ΕΘΝΙΚΗ ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΤΥΦΛΩΝ

21ο τεύχος τού περιοδικού «Θέματα Αναπηρίας»: συνέντευξη

Οκτ 12, 2010 | ΕΠΙΚΑΙΡΟΤΗΤΑ, Θέματα Αναπηρίας

Στο παγκόσμιο, ευρωπαϊκό και εθνικό γίγνεσθαι πολλές είναι οι αλλαγές που αναμένεται να φέρει στα ζητήματα αναπηρίας η υιοθέτηση και εφαρμογή της Διεθνούς Σύμβασης του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία από όλα τα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που αναμφίβολα μετουσιώνει τη νέα, σύγχρονη προσέγγιση της αναπηρίας, ως μέρος της ανθρώπινης ποικιλομορφίας, μια προσέγγιση απαλλαγμένη από ιατροκεντρικές προσεγγίσεις.

Από τη θέση του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή, ενός ιδιαίτερα σημαντικού θεσμού που δίνει αγώνα για τη διασφάλιση του δέοντος σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τους θεσμούς της ΕΕ, ο κ. Π. Ν. Διαμαντούρος, μίλησε στα «Θέματα Αναπηρίας» για τα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία, τη Διεθνή Σύμβαση του ΟΗΕ, τα προβλήματα των ατόμων με αναπηρία στην Ευρώπη, αλλά και τη χώρα μας, τονίζοντας πως η ορθή αντιμετώπιση των ατόμων με αναπηρία είναι πάνω από όλα ζήτημα παιδείας.

Π. Ν. Διαμαντούρος
Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής

«Χρειάζεται αλλαγή νοοτροπίας
στα ζητήματα αναπηρίας»


• Τι είναι ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής και ποιο το έργο του;

• Ο θεσμός του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή θεσπίσθηκε με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1992. Αποστολή του είναι η διασφάλιση και η προώθηση της χρηστής διοίκησης και της διοικητικής διαφάνειας στο επίπεδο των οργάνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή μπορεί να απευθυνθεί κάθε φυσικό ή νομικό πρόσωπο που κατοικεί ή έχει την καταστατική του έδρα σε κράτος-μέλος και επιθυμεί να διαμαρτυρηθεί για κακοδιοίκηση στα όργανα της Ένωσης. Ο Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής δεν εξετάζει αναφορές κατά των δημόσιων αρχών των κρατών μελών, ακόμη και αν αφορούν θέματα που εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής του κοινοτικού δικαίου. Για τα ζητήματα αυτά αρμόδιοι είναι οι εθνικοί διαμεσολαβητές ή συναφή όργανα. Η έννοια της κακοδιοίκησης περιλαμβάνει όλες τις μορφές ανεπαρκούς ή πλημμελούς διοίκησης. Συγκεκριμένα, συντρέχει περίπτωση κακοδιοίκησης όταν ένα όργανο παραλείπει να ενεργήσει σύμφωνα με το νόμο, παραλείπει να σεβαστεί τις αρχές της χρηστής διοίκησης ή παραβιάζει τα θεμελιώδη δικαιώματα.

Σε αντίθεση με τις δικαστικές αποφάσεις, οι αποφάσεις του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή δεν είναι νομικά δεσμευτικές. Ωστόσο, χρησιμοποιώ τη δύναμη της πειθούς για να επιτύχω φιλικούς διακανονισμούς, οι οποίοι να ικανοποιούν τόσο τους ενδιαφερόμενους όσο και τα εμπλεκόμενα ευρωπαϊκά όργανα. Οι υπηρεσίες μου παρέχονται δωρεάν και διακρίνονται από ευελιξία και ταχύτητα. Πέραν της εξέτασης των αναφορών που υποβάλλονται από ιδιώτες, επιχειρήσεις και ενώσεις, ενεργώ επίσης προληπτικά. Διενεργώ αυτεπάγγελτες έρευνες, έρχομαι σε επαφή με μέλη και αξιωματούχους των ευρωπαϊκών οργάνων και ενημερώνω τους πολίτες σχετικά με τα δικαιώματά τους και τον τρόπο που μπορούν να τα ασκήσουν, σε περίπτωση που θεωρούν ότι υφίσταται κρούσμα κακοδιοίκησης.

