδίο της αναπηρίας. Συγκεντρώνοντας και αναλύοντας δεδομένα και πληροφόρηση από εγχώριες και διεθνείς πηγές, το Παρατηρητήριο συμβάλλει στην παρακολούθηση, στην προστασία και στην προώθηση των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία, χρόνιες παθήσεις και των οικογενειών τους.
Βασικός πυλώνας στη δραστηριότητα του Παρατηρητηρίου, αποτελεί η συγκέντρωση και η ανάλυση στατιστικών δεδομένων σε βασικούς τομείς που αφορούν στις συνθήκες διαβίωσης και στα εμπόδια που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις ως προς την άσκηση των δικαιωμάτων τους.
Επιπρόσθετα, το «Παρατηρητήριο», καλείται να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των εθνικών στατιστικών για την αναπηρία. Με τον νόμο ν.4488/2017, το Παρατηρητήριο της Ε.Σ.Α.μεΑ. θεσμοθετείται ως ο βασικός συνομιλητής της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής και των λοιπών φορέων του Ελληνικού Στατιστικού Συστήματος αναφορικά με την υποχρέωσή τους να αναπτύσσουν, να παράγουν και να διαδίδουν επίσημες στατιστικές σχετικά με τα άτομα με αναπηρία. Ειδικότερα, προβλέπεται ότι για τους σκοπούς του σχεδιασμού των ως άνω στατιστικών και της διάχυσης των παραγόμενων δεδομένων, οι αρμόδιοι φορείς τελούν σε διαβούλευση με το Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας της Εθνικής Συνομοσπονδίας Ατόμων με Αναπηρία (Ε.Σ.Α.μεΑ.).
Στο πλαίσιο υλοποίησης της Δράσης 1.2 (Π.Ε.2) του Υποέργου 1 της Πράξης «Παρατηρητήριο Θεμάτων Αναπηρίας» που υλοποιεί η Ε.Σ.Α.μεΑ. στο Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση» με τη συγχρηματοδότηση του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ) και εθνικών πόρων, το Παρατηρητήριο συντάσσει και δημοσιεύει σε τακτά χρονικά διαστήματα δελτία στατιστικής πληροφόρησης αφιερωμένα σε συγκριμένα θεματικά πεδία, όπου παρουσιάζει τα σημαντικότερα ευρήματα και τάσεις όπως αυτά προκύπτουν μέσω της επεξεργασίας των διαθέσιμων στατιστικών στοιχείων.
Για περισσότερες πληροφορίες για το Έργο, απευθυνθείτε στην Ιστοσελίδα του Έργου: www.paratiritirioanapirias.gr.
Περιεχόμενα
ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΥΡΥΜΑΤΩΝ
1. Ο Σύνθετος Δείκτης: «Ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό»
Γράφημα 1: Ποσοστό πληθυσμού (16+ ετών) σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό και κατάσταση αναπηρίας το 2019 9
Γράφημα 2: Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό ανά ομάδες ηλικιών και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή αναπηρία/Χωρίς αναπηρία) το 2019 10
Γράφημα 3: Πληθυσμός (16-64 ετών) σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό (Σοβαρή αναπηρία/χωρίς αναπηρία) 11
Γράφημα 4: Χάσμα (gap) κινδύνου Φτώχειας ή αποκλεισμού μεταξύ από με σοβαρή αναπηρία και χωρίς αναπηρία (%πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία-%πληθυσμού χωρίς αναπηρία) 12
2. Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας 12
Γράφημα 5: Κίνδυνος φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις κατά ηλικιακή ομάδα και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή & μέτρια αναπηρία/χωρίς αναπηρία) το 2019 15
Γράφημα 6: Διαχρονική εξέλιξη του ποσοστού πληθυσμού (16-64 ετών) σε κίνδυνο φτώχειας και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή αναπηρία/χωρίς αναπηρία) 16
Γράφημα 7: Κίνδυνος φτώχειας πριν τις κοινωνικές μεταβιβάσεις κατά ηλικιακή ομάδα και κατάσταση αναπηρίας το 2019 17
3. Πληθυσμός που διαβιεί σε νοικοκυριά με υλική στέρηση 18
Γράφημα 8: Πληθυσμός 16 ετών και άνω που αντιμετωπίζει υλικές στερήσεις και κατάσταση αναπηρίας 19
Γράφημα 9: Διαχρονική εξέλιξη ποσοστού πληθυσμού (16-64 ετών) σε υλική στέρηση και κατάσταση αναπηρίας 20
4. Πληθυσμός που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας 21
Γράφημα 10: Διαχρονική εξέλιξη ποσοστού πληθυσμού (16-59 ετών) που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Αντικείμενο του παρόντος είναι η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός στα άτομα με αναπηρία. Την τελευταία δεκαετία τα άτομα με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις και οι οικογένειές τους βίωσαν αντικειμενικά με τον πιο σκληρό τρόπο την οικονομική κρίση. Οι οριζόντιες περικοπές που σημειώθηκαν στους μισθούς και τις συντάξεις ως αποτέλεσμα των μνημονίων, ήταν ιδιαίτερα επώδυνες για τα άτομα με αναπηρία ή/ και χρόνιες παθήσεις, λαμβάνοντας υπόψη και το πρόσθετο κόστος διαβίωσης που αντιμετωπίζουν λόγω της αναπηρίας.
Σήμερα, η υγειονομική συνθήκη της πανδημίας και οι επακόλουθες δραματικές επιπτώσεις στην οικονομία θέτουν εκ νέου στο στόχαστρο τα πλέον ευάλωτα στρώματα της κοινωνίας, και ιδιαίτερα τα άτομα με αναπηρία που ήδη αντιμετώπιζαν εξαιρετικά υψηλότερο κίνδυνο φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού.
Στο παρόν δελτίο, αναλύονται συγκριτικά τα δεδομένα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στον πληθυσμό των ατόμων με και χωρίς αναπηρία για το έτος 2019, με περίοδο αναφοράς εισοδήματος το 2018, και αποτυπώνονται οι διαχρονικές μεταβολές το διάστημα 2010-2019.
