7.3 ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ / ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΑΤ
Το ΚΕΑΤ παρέχει υπηρεσίες και προγράμματα, που στοχεύουν στην ισότιμη εκπαίδευση και αποκατάσταση των τυφλών ή μερικώς βλεπόντων ατόμων. Αυτές οι υπηρεσίες και τα προγράμματα βρίσκονται σε διαρκή εξέλιξη σχετικά με τα σύγχρονα δεδομένα που αφορούν στην αναπηρία της όρασης και διακρίνονται σε εκπαιδευτικά προγράμματα, υποστηρικτικές / συμβουλευτικές υπηρεσίες, προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης, προγράμματα πρόληψης / έρευνας, εργαστήρια, προγράμματα επιμόρφωσης προσωπικού και άλλες υπηρεσίες.
Εκπαιδευτικά προγράμματα
• Το προνηπιακό τμήμα λειτουργεί για να καλύψει τις ανάγκες των παιδιών με προβλήματα όρασης ηλικίας 0 έως 5 ετών. Σκοπός του είναι η υποστήριξη και η συμβουλευτική των οικογενειών των τυφλών παιδιών από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους, ώστε να αντιμετωπιστεί έγκαιρα η ιδιαιτερότητα του παιδιού. Επίσης γίνεται αξιολόγηση των ικανοτήτων των παιδιών και εντόπιση των δυσκολιών τους καθώς και η ένταξή τους σε δραστηριότητες κοινωνικοποίησης, με σκοπό μια ολοκληρωμένη μελλοντική ένταξη στο ευρύτερο κοινωνικό σύνολο.
Εφαρμόζονται δύο προγράμματα κάλυψης προνηπιακών αναγκών. Το ένα απευθύνεται σε παιδιά ηλικίας 0 έως 3 ετών και λαμβάνει χώρα στον οικείο χώρο τους (σπίτι) και το άλλο αφορά σε παιδιά ηλικίας 3 έως 5 ετών σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στο ΚΕΑΤ (προνηπιακός σταθμός), ενώ παράλληλα συνεχίζονται οι επισκέψεις στο σπίτι.
«Η εκπαίδευση των παιδιών γίνεται σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο. Δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη των παρακάτω τομέων:
1. Λόγου
2. Αντίληψης
3. Κινητικότητας
4. Κοινωνικότητας». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 7)
• Το νηπιαγωγείο τυφλών και το ειδικό δημοτικό σχολείο (10θέσιο), το οποίο τελεί υπό την εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας «και χρηματοδοτείται μέσω της 12ης Σχολικής Επιτροπής του Δήμου Καλλιθέας». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 7)
Το σχολείο βρίσκεται σε άμεση συνεργασία με το προσωπικό του ΚΕΑΤ. Επίσης το ΚΕΑΤ παρέχει σε αυτό, υλικοτεχνική υποδομή (μηχανές Braille, βιβλία με μεγεθυμένους χαρακτήρες κ.α). Τα παιδιά μεταφέρονται στο σχολικό χώρο με ευθύνη του ΚΕΑΤ. «Λειτουργούν επίσης τμήματα συνεκπαίδευσης (ένταξης), όπου τα παιδιά έχουν ενταχθεί με τον ειδικό δάσκαλό τους σε τάξεις κοινών σχολείων». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 6)
• Τα υποστηρικτικά μαθήματα Δημοτικού λειτουργούν απογευματινές ώρες και παρέχουν στους τυφλούς μαθητές συμπληρωματική εκπαίδευση (αγγλική γλώσσα, εκμάθηση μουσικών οργάνων, ενίσχυση της ανάγνωσης και της γραφής Braille, μαθήματα κινητικότητας, φυσική αγωγή) και ψυχολογική υποστήριξη. Επίσης ως υποστηρικτικό μέσο μάθησης χρησιμοποιείται το θεατρικό παιχνίδι.
• Τα υποστηρικτικά μαθήματα Γυμνασίου και Λυκείου έχουν ως στόχο «τη μαθησιακή και γνωστική ενίσχυση των μαθητών της μέσης εκπαιδευτικής βαθμίδας, ώστε αυτοί να είναι σε θέση να παρακολουθούν με μεγαλύτερη άνεση το ημερήσιο πρόγραμμα του δημοσίου σχολείου στο οποίο φοιτούν». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 9). Στο χώρο του ΚΕΑΤ υπάρχουν ειδικά προσαρμοσμένα όργανα, τα οποία βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση επιστημονικών εννοιών σε διάφορους κλάδους (μαθηματικά, χημεία).