• Διανύετε αυτή τη στιγμή την τρίτη σας θητεία ως Ευρωπαίος Διαμεσολαβητής. Στα 7 χρόνια εμπειρίας, πως κρίνετε τον τρόπο λειτουργίας των Ευρωπαϊκών Θεσμών, ως προς την εξυπηρέτηση των πολιτών και την ισότιμη μεταχείρισή τους;

• Τα τελευταία δέκα χρόνια έχει συντελεστεί μεγάλη πρόοδος όσον αφορά την εμπέδωση μιας νοοτροπίας “εξυπηρέτησης των πολιτών” από τα όργανα της Ένωσης. Παρόλο που παρατηρούνται ακόμα πολύ συχνά δείγματα γραφειοκρατίας, αυστηρής και αυτοματοποιημένης εφαρμογής των κανόνων, παρατηρείται παράλληλα μια στροφή προς εναλλακτικά πρότυπα διοικητικής συμπεριφοράς βασισμένα στις αρχές της διαφάνειας και της λογοδοσίας. Η υιοθέτηση κωδίκων συμπεριφοράς, η τακτική προσφυγή στη δημόσια διαβούλευση ή ακόμα ο θεσμός της Πρωτοβουλίας Πολιτών, ένα δικαίωμα λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας που εισάγει η Συνθήκη της Λισαβόνας, τείνουν να ενδυναμώσουν τη θέση των Ευρωπαίων πολιτών. Ισχυρή ένδειξη της τάσης αυτής αποτελεί η θετική, σε γενικές γραμμές, αντίδραση των οργάνων της Ένωσης στις συστάσεις, τις επικρίσεις και τις προτάσεις μου για φιλικό διακανονισμό. Παρ’ ότι τα όργανα έχουν τη νομική δυνατότητα να μη συμμορφωθούν, πολύ σπάνια συμπεριφέρονται κατά τρόπο που παραβιάζει τις αρχές του κράτους δικαίου.

• Έχετε λάβει ποτέ καταγγελίες από άτομα με αναπηρία ή για υποθέσεις ατόμων με αναπηρία εν γένει; Σε τι αφορούσαν;

• Έχω χειρισθεί σημαντικό αριθμό αναφορών που αφορούσαν προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρία ή οι οικογένειές τους. Έχοντας συναίσθηση της σοβαρότητας των ζητημάτων που έθιγαν ορισμένες από αυτές και της ιδιαίτερα ευάλωτης θέσης των ενδιαφερόμενων, διεξήγαγα το 2003 αυτεπάγγελτη έρευνα σχετικά με τα μέτρα που λαμβάνει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προκειμένου τα άτομα με αναπηρία να μην υφίστανται διακρίσεις στις σχέσεις τους με αυτή. Η έρευνά μου διεξήχθη μέσω ενός ανοιχτού και διαφανούς διαλόγου στον οποίο κλήθηκαν να συμμετάσχουν άτομα με αναπηρία, ομάδες εκπροσώπησης, εθνικοί και περιφερειακοί διαμεσολαβητές, καθώς και πολίτες. Στο πλαίσιο της έρευνας αυτής ασχολήθηκα επισταμένα με το ζήτημα της ένταξης των παιδιών με αναπηρία στα Ευρωπαϊκά Σχολεία και ζήτησα από την Επιτροπή να αναθεωρήσει το πρόγραμμά της για την ενσωμάτωση των μαθητών. Παρόλο που η έρευνα αυτή ολοκληρώθηκε, συνεχίζω να παρακολουθώ από κοντά το ζήτημα και είμαι έτοιμος να παρέμβω εφόσον κριθεί απαραίτητο.