Πηγή των δεδομένων αποτελεί η δειγματοληπτική Έρευνα Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU-SILC -Statistics on Income and Living Conditions) της Eurostat, που διενεργείται στην Ελλάδα από την Ελληνική Στατιστική Αρχή, και αποτελεί τη βασική πηγή αναφοράς των συγκριτικών στατιστικών για την κατανομή του εισοδήματος και τον κοινωνικό αποκλεισμό σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο.
Ειδικότερα, εξετάζεται ο σύνθετος δείκτης «Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό», ο οποίος αποτελεί δείκτη αναφοράς της «Ευρωπαϊκής στρατηγικής 2020» για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, και αναλύονται και οι επιμέρους συνιστώσες που τον απαρτίζουν. Αναλυτικότερα, προκειμένου να αποτυπωθεί το βιοτικό επίπεδο του πληθυσμού, στον δείκτη λαμβάνονται υπόψη: ο κίνδυνος φτώχειας σε όρους ονομαστικού εισοδήματος (σχετική φτώχεια), οι υλικές στερήσεις που αντιμετωπίζουν τα νοικοκυριά, καθώς και η ένταση της εργασίας των μελών των νοικοκυριών.
Στην Έρευνα αναφοράς η πληθυσμιακή ομάδα των ατόμων με αναπηρία προσεγγίζεται στατιστικά με τον δείκτη GALI (Global Activity Limitation Index). Πρόκειται για έναν έμμεσο δείκτη προσδιορισμού της αναπηρίας, ο οποίος βασίζεται στην αυτοαναφορά περιορισμού της συνήθους δραστηριότητας του ατόμου, εξαιτίας προβλημάτων υγείας.
Κατά το έτος 2019, η έρευνα διενεργήθηκε από την Ελληνική Στατιστική Αρχή σε τελικό δείγμα 17.914 νοικοκυριών και σε 39.603 μέλη των νοικοκυριών αυτών, εκ των οποίων 34.836 ηλικίας 16 ετών και άνω.
ΒΑΣΙΚΑ ΕΥΡΥΜΑΤΑ
Σύμφωνα με τα στοιχεία του έτους 2019, το ποσοστό των ατόμων με αναπηρία/περιορισμό της συνήθους δραστηριότητας εξαιτίας προβλήματος υγείας ανέρχεται σε 23,2%, του πληθυσμού ηλικίας 16 ετών και άνω. Εξ αυτών, 846.010 άτομα αναφέρουν σοβαρή αναπηρία (9,5%) και 1.210.404 άτομα αντιμετωπίζουν μέτριο περιορισμό δραστηριότητας /αναπηρία (13,7%).
Σύνθετος δείκτης «Ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό»
Το 2019, στο φάσμα της φτώχειας και του αποκλεισμού βρίσκονται οι 6 στους 10 πολίτες με σοβαρή αναπηρία, ηλικίας 16 έως 64 ετών, καταγράφοντας σχεδόν διπλάσιο ποσοστό σε σύγκριση με τους πολίτες χωρίς αναπηρία.
Πιο αναλυτικά ανά ηλικιακή κατηγορία, σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού βρίσκεται:
– Το 69,2% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 25-34 ετών (έναντι του 32% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 67,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 35-44 ετών (έναντι του 26,4% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 58,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 45-54 ετών (έναντι του 28,6% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 50,9% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 55-64 ετών (έναντι του 32,8% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία).
Η διαχρονική εξέλιξη του δείκτη καταδεικνύει τις ασύμμετρες επιπτώσεις της δεκαετούς οικονομικής κρίσης στα άτομα με σοβαρή αναπηρία που είχαν ως αποτέλεσμα τη δραματική αύξηση του φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού το διάστημα 2010-2019, κατά 14 ποσοστιαίες μονάδες (από 43,3 σε 57,2).
Περισσότερο ανησυχητικό είναι το εύρημα ότι:
Το διάστημα 2016-2019 ενώ παρατηρείται μια συνεχής αποκλιμάκωση του ποσοστού κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στον πληθυσμό των ατόμων χωρίς αναπηρία (-7 μονάδες), ως συνέπεια της βελτίωσης των οικονομικοκοινωνικών δεικτών της χώρας (αύξηση του μέσου διαθέσιμου εισοδήματος, μείωση της ανεργίας κ.α.), η τάση αυτή, φαίνεται ότι αφήνει πίσω τα άτομα με αναπηρία (βλ. γράφημα 3).
Σε σχέση με το 2016 το ποσοστό φτώχειας ή αποκλεισμού στα άτομα με σοβαρή αναπηρία παραμένει σχεδόν αμετάβλητο (μειώνεται κατά 1 μονάδα, μεταβολή που δεν θεωρείται στατιστικά σημαντική).
Σαν αποτέλεσμα έχουμε την εκ νέου διεύρυνση των ανισοτήτων, δηλαδή του χάσματος μεταξύ των ατόμων με σοβαρή αναπηρία και των ατόμων χωρίς αναπηρία, ως προς τα επίπεδα της φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού (βλ. γράφημα 4).
Ποσοστό Κινδύνου (σχετικής) φτώχειας
Το γενικό ποσοστό κινδύνου φτώχειας σε όρους ονομαστικού εισοδήματος, συμπεριλαμβανομένων των κοινωνικών μεταβιβάσεων (επιδόματα και συντάξεις), είναι σημαντικά υψηλότερο για τα άτομα με αναπηρία που βρίσκονται στις πλέον παραγωγικές ηλικίες.
Ειδικότερα, σε κίνδυνο φτώχειας βρίσκεται:
– Το 30,7% του πληθυσμού με αναπηρία 25-34 ετών (έναντι του 17,1% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 25,3% του πληθυσμού με αναπηρία 35-44 ετών (έναντι του 16,4% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 24,6% του πληθυσμού με αναπηρία 45-54 ετών (έναντι του 17,5% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 24,3% του πληθυσμού με αναπηρία 55-64 ετών (έναντι του 16,7% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία).
