Στέλιος Μάινας: «Είμαστε λαός που κλείνει τα μάτια και τα αυτιά».
Συνέντευξη: Άννα Θεωνά
«Περπατώντας στον δρόμο της Σπιναλόγκας, σταμάτησε και κράτησε την αναπνοή σου. Από κάποιο χαμόσπιτο τριγύρω σου θα ακούσεις τον απόηχο από κάποιο μοιρολόγι μιας μάνας, μιας αδελφής ή τον αναστεναγμό ενός άνδρα. Άφησε δύο δάκρυα από τα μάτια σου και θα δεις να λαμπυρίζουν εκατομμύρια δάκρυα που πότισαν αυτόν τον δρόμο…», Επαμεινώνδας Ρεμουνδάκης (χανσενικός κάτοικος της Σπιναλόγκας).
Η ιστορία ενός νησιού σβησμένου για χρόνια από τον χάρτη ζωντανεύει κάθε εβδομάδα στις μικρές μας οθόνες. Μια ιστορία σκοτεινή, μια ιστορία – ταμπού, που μοιάζει με εφιαλτικό παραμύθι και φαντάζει μακρινή και απόκοσμη. Είναι η ιστορία της Σπιναλόγκας, του νησιού των λεπρών, όπου εξορίζονταν όσοι χτυπήθηκαν από τη λέπρα.
Κι όμως αυτή η ιστορία, στην πραγματικότητα δεν είναι μια ιστορία για το θάνατο. Όχι για την Βικτόρια Χίσλοπ, που την αφηγήθηκε μέσα από τις σελίδες του βιβλίου της με τίτλο «Το Νησί», που γνωρίζει τεράστια επιτυχία παγκοσμίως. Για εκείνη δεν είναι παρά μια ιστορία ελπίδας, ένας ύμνος στην ανθρώπινη πλευρά μας, που δεν χωρά κανένα κοινωνικό στίγμα και καμιά προκατάληψη.
Στα μονοπάτια της σύγχρονης «Σπιναλόγκας», που δεν είναι άλλη από τη νοοτροπία μας απέναντι στη χρόνια πάθηση, την αναπηρία και ό,τι άλλο τείνουμε να «στιγματίσουμε» ως διαφορετικό και ανεπιθύμητο, περπατήσαμε μαζί με τον Στέλιο Μάινα, τον αγαπημένο ηθοποιό και πρωταγωνιστή της σειράς, που με συχνά σκληρή γλώσσα μιλά για την ανάγκη να «ανοίξουμε τα μάτια και τα αυτιά μας», αφού η στάση απέναντι στους αδυνάτους δείχνει τον πολιτισμό μας.
Από την πρώτη στιγμή που άρχισαν να προβάλλονται τα τηλεοπτικά σποτ για την τηλεοπτική μεταφορά του επιτυχημένου βιβλίου «Το Νησί», οι προσδοκίες όλων ήταν μεγάλες. Πόσο βαρύ είναι αυτό το φορτίο, σε συνδυασμό με την επιτυχία του βιβλίου για τον Στέλιο Μάινα;
Η δημιουργία προσδοκιών δημιουργεί μια μεγάλη ευθύνη απέναντι στο κοινό. Ακριβώς γιατί του παρουσιάζεις μια υποσχετική απέναντι σε ένα θέαμα, το οποίο υποτίθεται ότι δεν έχει ξαναδεί. Αυτό είναι που μας δημιουργεί και μεγαλύτερες ευθύνες. Μπορώ να σας πω ότι το αποτέλεσμα της δουλειάς ξεπερνά και τις δικές μου προσωπικές προσδοκίες. Είναι ίσως μια αρχή για μια διαφορετική τηλεόραση, μια τηλεόραση σε διαφορετική βάση των ζητούμενων, των αναμενόμενων. Ίσως θα πρέπει να περάσουμε από την εικόνα της υπερκατανάλωσης σε κάτι πιο ποιοτικό, με μεγαλύτερη δυνατότητα αυτογνωσίας. Νομίζω ότι έχει έρθει η ώρα. Εξάλλου και η οικονομική κρίση είναι ένα «καμπανάκι» εσωτερικότητας και επαναδιαπραγμάτευσης των προσωπικών μας αξιών. Αυτή η σειρά είναι ένα τέτοιο φαινόμενο.