• Το τμήμα κινητικότητας-προσανατολισμού και δεξιοτήτων καθημερινής διαβίωσης απευθύνεται σε μαθητές όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων. Τα μαθήματα του τμήματος αυτού γίνονται σε ατομική βάση και εξαρτώνται από τις ικανότητες του μαθητή και το βαθμό δυσκολίας που του προκαλεί η τύφλωση. «Στόχο έχει τη σταδιακή επίτευξη της ανεξαρτησίας του τόσο στο τμήμα που αφορά στις μετακινήσεις του, όσο και στις υπόλοιπες δραστηριότητες της καθημερινής του ζωής». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 12)
Το τμήμα κινητικότητας πιο ειδικά περιλαμβάνει την εξάσκηση και κατανόηση εννοιών του χώρου, τη χρήση του λευκού μπαστουνιού -αρχικά σε κλειστούς χώρους και σε ανοιχτούς στη συνέχεια. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εκμάθηση συγκεκριμένων τεχνικών, έτσι ώστε ο μαθητής να αποκτήσει μεγαλύτερη άνεση και ασφάλεια όταν διασχίζει μεγάλους ή μικρούς δρόμους, αλλά και κατά τη διάρκεια της διαδρομής. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιούνται νοητοί χάρτες και τεχνικά βοηθήματα.
Το τμήμα δεξιοτήτων καθημερινής διαβίωσης περιλαμβάνει «εξάσκηση αισθήσεων, σωματογνωσία, προσωπική υγιεινή, ρούχα (ντύσιμο-πλύσιμο, κλπ), οργάνωση χώρου, κουζίνα-νοικοκυριό, τεχνικές φαγητού». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 3)
• Το τμήμα φυσικής αγωγής και αθλητισμού έχει στόχο την καλλιέργεια του φυσικού δυναμικού και των κινητικών δεξιοτήτων του μαθητή. Επίσης βοηθά στην «επεξεργασία» των σωματικών του ατελειών, την αυτονομία του, την κοινωνικοποίηση του και τέλος δίνει την ευκαιρία συμμετοχής σε αθλητικές δραστηριότητες στον τυφλό μαθητή.
Στο χώρο του ΚΕΑΤ λειτουργούν: 1. Γυμναστήριο και τμήμα τζούντο, 2. Πισίνα, 3. Ανοιχτός χώρος για άλλες αθλητικές δραστηριότητες (ποδόσφαιρο, γυμναστική, μπάσκετ).
• Το εργαστήριο ειδικού εποπτικού υλικού σε συνεργασία με το Υπουργείο Παιδείας έχει αναλάβει τη δημιουργία του κατάλληλου εξοπλισμού για άτομα με προβλήματα όρασης (ανάγλυφες εικόνες, κατασκευή μακετών κ.α)
Υποστηρικτικές / συμβουλευτικές υπηρεσίες
• Η Κοινωνική Υπηρεσία που λειτουργεί μέσα στο χώρο του ΚΕΑΤ αποτελεί βασικό κομμάτι στην πορεία του τυφλού παιδιού μέσα στο χώρο αυτό. Σύμφωνα με το ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, οι στόχοι της Κοινωνικής Υπηρεσίας είναι στενά συνδεδεμένοι με τις αρχές της επιστήμης της Κοινωνικής Εργασίας και είναι οι ακόλουθοι:
1. Η υποδοχή όλων των παιδιών με προβλήματα όρασης που έρχονται πρώτη φορά στο κέντρο και η συμπλήρωση του ιστορικού του παιδιού και της οικογένειας.
2. Η συμβουλευτική εργασία με οικογένειες. Συνεργασία γονέα και κοινωνικού λειτουργού για τη συμπεριφορά του παιδιού στο σπίτι και στο σχολείο. Η ανταλλαγή απόψεων σε συνεργασία με την ψυχολογική υπηρεσία όσον αφορά στον προβληματισμό για σωστότερη αντιμετώπιση των προβλημάτων του παιδιού.