Αφαιρώντας τις κοινωνικές μεταβιβάσεις από το διαθέσιμο εισόδημα αποκαλύπτονται οι δομικές ανισότητες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία ως προς την πρόσβαση στην εργασία που αποτελεί την πρωταρχική πηγή εισοδήματος.
Το ποσοστό κινδύνου φτώχειας πριν από όλες τις κοινωνικές μεταβιβάσεις αγγίζει το 65,4% στον πληθυσμό των ατόμων με σοβαρή αναπηρία ηλικίας 16-64 και το 57,8% στην ομάδα με μετρίου βαθμού περιορισμό δραστηριότητας, όταν στον πληθυσμό χωρίς αναπηρία ανέρχεται στο 36,1%.
Ποσοστό πληθυσμού που διαβιεί σε νοικοκυριά με υλικές στερήσεις
– Το 2019, σοβαρές υλικές στερήσεις αντιμετωπίζει το 31% των ατόμων ηλικίας 16-64 ετών με σοβαρή αναπηρία, και το 17,6% των ατόμων με σοβαρή αναπηρία ηλικίας 65+. Ωστόσο, και στις δύο ηλικιακές ομάδες τα ποσοστά είναι σχεδόν διπλάσια από τα αντίστοιχα που καταγράφονται στα άτομα χωρίς αναπηρία.
– Η διαχρονική εξέλιξη του δείκτη υλικής στέρησης καταδεικνύει τη σταθερή αύξηση της υλικής στέρησης κατά τη διάρκεια των ετών από το 2010 και μετά σε όλες τις κατηγορίες πληθυσμού, ενώ τα έτη 2018 και 2019 διαπιστώνεται σχετική αποκλιμάκωση του φαινομένου.
Ποσοστό πληθυσμού που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας
– Το 2019 σχεδόν οι 5 στους 10 με σοβαρή αναπηρία διαβιούν σε νοικοκυριά των οποίων τα μέλη υποαπασχολούνται ή και βρίσκονται σε καθεστώς ανεργίας.
– Μάλιστα από το έτος 2016 και έπειτα διαπιστώνεται αύξηση των ποσοστών ατόμων με αναπηρία που διαβιούν σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας, όταν στον πληθυσμό χωρίς αναπηρία σημειώνεται σταθερή κάμψη του εν λόγω ποσοστού.
ΒΑΣΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Όπως επιβεβαιώνεται στο παρόν δελτίο του Παρατηρητηρίου, η φτώχεια και η αναπηρία είναι ζεύγος αχώριστο. Τόσο σε επίπεδο εισοδήματος όσο και σε επίπεδο υλικών συνθηκών διαβίωσης, τα άτομα με αναπηρία και οι οικογένειές τους αναδεικνύονται διαχρονικά οι «φτωχότεροι μεταξύ των φτωχών».
Τα συμπεράσματα που προκύπτουν είναι πολύ ανησυχητικά. Η έκταση του φαινομένου της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού στα άτομα με σοβαρή αναπηρία 16-64 ετών, με το 60% να βρίσκεται στο φάσμα της φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό, σκιαγραφούν την εικόνα μιας κοινωνίας απροσπέλαστης, για μια εκτεταμένη κατηγορία νέων ανθρώπων και πολιτών με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις, στις πλέον παραγωγικές ηλικίες.
Η διαχρονική ανάλυση των στοιχείων αποκαλύπτει αυτό που η Ε.Σ.Α.μεΑ. υποστηρίζει σε όλους τους τόνους και καθ’όλη τη διάρκεια της μνημονιακής δεκαετίας. Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης βάρυναν άνισα και υπέρμετρα τους πλέον ευάλωτους, δηλαδή τα άτομα με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις, παρότι με τη δράση του το αναπηρικό κίνημα κατάφερε να διατηρήσει αλώβητα τα αναπηρικά επιδόματα όλα αυτά τα χρόνια.
Η ανάλυση του κινδύνου φτώχειας που διατρέχουν τα άτομα με αναπηρία αφαιρώντας από το εισόδημα τα αναπηρικά επιδόματα, καταδεικνύει τη δομικά άνιση θέση στην οποία βρίσκονται, ιδίως ως προς την πρόσβαση στην εργασία, και επιβεβαιώνει την αδήριτη αναγκαιότητα των υφιστάμενων κοινωνικών παροχών, ως μερικό αντιστάθμισμα των ανισοτήτων.
Ενώ τα έτη 2016-2019 σημειώνεται σταδιακή βελτίωση των οικονομικών και κοινωνικών δεικτών, αυτή η εξέλιξη, δυστυχώς αφήνει πίσω τα άτομα με αναπηρία. Αντιθέτως, διαπιστώνεται εκ νέου όξυνση των ανισοτήτων και διευρύνεται το χάσμα φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού μεταξύ των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων χωρίς αναπηρία.