Ο Γιώργης είναι ίσως από τις πιο τραγικές φιγούρες της ιστορίας. Ποιες ήταν οι πρώτες αντιδράσεις σας απέναντι στο συγκεκριμένο ρόλο; Ποια τα συναισθήματά σας;
Όλοι οι ηθοποιοί περάσαμε από οντισιόν, κάτι αυτονόητο στο εξωτερικό, που εδώ μας φαίνεται περίεργο. Σε ένα σήριαλ που έχει 120 ρόλους είναι λογικό να δοκιμαστούν διάφοροι άνθρωποι για να δούμε τι πάει σε ποιον. Εισάγει νέα ήθη και αυτό στην τηλεόραση. Πρέπει να σας πω ότι αρχικά μου προτάθηκε ένας άλλος ρόλος. Εγώ επέλεξα τον ρόλο του Γιώργη. Ο ρόλος αυτός είναι, τολμώ να πω, προσωπικό μου δημιούργημα. Είναι ένας ρόλος που δεν μιλάει πολύ. Δεν είναι ένας ρόλος διαλογικός. Ο Γιώργης είναι ένας χαρακτήρας της σιωπής, που αντιδρά με τα μάτια. Ακριβώς γι’ αυτό και διάλεξα αυτόν τον ρόλο. Ο προηγούμενός μου ρόλος στα «Μαύρα Μεσάνυχτα», ο Θράσος, μίλαγε συνεχώς. Διάβαζα κατεβατά ολόκληρα. Τώρα πήγαμε στο άλλο άκρο, στον ρόλο που δεν μιλάει. Για μένα στον κινηματογράφο και μάλιστα στην κινηματογράφηση που κάνει ο Θοδωρής Παπαδουλάκης παίζει μεγάλο ρόλο η ματιά, η αντίδραση και όχι τόσο ο διάλογος και το κείμενο. Είναι ένας σκηνοθέτης της εικόνας.
Αυτή ήταν και η μεγαλύτερη πρόκληση που κληθήκατε να αντιμετωπίσετε;
Ακριβώς. Είναι μεγάλη πρόκληση για μένα αυτό. Να εκφράζεις συναισθήματα με έναν ρόλο που δεν μιλάει, που φαινομενικά δεν έχει την αξία που θα μπορούσε να έχει, να σε κάνει δηλαδή να πεις ότι αυτός είναι ρόλος ζηλευτός.
Η σειρά πραγματεύεται ένα θέμα που εξακολουθεί ακόμα να αποτελεί ταμπού. Πως βιώσατε τον στιγματισμό αυτών των ανθρώπων κατά τη διάρκεια της παραμονής σας στην Κρήτη;
Πάντα υπήρχαν στίγματα στις κοινωνίες και οι κοινωνίες πάντα ήθελαν να εξοβελίσουν όσους δεν ταίριαζαν, δεν έμοιαζαν με τους υπόλοιπους, να τους βάλουν σε έναν διαφορετικό χώρο που δεν θα τους ενοχλούν. Το σύγχρονο κοινωνικό στίγμα είναι η ψυχική νόσος. Είναι το αντίστοιχο σύγχρονο στίγμα της λέπρας, αυτό που χτυπάει το «καμπανάκι» στις κοινωνίες μας και μας χτυπάει την πόρτα. Δεν έχουμε αντιληφθεί το μέγεθος και την απειλή της ψυχικής νόσου μες στα σπίτια μας και την καθημερινότητά μας. Γι’ αυτό και εξοβελίζουμε τους ψυχικά ασθενείς, που είναι από τους πιο αδύναμος κρίκους της κοινωνίας μας, τους κλείνουμε στα ψυχιατρεία, κλειδώνουμε και φεύγουμε. Ευτυχώς, υπάρχει σήμερα η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση που έχει ξεκινήσει από την Ευρώπη, τα προγράμματα ένταξης, η «Ψυχαργώς». Κάτι κινείται. Ωστόσο, αν δεν υπήρχε η Λέρος, εάν δεν γινόμασταν ρεζίλι παγκοσμίως, εάν δεν υπήρχαν τα κοινοτικά χρήματα, δεν θα είχε γίνει τίποτα. Είμαστε κοινωνία που κλείνει τα μάτια και τα αυτιά έξω από την πόρτα. Είμαστε λαός εγωπαθής, λαός φτιαγμένος για τα καλύτερα, αλλά και για τα χειρότερα. Έχουμε μια τάση αυτοκαταστροφής δυστυχώς και με όλα τα καλά που έχουμε, όπως το φιλότιμό μας, ρίχνουμε την καρδάρα με το γάλα. Σαν να είμαστε εχθροί του εαυτού μας. Σαν να χρειαζόμαστε κάποιον πάντα να μας καθοδηγήσει.