Άλλες υποθέσεις αφορούσαν την οικονομική ενίσχυση και τη χορήγηση επιδομάτων σε υπαλλήλους των οργάνων της ΕΕ, την πρόσβαση στις κτιριακές εγκαταστάσεις ή τη διοργάνωση διαδικασιών επιλογής προσωπικού. Σε μια απόφαση που αφορούσε το πιλοτικό πρόγραμμα πρακτικής άσκησης για άτομα με αναπηρία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τόνισα τόσο στο Κοινοβούλιο όσο και στα υπόλοιπα θεσμικά όργανα της Ένωσης την ανάγκη σεβασμού της αξιοπρέπειας των ατόμων με αναπηρία. Αυτό σημαίνει, ότι θα πρέπει να αποφεύγεται η εντύπωση ότι οι εργασιακές ευκαιρίες προσφέρονται σε άτομα με αναπηρία μόνο λόγω της αναπηρίας τους και όχι λόγω των ικανοτήτων και των προσόντων τους.

• Υπάρχει συσχετισμός μεταξύ του βιοτικού και πολιτιστικού επιπέδου μιας χώρας και του τρόπου αντιμετώπισης των ατόμων με αναπηρία;

• Είναι γεγονός ότι οι χώρες με υψηλό βιοτικό επίπεδο προσφέροντας υλικές παροχές και διαθέτοντας τις κατάλληλες υποδομές δημιουργούν τις κατάλληλες συνθήκες για την, όσο το δυνατόν πληρέστερη, κοινωνική ένταξη των ατόμων με αναπηρία. Ανεξάρτητα, όμως, από τις υλικές παροχές, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζει μια κοινωνία τα άτομα με αναπηρία είναι ζήτημα παιδείας. Γι αυτόν το λόγο, η εκπαίδευση διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο ως μέσο καλλιέργειας της κοινωνικής ευαισθησίας, της αλληλεγγύης και του σεβασμού της διαφορετικότητας. Όσο υψηλότερο είναι το πολιτισμικό επίπεδο μιας χώρας τόσο ομαλότερη και πληρέστερη είναι η κοινωνική και οικονομική ένταξη των ατόμων με αναπηρία.

• Πόσο έχει αλλάξει ο τρόπος αντιμετώπισης των ατόμων με αναπηρία τα τελευταία χρόνια σε επίπεδο ΕΕ, δεδομένης της ευρύτερης αναγνώρισης και προστασίας των θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων τους μέσα από σχετικές Οδηγίες, Κανονισμούς αλλά και τη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία;

• Θα έλεγα σε γενικές γραμμές ότι έχει συντελεστεί μεγάλη πρόοδος τόσο σε επίπεδο λήψης μέτρων όσο και ευαισθητοποίησης. Η στρατηγική της ΕΕ για τα άτομα με αναπηρία στοχεύει κυρίως στην ένταξη και τη δημιουργία ίσων ευκαιριών. Φέτος, ολοκληρώθηκε το Ευρωπαϊκό Σχέδιο Δράσης για τα άτομα με αναπηρία, στόχος του οποίου ήταν η ενσωμάτωση της διάστασης της καταπολέμησης των διακρίσεων σε όλες τις πολιτικές. Αναμένουμε μέχρι το τέλος του έτους το νέο 10ετές σχέδιο που θα καταρτίσει η Επιτροπή. Τα πρόσφατα αποτελέσματα, πάντως, της σχετικής δημόσιας διαβούλευσης δείχνουν ότι η επίλυση συγκεκριμένων χρόνιων προβλημάτων και η ομαλή ένταξη στο κοινωνικό σύνολο αποτελούν προτεραιότητες. Εξάλλου, η υπογραφή και επικύρωση της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία δημιουργεί ένα νέο πολιτικό πλαίσιο με αυξανόμενες ευθύνες για την Ένωση. Αν και ακόμα δεν έχουν ρυθμιστεί οι λεπτομέρειες για την εφαρμογή της Σύμβασης σε επίπεδο Ένωσης, είναι αναμφίβολο ότι όλες οι πράξεις και οι αποφάσεις των οργάνων της οφείλουν να είναι σύμφωνες με τις αρχές της Σύμβασης. Από τη στιγμή που ο μη σεβασμός δεσμευτικών κανόνων αποτελεί κακοδιοίκηση, εμπίπτει στην αρμοδιότητα του Ευρωπαίου Διαμεσολαβητή ο έλεγχος της τήρησης των αρχών της Σύμβασης από τα ευρωπαϊκά όργανα.