Υπό το πρίσμα του σήμερα, της πανδημίας και της νέας οικονομικής κρίσης που πυροδότησε, τα ευρήματα του δελτίου κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου προς την πολιτεία για την άμεση αναγκαιότητα ουσιαστικής ενίσχυσης της κοινωνικής προστασίας των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους, που κινδυνεύουν πλέον να βιώσουν ακραία φτώχεια. Όπως έχει επισημάνει η Ε.Σ.Α.μεΑ. στις προτάσεις που υπέβαλε στη διαβούλευση επί του Εθνικού Σχεδίου Δράσης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία, η αναγκαία προστασία του βιοτικού επιπέδου των ατόμων με αναπηρία επιτάσσει μεταξύ άλλων:
α) Την αναγνώριση του γεγονότος ότι η αναπηρία και η χρόνια πάθηση συνεπάγεται δημιουργία πρόσθετου κόστους διαβίωσης και τη διαμόρφωση ενός πλαισίου μέτρων που θα διασφαλίζει ένα επαρκές επίπεδο διαβίωσης, όπως το Σύνταγμα της χώρας ορίζει στο άρθρο 25, άρθρο 21, παρ.6 και το άρθρο 28 της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες, λαμβάνοντας υπόψη αυτό το πρόσθετο κόστος διαβίωσης των ατόμων με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις. β) Τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός δίκαιου ασφαλιστικού και συνταξιοδοτικού συστήματος μέσω κυρίως της αναμόρφωσης του ν.4387/2016 με τον οποίο έχουν καταργηθεί σημαντικά δικαιώματα και παροχές, και γ) τον σχεδιασμό και την εφαρμογή ενός φορολογικού συστήματος -σύμφωνο προς τη σύσταση (παρ. 41) των Τελικών Παρατηρήσεων της Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρίες- που θα συμβάλει στην προστασία και την εισοδηματική ενίσχυση των ατόμων με αναπηρία, χρόνιες παθήσεις και των οικογενειών τους, μέσω της εφαρμογής συγκεκριμένων μέτρων, όπως είναι η διατήρηση των εν ισχύ φοροαπαλλαγών, η απαλλαγή όλων των ατόμων με αναπηρία από την ειδική εισφορά αλληλεγγύης, τον ΕΝΦΙΑ για την πρώτη κατοικία ανεξαρτήτως εισοδήματος και τα τεκμήρια του εισοδήματος.
Τέλος, είναι παραπάνω από αυτονόητη η υποχρέωση να διασφαλιστούν και να διατηρηθούν στο ακέραιο τα υφιστάμενα αναπηρικά επιδόματα, καθώς η οποιαδήποτε ελάχιστη μείωση ή περικοπή ή αλλαγή στο σύστημα αξιολόγησης και πιστοποίησης της αναπηρίας, θα οδηγούσε στην πλήρη εξαθλίωση πολλά άτομα με αναπηρία ή/και χρόνιες παθήσεις.
ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΥΡΥΜΑΤΩΝ
1. Ο Σύνθετος Δείκτης: «Ποσοστό πληθυσμού σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό»
Ο σύνθετος δείκτης «Ποσοστό σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό» συνυπολογίζει 3 διαφορετικές συνιστώσες (υποδείκτες) της φτώχειας και του αποκλεισμού: i) τον πληθυσμό σε κίνδυνο φτώχειας, ii) τον πληθυσμό με υλικές στερήσεις (δηλαδή πληθυσμός που στερείται τουλάχιστον 4 από έναν κατάλογο 9 βασικών αγαθών και υπηρεσιών), και iii) τον πληθυσμό που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας.
Το 2019 σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικό αποκλεισμό βρίσκεται το 37% των ατόμων ηλικίας 16 ετών και άνω με σοβαρή αναπηρία, και το 29% των ατόμων χωρίς αναπηρία, ίδιας ηλικίας.
Γράφημα 1: Ποσοστό πληθυσμού (16+ ετών) σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό και κατάσταση αναπηρίας το 2019
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Η πραγματική διάσταση του προβλήματος της φτώχειας και του αποκλεισμού, καθώς και το τεράστιο χάσμα μεταξύ των ατόμων με αναπηρία και χωρίς αναπηρία σε επίπεδο υλικών συνθηκών διαβίωσης και κοινωνικής ενσωμάτωσης, αποκαλύπτεται λαμβάνοντας υπόψη τους παράγοντες της ηλικίας και τη σοβαρότητα της αναπηρίας.
Αναλύοντας τα δεδομένα ανά ηλικιακή ομάδα καταδεικνύεται ότι ο κίνδυνος της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού λαμβάνει τρομακτικές διαστάσεις στα άτομα με σοβαρή αναπηρία στις παραγωγικές ηλικίες, όπου δεν υπάρχει το δίκτυ προστασίας των συντάξεων .
Γράφημα 2: Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό ανά ομάδες ηλικιών και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή αναπηρία/Χωρίς αναπηρία) το 2019
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Πιο αναλυτικά ανά ηλικιακή κατηγορία, σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού βρίσκεται:
– Το 69,2% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 25-34 ετών (έναντι του 32% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 67,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 35-44 ετών (έναντι του 26,4% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 58,6% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 45-54 ετών (έναντι του 28,6% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 50,9% του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία 55-64 ετών (έναντι του 32,8% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία).
Συνολικά στην ηλικιακή ομάδα 16-64 ετών, στο φάσμα της φτώχειας και του αποκλεισμού βρίσκονται το 2019 οι 6 στους 10 πολίτες με σοβαρή αναπηρία, καταγράφοντας σχεδόν διπλάσιο ποσοστό σε σύγκριση με τους πολίτες χωρίς αναπηρία.
Η διαχρονική εξέλιξη του δείκτη έχει επίσης ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς καταδεικνύει τις ασύμμετρες επιπτώσεις της δεκαετούς οικονομικής κρίσης στα άτομα με σοβαρή αναπηρία που είχαν ως αποτέλεσμα τη δραματική αύξηση του φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού το διάστημα 2010-2019, με αύξηση της τάξεως των 14 ποσοστιαίων μονάδων (από 43,3 σε 57,2).
Γράφημα 3: Πληθυσμός (16-64 ετών) σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό (Σοβαρή αναπηρία/χωρίς αναπηρία)
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το εύρημα ότι, ενώ το διάστημα 2016-2019 παρατηρείται μια σταθερή αποκλιμάκωση του ποσοστού κινδύνου φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού στον πληθυσμό των ατόμων χωρίς αναπηρία, η τάση αυτή δεν ακολουθείται και στην κατηγορία του πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία.
Σαν αποτέλεσμα έχουμε την εκ νέου διεύρυνση των ανισοτήτων, δηλαδή του χάσματος μεταξύ των ατόμων με σοβαρή αναπηρία και των ατόμων χωρίς αναπηρία, ως προς τα επίπεδα της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Όπως γίνεται αντιληπτό στο γράφημα 4, το χάσμα διευρύνεται σταθερά από το 2017 (με έτος αναφοράς εισοδήματος το 2016) και έπειτα, όταν δηλαδή ξεκινάει κιόλας να καταγράφεται, μια σταθερή (μέχρι το 2019) αύξηση του μέσου διαθέσιμου εισοδήματος στη χώρα.