3. Η εργασία με οικογένειες παιδιών προσχολικής ηλικίας που είναι ενταγμένα στα προγράμματα του ΚΕΑΤ ή που πρόκειται να φοιτήσουν σε αυτό.
4. Συναντήσεις με παιδιά σε ατομικό επίπεδο.
5. Συνεργασία με Διευθύνσεις Πρόνοιας και άλλους φορείς για τη γνωστοποίηση ή ενημέρωση σχετικά με την ύπαρξη του ΚΕΑΤ.
6. Συνεργασία με το υπόλοιπο προσωπικό του κέντρου σε όλα τα επίπεδα.
7. Συμμετοχή στις αίθουσες διδασκαλίας, ανταλλαγή πληροφοριών και απόψεων με τους εκπαιδευτικούς πάνω σε συγκεκριμένα προβλήματα.
8. Η συμβολή στην οργάνωση εξωτερικών και εσωτερικών δραστηριοτήτων του ΚΕΑΤ.
9. Ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση της ευρύτερης κοινότητας για καλύτερη εξυπηρέτηση των εκπαιδευομένων ή του κέντρου.
• Η Ψυχολογική Υπηρεσία έχει ως βασικό στόχο τη στήριξη των παιδιών με προβλήματα όρασης και των οικογενειών τους, έτσι ώστε να αποδεχτούν την ιδιαιτερότητα που τους προκαλεί η αναπηρία και να ακολουθήσουν μια ομαλή εξελικτική πορεία. Έτσι, πραγματοποιούνται συναντήσεις με παιδιά σε ατομικό και ομαδικό επίπεδο καθώς και με τις οικογένειές τους. Η Ψυχολογική Υπηρεσία βρίσκεται σε άμεση συνεργασία με την Κοινωνική Υπηρεσία και με τις υπόλοιπες υπηρεσίες του κέντρου. Τέλος συμμετέχει στην αίθουσα διδασκαλίας, ώστε μέσω της παρατήρησης να επισημανθούν δυσκολίες στη μάθηση και στην κοινωνική συμπεριφορά του παιδιού.
Προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης
• Η τηλεφωνική σχολή τυφλών είναι αναγνωρισμένη από το υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας έχει διάρκεια ένα χρόνο και έχει σκοπό την επαγγελματική κατάρτιση των τυφλών ατόμων στην τηλεφωνία. Περιλαμβάνει εκμάθηση χειρισμού τηλεφωνικού κέντρου, θεωρία τηλεφωνίας, χειρισμό H/Y, αγγλικά, γεωγραφία, κινητικότητα-προσανατολισμό, γραφή Braille, δημόσιες σχέσεις και ομάδες κοινωνικής αγωγής.
Προγράμματα πρόληψης / έρευνας
• Το πρόγραμμα πρόληψης «Ουράνιο Τόξο» οργανώνεται και υλοποιείται από το ΚΕΑΤ σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, το Υπουργείο Παιδείας, το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, την Ελληνική Οφθαλμολογική Εταιρεία, Ιατρικούς Συλλόγους της χώρας, την αστική εταιρεία «Πρωτοπορεία» και άλλους φορείς στο χώρο της τύφλωσης.
Το πρόγραμμα αυτό απευθύνεται σε μαθητές όλων των δημοτικών σχολείων της χώρας και ιδιαίτερα της β΄ τάξης και έχει σαν στόχο τον έγκαιρο εντοπισμό προβλημάτων όρασης στην παιδική ηλικία.