• Έχετε διατελέσει και Συνήγορος του Πολίτη επί ελληνικού εδάφους. Πως κρίνετε τον τρόπο που αντιμετωπίζει η ελληνική Πολιτεία τα άτομα με αναπηρία;

• Παρά τα κάποια βήματα προόδου που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια, στη χώρα μας δε φαίνεται, δυστυχώς, να υπάρχει στοχευμένη και μακροπρόθεσμη πολιτική σε σχέση με τα άτομα με αναπηρία. Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι δεν υπάρχουν επίσημα αριθμητικά στοιχεία και στατιστικά δεδομένα για τον αριθμό, τη γεωγραφική κατανομή, το μορφωτικό ή βιοτικό τους επίπεδο, τη συμμετοχή τους στην αγορά εργασίας και άλλα σημαντικά στοιχεία. Εξάλλου, παρά την πρόβλεψη ειδικών διατάξεων σε νόμους για την εκπαίδευση, την απασχόληση, την ασφάλιση ή τη δόμηση, στο σύνολό της η ελληνική νομοθεσία είναι μάλλον ατελής και δεν λαμβάνει υπόψην της την αναπηρία σε όλα τα ρυθμιζόμενα πεδία του κοινού βίου. Παράλληλα, οι δημόσιες αρχές, οι οποίες καλούνται να εφαρμόσουν τη σχετική νομοθεσία, συχνά ερμηνεύουν περιοριστικά τις διατάξεις του νόμου ακολουθώντας μια αυστηρή, μη ευέλικτη προσέγγιση αντίθετη με τις αρχές της επιείκειας, της εξίσωσης των ευκαιριών και της ακριβοδίκαιης αντιμετώπισης του πολίτη. Είναι απαραίτητο να αλλάξει αυτή η νοοτροπία και να γίνει κατανοητό ότι η αναπηρία δεν είναι απλά ζήτημα κρατικής πρόνοιας αλλά σεβασμού και εφαρμογής θεμελιωδών ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

• Πρόσφατη Έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη έδειξε ότι στην Ελλάδα υπάρχουν ακόμα διακρίσεις σε πολύ μεγάλο βαθμό. Τι ισχύει σε ευρωπαϊκό επίπεδο; Υπάρχει τελικά ελπίδα να ευοδωθεί το όραμα μιας κοινωνίας «ανοιχτής σε όλους» ή πρόκειται για μια ακόμα ουτοπία;

• Ο ρατσισμός και οι διακρίσεις παραμένουν έντονα και ευρύτατα διαδεδομένα φαινόμενα και αποτελούν βασικό πρόβλημα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ανάληψη δράσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο για τη διασφάλιση της ισότητας των ατόμων συνιστά παραδοσιακά κεντρική πολιτική επιλογή της ΕΕ. Η Ένωση διαθέτει ένα προηγμένο νομικό πλαίσιο σε θέματα καταπολέμησης των διακρίσεων. Αναφέρω τις οδηγίες περί ίσης μεταχείρισης προσώπων ασχέτως φυλετικής ή εθνοτικής τους καταγωγής, ίσης μεταχείρισης ανδρών και γυναικών εκτός της αγοράς εργασίας και ίσης μεταχείρισης στην απασχόληση και την εργασία. Το 2008, η Επιτροπή υπέβαλε πρόταση οδηγίας, η οποία συζητείται ακόμη ενώπιον του Συμβουλίου, για την εφαρμογή της αρχής της ίσης μεταχείρισης των προσώπων ανεξαρτήτως θρησκείας ή πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισμού, η οποία θα συμπληρώσει το υπάρχον νομικό πλαίσιο. Παρόλο που ένα αποτελεσματικό και καταλλήλως εφαρμοζόμενο νομικό πλαίσιο συνιστά, αναμφίβολα, προϋπόθεση για να επιτευχθεί η πραγματική αλλαγή, να καταστούν οι διακρίσεις παράνομες και να εξασφαλίζεται στα θύματα των διακρίσεων αποτελεσματική έννομη προστασία, ωστόσο, οι διακρίσεις δεν είναι δυνατό να καταπολεμηθούν μόνο με νομοθετικά μέσα. Πρωτίστως και κυρίως, είναι απαραίτητη η αλλαγή των νοοτροπιών και των συμπεριφορών. Στο ζήτημα αυτό, όπως είπα και προηγουμένως, ο παράγοντας εκπαίδευση παίζει καθοριστικό ρόλο.