Γράφημα 4: Χάσμα (gap) κινδύνου Φτώχειας ή αποκλεισμού μεταξύ από με σοβαρή αναπηρία και χωρίς αναπηρία (%πληθυσμού με σοβαρή αναπηρία-%πληθυσμού χωρίς αναπηρία)
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
2. Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας
Ως κίνδυνος φτώχειας (Poverty Risk) ορίζεται το ποσοστό των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά, των οποίων το συνολικό ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα είναι χαμηλότερο του 60% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος.
Ο δείκτης κινδύνου φτώχειας μετράει τη σχετική εισοδηματική φτώχεια του πληθυσμού αναφορικά με ένα κυμαινόμενο κατώφλι φτώχειας το οποίο εξαρτάται από την συνολική κατανομή του εθνικού εισοδήματος (βλ. Μεθοδολογικές σημειώσεις στο πλαίσιο).
Μεθοδολογικές σημειώσεις για την ερμηνεία του δείκτη κινδύνου φτώχειας (Poverty Risk)
Ο δείκτης κινδύνου φτώχειας μετράει τη σχετική εισοδηματική φτώχεια του πληθυσμού αναφορικά με ένα κυμαινόμενο κατώφλι φτώχειας. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ο δείκτης κινδύνου φτώχειας, έχοντας ως κατώφλι το διάμεσο ισοδύναμο εισόδημα επηρεάζεται δραστικά από τη συνολική κατανομή του εισοδήματος του πληθυσμού, καθώς μεταβάλλεται σε συνάρτηση με τη γενική εισοδηματική μεταβολή.
Στην Ελλάδα, η συνολική φτωχοποίηση του πληθυσμού την τελευταία δεκαετία συνεπάγεται την προς τα κάτω συμπίεση της γραμμής της φτώχειας . Ειδικότερα, το κατώφλι της φτώχειας ορίζεται σήμερα στα 4.917 ευρώ ανά άτομο ενώ το 2008 ήταν 6.480 ευρώ. Αυτή η μεταβολή συνεπάγεται ότι τμήματα του πληθυσμού με ένα δεδομένο σταθερό ετήσιο εισόδημα, για παράδειγμα της τάξεως των 5.000 ευρώ, ενώ το 2008 εντάσσονταν στην κατηγορία των φτωχών, το 2019 δεν εξακολουθούν να βρίσκονται κάτω από το όριο της φτώχειας.
Οι σχετικά μικρές μεταβολές του δείκτη διαχρονικά, φανερώνουν τη μικρή ερμηνευτική του δύναμη αναφορικά με το φαινόμενο της πραγματικής φτωχοποίησης του πληθυσμού της χώρας. Επίσης ο δείκτης δεν λαμβάνει υπόψη την πραγματική αγοραστική δύναμη και το κόστος διαβίωσης των ατόμων. Για αυτούς τους λόγους, ο σύνθετος δείκτης «Κίνδυνος φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού» χρησιμοποιείται πλέον ως περισσότερο αντιπροσωπευτικός του φαινόμενου της φτώχειας.
Επιπροσθέτως, για τον πληθυσμό των ατόμων με αναπηρία πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι επωμίζονται συχνά ένα πρόσθετο κόστος διαβίωσης που απορρέει από την αναπηρία. Συνεπώς το γενικώς οριζόμενο κατώφλι φτώχειας είναι ακόμα λιγότερο έγκυρο ως μέτρο για την φτωχοποίηση αυτής της ομάδας του πληθυσμού, και ιδίως στο βαθμό που δεν εξαιρούνται από το συνολικό εισόδημα τα επιδόματα αναπηρίας τα οποία δαπανώνται για την κάλυψη πρόσθετων αναγκών σε εξειδικευμένες υπηρεσίες και αγαθά.
Συνεπώς ο δείκτης θα πρέπει να ερμηνεύεται περισσότερο με όρους εισοδηματικής ανισότητας (σχετικής φτώχειας σε όρους ονομαστικού εισοδήματος) των διαφόρων κατηγοριών του πληθυσμού, παρά ως ένδειξη της φτώχειας και των πραγματικών υλικών συνθηκών διαβίωσης.
Για το έτος 2018 που είναι το έτος αναφοράς για τις εισοδηματικές μεταβλητές της έρευνας, το κατώφλι της φτώχειας ανέρχεται στο ποσό των 4.917 ευρώ ετησίως ανά μονοπρόσωπο νοικοκυριό, και ορίζεται δε στο 60% του διάμεσου συνολικού ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών (το οποίο εκτιμήθηκε σε 8.195 ευρώ) .
Στο γράφημα 5 απεικονίζεται ο δείκτης κινδύνου φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις , συμπεριλαμβάνοντας δηλαδή στο εισόδημα των νοικοκυριών τα κοινωνικά επιδόματα και ενισχύσεις και τις συντάξεις, ανά ηλικιακή ομάδα και κατάσταση αναπηρίας.
Σε όλες τις ηλικιακές ομάδες διαπιστώνεται ότι ο κίνδυνος φτώχειας είναι υψηλότερος στα άτομα με αναπηρία σε σύγκριση με τα άτομα χωρίς αναπηρίας.
Ειδικότερα, σε κίνδυνο φτώχειας βρίσκεται:
– Το 30,7% του πληθυσμού με αναπηρία 25-34 ετών (έναντι του 17,1% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 25,3% του πληθυσμού με αναπηρία 35-44 ετών (έναντι του 16,4% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 24,6% του πληθυσμού με αναπηρία 45-54 ετών (έναντι του 17,5% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία),
– Το 24,3% του πληθυσμού με αναπηρία 55-64 ετών (έναντι του 16,7% του πληθυσμού χωρίς αναπηρία).