Σκοποί του προγράμματος είναι: «1. Ευαισθητοποίηση και ενημέρωση γονέων, εκπαιδευτικών και ειδικών επιστημόνων για Αμ.Π.Ο. (Άτομα με Προβλήματα Όρασης) 2. Συνεισφορά στην πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση των ατόμων με προβλήματα όρασης στην παιδική ηλικία. 3. Ανάπτυξη συνεργασίας φορέων και επιστημονικών κλάδων για την προώθηση θεμάτων που αφορούν στα άτομα με προβλήματα όρασης. 4. Η αξιοποίηση δεδομένων που θα προκύψουν για τη διαμόρφωση πολιτικής για τα άτομα με προβλήματα όρασης (έρευνα κ.λ.π). 5. Υποστήριξη της οικογένειας, για την αναζήτηση των κατάλληλων υπηρεσιών που θα συμβάλλουν στην αποκατάσταση των ατόμων με προβλήματα όρασης». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 15)
Η υλοποίηση του προγράμματος ξεκίνησε το 2001 με θέμα «Ατυχήματα στην παιδική ηλικία και προβλήματα όρασης» και συνεχίζεται για το έτος 2002-2003 με θέμα «Διαθλαστικές ανωμαλίες της όρασης», «Διατροφή και όραση», «Πρόληψη τυφλότητας», «Τεχνολογίες υποστήριξης και αποκατάστασης», «Τρίτη ηλικία και προβλήματα όρασης» και άλλα. (Παράρτημα Νο ΙV)
• Τα προγράμματα έρευνας που αναπτύσσονται στο ΚΕΑΤ σε συνεργασία με άλλους φορείς στοχεύουν στην συστηματική μελέτη και επιστημονική αντιμετώπιση των Αμ.Π.Ο. στην Ελλάδα. Αυτά είναι: 1. Η αξιολόγηση του προγράμματος πρόληψης «Ουράνιο Τόξο» και η συνεχής βελτίωσή του, 2. Η εκτίμηση των επαγγελματικών αναγκών και δραστηριοτήτων των Αμ.Π.Ο. στην Ελλάδα, 3. Η καταγραφή και αξιολόγηση των διαγνωστικών μεθόδων σχετικά με την αποκατάσταση των Αμ.Π.Ο. στην ελληνική πραγματικότητα.
Εργαστήρια
Στο χώρο του ΚΕΑΤ πραγματοποιούνται διάφορα εργαστήρια, που στοχεύουν στην εξέλιξη της εκπαίδευσης και αποκατάστασης των ατόμων με προβλήματα όρασης, στην τεχνολογική στήριξή τους καθώς και στην κοινωνικοποίηση και στην ψυχολογική στήριξή τους
• Τα εργαστήρια αυτά είναι:
«1. Παραγωγής-κατασκευής εποπτικού υλικού υποστηρικτικού χαρακτήρα για την εκπαίδευση των Αμ.Π.Ο.
2. Διαμόρφωσης χωρών και υλικών για την κινητικότητα και τον προσανατολισμό των Αμ.Π.Ο.
3. Ανάπτυξη της οσφρητικής Αγωγής σε παιδιά με Προβλήματα Όρασης
4. Ανάπτυξης της καλλιτεχνικής δημιουργίας, ανάπτυξης και διαμόρφωσης ατομικών και ομαδικών παιχνιδιών (παιγνιοθήκη)
5. Ανάπτυξης και διαμόρφωσης λόγου και παραμυθιών για τα παιδιά με προβλήματα όρασης (ως μέσο κοινωνικοποίησης).
6. Προαγωγής της χρήσης των τεχνολογιών υποστήριξης για τα Αμ.Π.Ο.
α) οπτικής υφής (για άτομα με χαμηλή όραση) και
β) ηλεκτρονικού χαρακτήρα (για εκμάθηση Η/Υ για κοινωνική, εκπαιδευτική και επαγγελματική ένταξη)». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 15-16)
Προγράμματα επιμόρφωσης του προσωπικού
Πρόκειται για μια συνεργασία του ΚΕΑΤ με άλλους φορείς και εξειδικευμένους επιστήμονες καθώς και κέντρα και ιδρύματα της Ελλάδας και του εξωτερικού, που αποσκοπεί στην οργάνωση ειδικών προγραμμάτων επιμόρφωσης. Αυτά αφορούν σε όλη την Ελλάδα από τη μια, όπου ένας μεγάλος αριθμός επιστημόνων και προσωπικού διαφόρων φορέων (που εργάζονται σε χώρους Αμ.Π.Ο.) επιμορφώνονται σε θέματα σχετικά με την τύφλωση. Απ’ την άλλη οργανώνονται ειδικά σεμινάρια και για την περιφέρεια, σχετικά με την σωστή στήριξη και εξυπηρέτηση των Αμ.Π.Ο.