• Πώς θα κρίνατε το ρόλο των οργανώσεων των ατόμων με αναπηρία, εν προκειμένω του Ευρωπαϊκού Φόρουμ ΑμεΑ σε ευρωπαϊκό και της Ε.Σ.Α.μεΑ. σε εθνικό επίπεδο, με τις οποίες έχετε συνεργαστεί; Τι θα κρίνατε ότι θα πρέπει να προσέξουν ιδιαίτερα αυτή την περίοδο της κρίσης;

• Οι οργανώσεις των ατόμων με αναπηρία καλούνται να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στην ενίσχυση της προστασίας και τη διασφάλιση του σεβασμού των δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία τόσο ασκώντας πίεση στους εμπλεκόμενους φορείς όσο και μέσω της ενημέρωσης και της ευαισθητοποίησης της κοινής γνώμης. Σε περίοδο οικονομικής κρίσης, όπως αυτή που διανύουμε, τα άτομα με αναπηρία βρίσκονται σε πιο ευάλωτη θέση και υφίστανται εντονότερες τις συνέπειες της κρίσης αυτής. Είναι επόμενο, λοιπόν, προτεραιότητα και κύριο μέλημα των οργανώσεων τους να αποτελεί η προστασία των κεκτημένων δικαιωμάτων και η εξασφάλιση υλικών παροχών. Ωστόσο, θεωρώ ότι οι οργανώσεις δε θα πρέπει να εξαντλήσουν την ενέργεια και τις πηγές του προς αυτό μόνο το σκοπό. Είναι σημαντικό να σημειωθεί πρόοδος σε ζητήματα νοοτροπίας και κοινωνικής ευαισθησίας.


Βιογραφικό Σημείωμα

O Π. Νικηφόρος Διαμαντούρος είναι από την 1η Απριλίου 2003 ο Διαμεσολαβητής της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Από το 1998 έως το 2003 ήταν ο πρώτος Συνήγορος του Πολίτη στην Ελλάδα. Είναι επίσης καθηγητής της Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αθηνών από το 1993 (σήμερα σε αναστολή καθηκόντων). Από το 1995 έως το 1998 διετέλεσε Διευθυντής και Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ).

Σπούδασε Πολιτική Επιστήμη στα Πανεπιστήμια Indiana, απ´ όπου και έλαβε το πτυχίο του (1963) και Columbia, από το οποίο απέκτησε τους ακόλουθους τίτλους: Master of Arts (1965), Master of Philosophy (1969) και διδακτορικό (1972). Πριν ενταχθεί στο διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό (ΔΕΠ) του Πανεπιστημίου Αθηνών (1988), υπήρξε μέλος του ΔΕΠ στο State University of New York και ερευνητής στο Columbia University αντιστοίχως. Το εκτενές συγγραφικό του έργο αφορά κυρίως στην πολιτική και την ιστορία της Ελλάδας, της Νότιας Ευρώπης, της Νοτιοανατολικής Ευρώπης και πιο συγκεκριμένα στον εκδημοκρατισμό, τη διαδικασία συγκρότησης εθνών-κρατών και τη σχέση πολιτισμού και πολιτικής. Η μελέτη, η συγγραφή, η κλασσική μουσική και ο κινηματογράφος αποτελούν μερικές από τις αγαπημένες του ασχολίες.

Μετάβαση στο περιεχόμενο