Γράφημα 5: Κίνδυνος φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις κατά ηλικιακή ομάδα και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή & μέτρια αναπηρία/χωρίς αναπηρία) το 2019
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Γίνεται φανερό ότι το χάσμα της φτώχειας, δηλαδή η διαφορά στο ποσοστό φτώχειας μεταξύ των ατόμων με αναπηρία και των ατόμων χωρίς αναπηρία, είναι περισσότερο σοβαρό στις ηλικίες 25-64 ετών.
Έχει ωστόσο ενδιαφέρον να εξετάσουμε την διαχρονική εξέλιξη του δείκτη κινδύνου φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, καθώς αποτυπώνει την μεταβολή των εισοδηματικών ανισοτήτων. Στο παρακάτω γράφημα αποτυπώνεται συνδυαστικά η εξέλιξη του δείκτη για τα άτομα με σοβαρή αναπηρία και τα άτομα χωρίς αναπηρία ηλικίας 16-64 ετών.
Γράφημα 6: Διαχρονική εξέλιξη του ποσοστού πληθυσμού (16-64 ετών) σε κίνδυνο φτώχειας και κατάσταση αναπηρίας (Σοβαρή αναπηρία/χωρίς αναπηρία)
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Ένα βασικό συμπέρασμα που προκύπτει από τα δεδομένα είναι ότι όπως και στην εξέλιξη του σύνθετου δείκτη, κατά τα έτη 2012-2016 διαπιστώνεται άμβλυνση της ανισότητας ως αποτέλεσμα της συνολικής φτωχοποίησης του ελληνικού πληθυσμού και της προς τα κάτω συμπίεσης της γραμμής της φτώχειας. Μετά το 2016 όπου ξεκινάει να καταγράφεται μια σταθερή αύξηση του μέσου διαθέσιμου εισοδήματος των πολιτών , το χάσμα κινδύνου φτώχειας μεταξύ των ατόμων με σοβαρή και χωρίς αναπηρία διευρύνεται εκ νέου.
Αυτή η εξέλιξη υποδεικνύει τις δομικές ανισότητες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία οι οποίες γίνονται επίσης φανερές υπολογίζοντας τον δείκτη φτώχειας πριν τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, χωρίς δηλαδή να περιλαμβάνονται στο εισόδημα τα κοινωνικά επιδόματα και οι συντάξεις στο διαθέσιμο εισόδημα.
Γράφημα 7: Κίνδυνος φτώχειας πριν τις κοινωνικές μεταβιβάσεις κατά ηλικιακή ομάδα και κατάσταση αναπηρίας το 2019
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Συνολικά στην ομάδα 16-64 το ποσοστό κινδύνου φτώχειας πριν από όλες τις κοινωνικές μεταβιβάσεις αγγίζει το 65,4% στον πληθυσμό των ατόμων με σοβαρή αναπηρία και το 57,8% στην ομάδα με μετρίου βαθμού περιορισμό δραστηριότητας, ενώ στον πληθυσμό χωρίς αναπηρία ανέρχεται στο 36,1%.
Ειδικότερα:
– στην ομάδα «25-34 ετών» το ποσοστό των ατόμων με σοβαρή αναπηρία που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο φτώχειας ανέρχεται σε 75,3% όντας 42 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από το αντίστοιχο ποσοστό στα άτομα χωρίς αναπηρία.
– στην ομάδα «35-44 ετών» το ποσοστό των ατόμων με σοβαρή αναπηρία που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο φτώχειας ανέρχεται σε 69,1%, σχεδόν 40 ποσοστιαίες μονάδες υψηλότερος από το αντίστοιχο ποσοστό στα άτομα χωρίς αναπηρία.
– στην ομάδα «45-54 ετών» το ποσοστό των ατόμων με σοβαρή αναπηρία που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο φτώχειας ανέρχεται σε 55,7%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό στα άτομα χωρίς αναπηρία βρίσκεται στο 31,4%.
Τα εν λόγω επίπεδα είναι σαφώς ανησυχητικά, και υποδεικνύουν ότι σημαντικό τμήμα του παραγωγικού πληθυσμού με αναπηρία βρίσκεται εντελώς αποκλεισμένο από την πρωταρχική πηγή εισοδήματος, δηλαδή την εργασία, ή όπως περιγράφεται στη συνέχεια διαβιούν σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας.
Είναι προφανές ότι τα δεδομένα αφενός αποδεικνύουν την αδήριτη αναγκαιότητα των κοινωνικών μεταβιβάσεων, αφετέρου φαίνεται ότι οι κοινωνικές μεταβιβάσεις επανορθώνουν μόνο μερικώς τις ανισότητες που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία ως προς την κοινωνική και εργασιακή τους ένταξη.
3. Πληθυσμός που διαβιεί σε νοικοκυριά με υλική στέρηση
Ο δείκτης «ποσοστό ατόμων με υλικές στερήσεις» εκτιμά το επίπεδο διαβίωσης μετρώντας το ποσοστό του πληθυσμού που στερείται τουλάχιστον 4 από έναν κατάλογο 9 βασικών αγαθών και υπηρεσιών , λόγω οικονομικής αδυναμίας απόκτησής τους.
Τα στοιχεία και εδώ επιβεβαιώνουν τη ισχυρή σχέση της αναπηρίας με τη φτώχεια καθώς και την επίδραση της βαρύτητας της αναπηρίας στην εν λόγω συσχέτιση.
Η διαχρονική εξέλιξη του δείκτη καταδεικνύει τη σταθερή αύξηση της υλικής στέρησης κατά τη διάρκεια των ετών από το 2010 και μετά, σε όλες τις κατηγορίες πληθυσμού, ενώ τα έτη 2018 και 2019 διαπιστώνεται αποκλιμάκωση του φαινομένου με σημαντική μείωση των τιμών του δείκτη.
Γράφημα 8: Πληθυσμός 16 ετών και άνω που αντιμετωπίζει υλικές στερήσεις και κατάσταση αναπηρίας
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Όπως διαπιστώνεται και στις υπόλοιπες συνιστώσες της φτώχειας, και το φαινόμενο της υλικής στέρησης είναι δραματικά εντονότερο στα άτομα με σοβαρή αναπηρία που βρίσκονται στο ηλικιακό φάσμα 16-64 ετών.