Τέτοια είναι: «α) πρόγραμμα επιμόρφωσης για θέματα φροντίδας, εκπαιδευτικής και κοινωνικής στήριξης τυφλοκωφών, β) επαγγελματικού προσανατολισμού και διαμόρφωση νέων επαγγελμάτων αλλά και κατάλληλων συνθηκών εργασίας-απασχόλησης για τα Αμ.Π.Ο». (Ενημερωτικό φυλλάδιο του ΚΕΑΤ, 2001, σ. 17)
Άλλες υπηρεσίες
• Η Βιβλιοθήκη περιλαμβάνει βιβλία στη γραφή Braille (όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων, ξενόγλωσσα και παιδικής λογοτεχνίας) ενώ αυτή των ομιλούντων βιβλίων διαθέτει ηχογραφημένα βιβλία σε αντίγραφα (όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης). Ο χώρος στον οποίο δημιουργούνται τα εξειδικευμένα αυτά βιβλία είναι το τυπογραφείο του ΚΕΑΤ, το οποίο σήμερα είναι εξοπλισμένο με μηχανήματα της τελευταίας τεχνολογίας.
• Το οικοτροφείο του ΚΕΑΤ φιλοξενεί τους μαθητές της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, οι οποίοι προέρχονται από την επαρχία και δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα ούτε την οικογενειακή υποστήριξη να μείνουν σε άλλο χώρο. Λειτουργεί καθ’ όλη τη διάρκεια του σχολικού έτους. Στους φιλοξενούμενους παρέχεται κάθε φροντίδα από εξειδικευμένο προσωπικό (επιμελήτριες) για όλη την ημέρα.
• Η μεταφορά των μαθητών όλων των βαθμίδων εκπαίδευσης, που κατοικούν στο Νομό Αττικής πραγματοποιείται από μισθωμένα λεωφορεία και ταξί.
Προσωπικό του ΚΕΑΤ
Το προσωπικό, που στελεχώνει τις υπηρεσίες και τα προγράμματα του ΚΕΑΤ αποτελείται από τις εξής ειδικότητες:
Επιστημονικό προσωπικό
• 1 κοινωνικό λειτουργό
• 2 ψυχολόγους, 1 παιδοψυχολόγο
• 4 καθηγητές κινητικότητας
• 1 νοσοκόμα
• 7 επιμελήτριες (οικοτροφείο)
• 1 τυφλοπαιδαγωγό /ειδική παιδαγωγό
• 3 γυμναστές
• εκπαιδευτικοί δημοτικού-γυμνασίου –λυκείου
• 4 αναγνώστες- αντιγραφείς
• 1 χειριστή τυπογραφικών μηχανημάτων
Βοηθητικό προσωπικό
• 1 μάγειρας
• 3 βοηθοί μάγειρα
• 3 καθαρίστριες
• 1 οδηγός
• 4 θυρωροί
Διοικητικό προσωπικό
• 15 διοικητικοί υπάλληλοι (λογιστές, νομικοί σύμβουλοι κ.α)
8. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ – ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ
Σκοπός
Σκοπός της παρούσας ερευνητικής προσπάθειας είναι να μελετήσει το μοντέλο εκπαίδευσης των ατόμων με αναπηρίες της όρασης που παρέχεται μέσω του ΚΕΑΤ. Επίσης να εξετάσει τον τρόπο που βιώνεται το συγκεκριμένο μοντέλο εκπαίδευσης από τυφλά άτομα, που έχουν ή είχαν την εμπειρία αυτού καθώς και από τα μέλη του προσωπικού. Επιλέξαμε την ποιοτική μέθοδο συλλογής δεδομένων καθώς:
• Η διατύπωση των ερευνητικών ερωτημάτων μας συνδυάζεται με ποιοτική έρευνα. Στην ποιοτική έρευνα το ερευνητικό ερώτημα ξεκινά με το «πως» ή το «τι» ώστε να περιγράφεται τι συμβαίνει. Το συγκεκριμένο θέμα δεν έχει ερευνηθεί στο παρελθόν και επιθυμούμε να συλλέξουμε λεπτομερή πληροφόρηση. Σύμφωνα με τον Creswell (1998) η ποιοτική έρευνα χρησιμοποιείται όταν το “θέμα – αντικείμενο” χρειάζεται να ερευνηθεί.
• Είναι αναγκαίο να παρουσιάσουμε μια λεπτομερή μη αποστασιοποιημένη οπτική του “θέματος” που ερευνούμε. Μια τέτοια οπτική επιτυγχάνεται μέσω της ποιοτικής έρευνας (Creswell, 1998).