Ήρθατε και σε επαφή με πρώην Χανσενικούς. Τι σας εκμυστηρεύτηκαν για όσα βίωσαν όλα αυτά τα χρόνια σε αυτό το σκοτεινό κεφάλαιο της ελληνικής ιστορίας;
Με τον Μανώλη τον Φουντουλάκη τον συγχωρεμένο, που δυστυχώς πέθανε πριν δει τη σειρά. Ήταν σύμβουλος της σειράς μας, μας βοήθησε πολύ στο να γίνει αυτή η σειρά. Ο Φουντουλάκης έλεγε: «Τόσα χρόνια ντρεπόμουν να πω ότι είμαι λεπρός. Ήρθε η ώρα να βγάλουμε το κοινωνικό στίγμα από πάνω μας. Ήρθε η ώρα να βγω και να πω ότι είμαι περήφανος που είμαι λεπρός. Δεν είναι στίγμα, δεν είναι ντροπή, δεν είναι κατάρα». Θα μπορούσε να συμβεί στον καθένα μας.
Ξεκινώντας από αυτή τη χρόνια πάθηση και φτάνοντας στα άτομα με αναπηρία, πως κρίνετε τον τρόπο διαβίωσής τους στη σύγχρονη Ελλάδα;
Δεν υπάρχουν δομές για τα άτομα με αναπηρία. Η κοινωνία – το ξαναλέω – εξοβελίζει την αναπηρία. Τη θεωρεί στίγμα. Την κρύβει μέσα στα σπίτια. Τα τελευταία πέντε χρόνια, πάλι με ευρωπαϊκά χρήματα έγιναν κάποια πεζοδρόμια για τους τυφλούς και τους κινητικά ανάπηρους. Και πάλι τα κρύβουν τα αυτοκίνητα. Και πάλι παρκάρουμε μπροστά στις εισόδους. Και πάλι δεν υπάρχουν ράμπες στις πολυκατοικίες και ειδικά ασανσέρ. Είμαστε ένας λαός που δεν έχουμε φροντίσει. Λες και είμαστε Λακεδαιμόνιοι που έχουν ρίξει στον Καιάδα όλους τους υπόλοιπους. Εάν έχεις την ατυχία να έχεις ένα άτομο με αναπηρία ή να γίνεις άτομο με αναπηρία, γιατί κανένας μας δεν ξέρει τι μας επιφυλάσσει η μοίρα, την έβαψες! Δεν είναι μόνο θέμα παιδείας. Είναι πρωτίστως θέμα κρατικής φροντίδας, θέμα του κατά πόσο η Πολιτεία αντιμετωπίζει τα άτομα με αναπηρία όχι μόνο ισότιμα, αλλά ευνοϊκότερα και με προτεραιότητα απέναντι στους υπόλοιπους.