Το 2019, σοβαρές υλικές στερήσεις αντιμετωπίζει το 31% των ατόμων ηλικίας 16-64 ετών με σοβαρή αναπηρία, και το 17,6% των ατόμων με σοβαρή αναπηρία ηλικίας 65+. Ωστόσο, και στις δύο ηλικιακές ομάδες τα ποσοστά ατόμων που διαβιούν σε υλική στέρηση είναι σχεδόν διπλάσια από τα αντίστοιχα που καταγράφονται στα άτομα χωρίς αναπηρία.
Το γράφημα 9 αποτυπώνει τη διαχρονική εξέλιξη του ποσοστού πληθυσμού ηλικίας 16-64 ετών που διαβιεί σε υλική στέρηση, συγκριτικά για τις κατηγορίες με σοβαρή και χωρίς αναπηρία. Η διαγραμματική απεικόνιση, καθιστά εμφανές το σταθερό διαχρονικό χάσμα στο επίπεδο των υλικών συνθηκών διαβίωσης μεταξύ των ατόμων, σε συνάρτηση με την αναπηρία.
Γράφημα 9: Διαχρονική εξέλιξη ποσοστού πληθυσμού (16-64 ετών) σε υλική στέρηση και κατάσταση αναπηρίας
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
Εντούτοις, η έννοια της υλικής στέρησης εδώ δεν λαμβάνει υπόψη τις ανελαστικές ανάγκες σε εξειδικευμένα αγαθά και υπηρεσίες (υγείας, αποκατάστασης κ.λπ) που απορρέουν από την κατάσταση της αναπηρίας. Η μη ικανοποίηση αυτών των αναγκών αποτελεί προφανώς κατάσταση σημαντικής υλικής αποστέρησης για τον πληθυσμό με αναπηρία, και δεν αποτυπώνεται στον εν λόγω δείκτη. Υπό αυτή την έννοια, το ποσοστό του πληθυσμού των ατόμων με αναπηρία που στερούνται τη δυνατότητα ενός ανεκτού επιπέδου υποεκτιμάται στα διαθέσιμα δεδομένα.
4. Πληθυσμός που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας
Ο δείκτης «Ποσοστό πληθυσμού που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας» αποτυπώνει το ποσοστό των ατόμων που διαβιούν σε νοικοκυριά με εξαιρετικό χαμηλό επίπεδο συμμετοχής στην απασχόληση. Ειδικότερα, ο δείκτης αναφέρεται στο ποσοστό του πληθυσμού ηλικίας 0-59 που διαβιεί σε νοικοκυριά των οποίων τα μέλη εργάστηκαν συνολικά λιγότερο από το 20% της συνήθους απασχόλησης κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους.
Η ανάλυση του δείκτη στον πληθυσμό των ατόμων με αναπηρία καθιστά εμφανές ότι ο τομέας της απασχόλησης αποτελεί το κατεξοχήν πεδίο ύπαρξης εμποδίων και αναπαραγωγής διακρίσεων εις βάρος του πληθυσμού των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους.
Το 2019 σχεδόν οι 5 στους 10 με σοβαρή αναπηρία διαβιούν σε νοικοκυριά των οποίων τα μέλη υποαπασχολούνται ή και βρίσκονται σε καθεστώς ανεργίας. Μάλιστα από το έτος 2016 και έπειτα διαπιστώνεται αύξηση των ποσοστών ατόμων με αναπηρία που διαβιούν σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας όταν στον πληθυσμό χωρίς αναπηρία σημειώνεται σταθερή κάμψη του εν λόγω δείκτη.
Γράφημα 10: Διαχρονική εξέλιξη ποσοστού πληθυσμού (16-59 ετών) που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας
Πηγή δεδομένων: Eurostat database, EU-SILC (Statistics on Income and Living Conditions)
ΟΡΙΣΜΟΙ
Πληθυσμός σε κίνδυνο φτώχειας ή σε κοινωνικό αποκλεισμό: είναι ο πληθυσμός που βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή διαβιεί σε νοικοκυριά με υλικές στερήσεις (δηλαδή πληθυσμός που στερείται τουλάχιστον 4 από έναν κατάλογο 9 αγαθών και υπηρεσιών) ή διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας (περισσότερες πληροφορίες στις επεξηγηματικές σημειώσεις).
Γραμμή φτώχειας (το κατώφλι της φτώχειας): η γραμμή της φτώχειας (πρόκειται για τη σχετική φτώχεια: φτωχός σε σύγκριση με τους άλλους) ορίζεται στο 60% του διάμεσου ισοδύναμου συνολικού διαθέσιμου εισοδήματος του νοικοκυριού, με βάση την τροποποιημένη κλίμακα ισοδυναμίας του ΟΟΣΑ, διαφοροποιούμενη από την έννοια του κινδύνου της απόλυτης φτώχειας (ο φτωχός που στερείται βασικών μέσων επιβίωσης). Για τον υπολογισμό του συνολικού ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος του νοικοκυριού λαμβάνεται υπόψη το συνολικό καθαρό εισόδημα, δηλαδή το εισόδημα που προκύπτει μετά την αφαίρεση των φόρων και των εισφορών για κοινωνική ασφάλιση, που λαμβάνεται από όλα τα μέλη του νοικοκυριού.