Για να επιτευχθεί ο στόχος της έρευνας είχε αποφασιστεί αρχικά να χρησιμοποιηθούν οι παρακάτω τρόποι συλλογής δεδομένων:
Α. Ημιδομημένες συνεντεύξεις με επιλεγμένα άτομα του προσωπικού του ΚΕΑΤ.
Β. Αφηγήσεις με τυφλά άτομα που φοιτούν ή είχαν φοιτήσει στο ΚΕΑΤ.
Γ. Καταγραφή των δημογραφικών στοιχείων των τυφλών μαθητών που φοίτησαν στο ΚΕΑΤ τα τελευταία πέντε (5) χρόνια. Τελικά η πρόσβαση στο αρχείο της κοινωνικής υπηρεσίας δεν ήταν δυνατή «λόγω ειδικών τεχνικών προβλημάτων – μετακόμιση όλων των υπηρεσιών του κέντρου σε άλλο κτίριο». (Παράρτημα Νο V)
Α΄ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ – ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΚΕΑΤ
Δείγμα
Το δείγμα που χρησιμοποιήσαμε αποτελείται από μέλη του προσωπικού του ΚΕΑΤ. Η αρχική σκέψη ήταν να συμπεριλάβουμε και μέλη της Διοίκησης του ΚΕΑΤ. Τα μέλη της διοίκησης του ΚΕΑΤ δεν ανταποκρίθηκαν τελικά στην πρόσκληση μας για συμμετοχή στη έρευνα λόγω έλλειψης διαθέσιμου χρόνου από την πλευρά τους. Τα μέλη του προσωπικού που αποτελούν το δείγμα ήταν πέντε (5): μία κοινωνική λειτουργός, ένας ψυχολόγος, μία ειδική παιδαγωγός, ένας διοικητικός υπάλληλος και μία υπάλληλος βοηθητικού προσωπικού. Τα κριτήρια με βάση τα οποία επιλέξαμε τα παραπάνω πρόσωπα ήταν η θέση τους σε βασικές υπηρεσίες του ΚΕΑΤ καθώς και η πολυετής επαγγελματική εμπειρία τους στο ΚΕΑΤ (δεκατέσσερα με δεκαεννιά χρόνια).
Οι συνεντεύξεις πραγματοποιήθηκαν ύστερα από τηλεφωνική επικοινωνία, όπου και καθορίζονταν ο χώρος (ΚΕΑΤ) και o χρόνος των συναντήσεων. Όλες οι συνεντεύξεις μαγνητοφωνήθηκαν.
Σχέδιο συνέντευξης
Οι συνεντεύξεις είχαν στόχο οι ερωτώμενοι / ερωτώμενες να αναφερθούν στα θετικά και στα αρνητικά σημεία του μοντέλου εκπαίδευσης του ΚΕΑΤ. Η ημιδομημένη συνέντευξη περιελάμβανε πληροφορίες για τη θέση και την επαγγελματική προϋπηρεσία τους στο ΚΕΑΤ και τις παρακάτω πέντε (5) ανοικτές ερωτήσεις:
1. Θεωρείτε ότι μέσω του προγράμματος του ΚΕΑΤ επιτυγχάνεται η εκπαίδευση / κοινωνική ενσωμάτωση των παιδιών; Υπάρχουν εμπόδια που παρεμβάλλονται στην προσπάθεια για εκπαίδευση και κοινωνική ενσωμάτωση των παιδιών;
2. Ποιες προτάσεις θα κάνατε ώστε να προωθηθεί γενικότερα η κοινωνική ενσωμάτωση των τυφλών ατόμων;
3. Με ποιους τρόπους επιτυγχάνεται η σύνδεση του ΚΕΑΤ με την κοινότητα;
4. Αν σας ρωτούσε κανείς ποια είναι τα θετικά και τα αρνητικά του προγράμματος του ΚΕΑΤ τι θα λέγατε;
5. Αν είχατε τη δυνατότητα ν’ αλλάξετε πράγματα σχετικά με το ΚΕΑΤ ποια θα ήταν αυτά;
Μέθοδος ανάλυσης
Για την ανάλυση των ημιδομημένων συνεντεύξεων χρησιμοποιήθηκε η βασική ποιοτική ανάλυση σύμφωνα με τα παρακάτω βήματα:
1. Αρχική ανάγνωση όλων των ημιδομημένων συνεντεύξεων με σκοπό την απόκτηση μιας γενικής άποψης.