Λέγεται ότι ο τρόπος που μια χώρα αντιμετωπίζει τα άτομα με αναπηρία είναι δείγμα του πολιτισμού της. Ποια η άποψή σας;
Ο πολιτισμός μιας χώρας φαίνεται από το πώς αντιμετωπίζει γενικότερα τους αδύναμους. Κι αυτό δεν είναι δική μου εφεύρεση, αλλά ο κανόνας από την Αρχαία Ελλάδα, την Αρχαία Αθήνα. Οι πολιτισμένες κοινωνίες φροντίζουν πρώτα από όλα τους αδύναμους, όλων των ειδών.
Ως άνθρωπος της τηλεόρασης, αλλά και ως θεατής, ποια η γνώμη σας για τον τρόπο παρουσίασης των ατόμων με αναπηρία και χρόνιες παθήσεις από τα ελληνικά ΜΜΕ;
Η αλήθεια είναι ότι τα τελευταία χρόνια έχει αναβαθμιστεί η εικόνα των ατόμων με αναπηρία. Όμως και πάλι η εικόνα δεν λέει τίποτα σε σχέση με την πραγματικότητα. Τα λόγια, τα ευχολόγια και οι υποσχέσεις δεν έχουν καμιά σχέση με την πραγματικότητα. Κι αυτός ακόμα είναι ένας τρόπος να «θάβεις» τα πράγματα, τις πράξεις. Είναι κι αυτός ένας τρόπος να κλείνεις στόματα. Είναι ένας τρόπος να δημιουργήσεις δομές, οι οποίες λειτουργούν γραφειοκρατικά, δημοσιοϋπαλληλίστικα. Ο γνωστός δηλαδή κρατικός κρατικισμός που σημαίνει πολλοί υπάλληλοι, λίγη δράση. Μηδενική δράση.
Με εφαλτήριο την ιστορία της Χίσλοπ και τη μεγάλη επιτυχία της, πιστεύετε ότι τελικά η τέχνη, στην όποια μορφή της, μπορεί να γκρεμίσει το κοινωνικό στίγμα, τον ρατσισμό και την προκατάληψη;
Δεν το συζητάμε. Από αρχαιοτάτων χρόνων η τέχνη χρησιμοποιείτο ακριβώς γι’ αυτούς τους λόγους. Εάν θες να πεις κάτι στην κοινωνία, εάν θες να χτυπήσεις τον συναγερμό, να κινητοποιήσεις τον κόσμο, το κάνεις μέσω της τέχνης. Ας μην ξεχνάμε ότι στο αρχαίο ελληνικό θέατρο, στην Επίδαυρο, το έργο «Μιλήτου Άλωσις» εξήγειρε τα πάθη και τα πλήθη των Αθηναίων απέναντι στην Πολιτεία. Τιμωρήθηκε και ο ίδιος ο συγγραφέας γιατί ένα τέτοιο έργο ήγειρε τα πάθη. Η τέχνη πάντα είναι η μύγα που κεντρίζει το άλογο. Υπενθυμίζει πάντοτε την πραγματικότητα.
Βιογραφικό Σημείωμα
Ο Στέλιος Μάινας γεννήθηκε στην Ερμούπολη Σύρου και μεγάλωσε στην Αθήνα. Σπούδασε διοίκηση επιχειρήσεων (ξενοδοχειακές σπουδές) και αργότερα θέατρο στη Σχολή Βεάκη. Δούλεψε στον κινηματογράφο, στην τηλεόραση και στο θέατρο και έκτοτε συνεργάστηκε με πολλούς θιάσους της Αθήνας και της περιφέρειας. Η πρώτη συγγραφική του απόπειρα «Τα φαινόμενα απατούν», 2010, κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.
Η σειρά «Το νησί» βασίζεται στο ομώνυμο βιβλίο της Victοria Hislοp, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα. Η σειρά προβάλλεται κάθε Δευτέρα στις 22.00 από το Mega Channel, με υποτιτλισμό για τους κωφούς μέσω της υπηρεσίας Teletext.