Ισοδύναμο διαθέσιμο ατομικό εισόδημα: ορίζεται το συνολικό διαθέσιμο εισόδημα του νοικοκυριού μετά τη διαίρεσή του με το ισοδύναμο μέγεθος του νοικοκυριού. Το ισοδύναμο μέγεθος του νοικοκυριού υπολογίζεται σύμφωνα με την τροποποιημένη κλίμακα του ΟΟΣΑ. Επισημαίνεται ότι στην κατανομή κατά άτομο θεωρείται, με βάση τον παραπάνω ορισμό, ότι το κάθε μέλος του νοικοκυριού κατέχει το ίδιο εισόδημα που αντιστοιχεί στο ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα. Αυτό σημαίνει ότι το κάθε μέλος του νοικοκυριού απολαμβάνει το ίδιο επίπεδο διαβίωσης. Συνεπώς, στην κατά άτομο κατανομή, το εισόδημα που αποδίδεται σε κάθε άτομο δεν αντιπροσωπεύει χρηματική απολαβή, αλλά έναν δείκτη επιπέδου διαβίωσης. Το συνολικό διαθέσιμο εισόδημα ενός νοικοκυριού υπολογίζεται ως το άθροισμα των εισοδημάτων των μελών των νοικοκυριών (εισόδημα από μισθωτές υπηρεσίες, από αυτοαπασχόληση, συντάξεις, επιδόματα ανεργίας, εισόδημα από ακίνητη περιουσία, οικογενειακά επιδόματα, τακτικές χρηματικές μεταβιβάσεις κ.λπ.), δηλαδή του συνόλου των καθαρών αποδοχών από όλες τις πηγές εισοδήματος μετά την αφαίρεση των τυχόν παροχών προς άλλα νοικοκυριά. Στο ποσό αυτό πρέπει να προστεθεί και ο φόρος που, ενδεχομένως, επιστράφηκε και αφορούσε στην εκκαθάριση των εισοδημάτων του προηγούμενου έτους.
Κοινωνικές μεταβιβάσεις: θεωρούνται τα κοινωνικά επιδόματα, δηλαδή η κοινωνική βοήθεια (Κοινωνικό Μέρισμα, Κοινωνικό Εισόδημα Αλληλεγγύης, ΕΚΑΣ, εισοδηματικές ενισχύσεις σε νοικοκυριά μόνιμων κατοίκων ορεινών και μειονεκτικών περιοχών, επίδομα μακροχρόνια ανέργων ηλικίας 20-66 ετών κ.λπ.), τα οικογενειακά επιδόματα, τα επιδόματα/βοηθήματα ανεργίας, τα επιδόματα/βοηθήματα ασθένειας, τα επιδόματα/βοηθήματα αναπηρίας – ανικανότητας και οι εκπαιδευτικές παροχές και οι συντάξεις (δηλαδή συντάξεις γήρατος από εργασία και συντάξεις/βοηθήματα από τον/ τη σύζυγο).
Κίνδυνος φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις: Ως κίνδυνος φτώχειας μετά τις κοινωνικές μεταβιβάσεις ορίζεται το ποσοστό των ατόμων που ζουν σε νοικοκυριά, των οποίων το συνολικό ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα είναι χαμηλότερο του 60% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος.
Κίνδυνος φτώχειας πριν τις κοινωνικές μεταβιβάσεις: Ως κίνδυνος φτώχειας πριν τις κοινωνικές μεταβιβάσεις, ορίζεται το ποσοστό των ατόμων που διαβιούν σε νοικοκυριά των οποίων το συνολικό ισοδύναμο διαθέσιμο εισόδημα (αφαιρώντας από αυτό τις κοινωνικές μεταβιβάσεις) είναι μικρότερο του 60% του εθνικού διάμεσου ισοδύναμου διαθέσιμου εισοδήματος.
Ποσοστό ατόμων με υλικές στερήσεις: Ο δείκτης «ποσοστό ατόμων με υλικές στερήσεις» εκτιμά τα επίπεδα διαβίωσης μετρώντας το ποσοστό του πληθυσμού που στερείται τουλάχιστον 4 από ένα κατάλογο 9 αγαθών και υπηρεσιών. – Δυσκολίες ανταπόκρισης στην πληρωμή πάγιων λογαριασμών όπως ενοίκιο ή δόση δανείου της κύριας κατοικίας, λογαριασμοί ηλεκτρικού ρεύματος, νερού, αερίου κ.λπ., δόσεις πιστωτικών καρτών ή δόσεις δανείου για οικοσκευή, διακοπές κ.ά., ή αγορές με δόσεις – Οικονομική αδυναμία για πληρωμή μιας εβδομάδας διακοπών – Οικονομική αδυναμία για διατροφή που να περιλαμβάνει κάθε δεύτερη ημέρα κοτόπουλο, κρέας, ψάρι ή λαχανικά ίσης θρεπτικής αξίας – Οικονομική αδυναμία για αντιμετώπιση έκτακτων, αλλά αναγκαίων δαπανών αξίας περίπου 380 ευρώ – Οικονομική αδυναμία να διαθέτουν τηλέφωνο (περιλαμβάνεται και το κινητό τηλέφωνο) – Οικονομική αδυναμία να διαθέτουν έγχρωμη τηλεόραση – Οικονομική αδυναμία να διαθέτουν πλυντήριο ρούχων – Οικονομική αδυναμία να διαθέτουν ΙΧ επιβατηγό αυτοκίνητο και – Οικονομική αδυναμία για ικανοποιητική θέρμανση το χειμώνα και δροσιά το καλοκαίρι
Ποσοστό πληθυσμού που διαβιεί σε νοικοκυριά με χαμηλή ένταση εργασίας: Ο δείκτης αναφέρεται στο ποσοστό πληθυσμού ηλικίας 0-59 που διαβιούν σε νοικοκυριά που τα μέλη τους εργάστηκαν λιγότερο από 20% της συνήθους απασχόλησης κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους. Η ένταση εργασίας του νοικοκυριού ορίζεται ως ο λόγος μεταξύ του αριθμού των μηνών που όλα τα μέλη εργάζονται κατά το προηγούμενο έτος και του συνολικού αριθμού των μηνών που θα μπορούσαν θεωρητικά να έχουν εργαστεί κατά την ίδια περίοδο. Οικονομικά ενεργά μέλη θεωρούνται τα μέλη του νοικοκυριού ηλικίας 18-59 ετών. Τα νοικοκυριά που αποτελούνται μόνο από μαθητές ή σπουδαστές κ.λπ. κάτω των 25 ετών ή και άτομα ηλικίας 60 ετών και άνω εξαιρούνται από τον υπολογισμό του δείκτη.
Πηγή: www.esamea.gr