2. Αποκωδικοποίηση των απαντήσεων σε καθεμία από τις ερωτήσεις των συνεντεύξεων του κάθε υπαλλήλου, εστιάζοντας τόσο στα κοινά σημεία όσο και στις διαφορές.
3. Παρουσίαση των απαντήσεων σε μορφή κειμένου.
Παρατηρήσεις σχετικά με την συνέντευξη
Οι συνεντεύξεις -όπως προαναφέρθηκε- μαγνητοφωνήθηκαν. Οι ερωτώμενοι / ες δέχτηκαν απ΄ την πρώτη στιγμή να απαντήσουν στις ερωτήσεις μας. Σε ερωτήσεις όμως που αφορούσαν στην αξιολόγηση του μοντέλου εκπαίδευσης του ΚΕΑΤ και στις αλλαγές που θα επιθυμούσαν οι ίδιοι να επιφέρουν σε αυτό ήταν διστακτικοί. Εμείς από την πλευρά μας τους υπενθυμίζαμε πως θα τηρήσουμε την ανωνυμία των συνεντεύξεων.
Επίσης αντέδρασαν αμήχανα αρχικά στην προοπτική της μαγνητοφώνησης των συνεντεύξεων τους. Κατά τη διάρκεια όμως της συζήτησης γίνονταν όλο και πιο συνεργάσιμοι.
Παρότι τους συστηθήκαμε ως φοιτήτριες Κοινωνικής Εργασίας όλοι οι ερωτώμενοι μας αντιμετώπισαν κατά τη διάρκεια των συνεντεύξεων ως επαγγελματίες Κοινωνικούς Λειτουργούς.
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Α΄ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ (Ημιδομημένες συνεντεύξεις με το προσωπικό του ΚΕΑΤ)
Από τους 5 υπαλλήλους του ΚΕΑΤ που αποτέλεσαν το δείγμα οι δύο ήταν άντρες (ψυχολόγος, διοικητικός υπάλληλος) και οι τρεις ήταν γυναίκες (κοινωνική λειτουργός, ειδική παιδαγωγός και υπάλληλος του βοηθητικού προσωπικού). Οι ηλικίες τους κυμαίνονταν από 43 έως 53 ετών και η επαγγελματική τους προϋπηρεσία από 15 έως 20 χρόνια.
Επιτυχία εκπαίδευσης και κοινωνικής ενσωμάτωσης μέσω προγράμματος του ΚΕΑΤ
Οι περισσότεροι ερωτώμενοι (4 από τους 5) υποστήριξαν ότι επιτυγχάνεται η εκπαίδευση και η κοινωνική ενσωμάτωση μέσω των προγραμμάτων του ΚΕΑΤ. Πιο αναλυτικά υποστήριξαν, ότι το πρόγραμμα του ΚΕΑΤ παρέχει τη δυνατότητα σε άτομα με αναπηρίες της όρασης να παρακολουθήσουν τη βασική εκπαίδευση προσαρμοσμένη στις ανάγκες τους (σύστημα Braille) και να συνεχίσουν τις σπουδές τους. Υποστηρίχτηκε ότι μέσω του ΚΕΑΤ προωθείται η ενσωμάτωση τους σε «κανονικά» σχολεία, ενώ παράλληλα παρακολουθούν και το ειδικό σχολείο.
Σχετικά με την κοινωνική ενσωμάτωση οι ερωτώμενοι αναφέρθηκαν αρχικά στο πρόγραμμα ενσωμάτωσης του προνηπιακού τμήματος του ΚΕΑΤ, το οποίο προετοιμάζει την οικογένεια «να ενσωματώσει» το τυφλό παιδί στο οικείο περιβάλλον του καθώς και αργότερα στην κοινωνία. Προς την ίδια κατεύθυνση προσανατολίζονται σύμφωνα με τους ερωτώμενους, τα προγράμματα κινητικότητας και ανεξάρτητης καθημερινής διαβίωσης των ατόμων με προβλήματα όρασης. Το σύστημα Braille ως «κατάλληλο μέσο έκφρασης» προωθεί με τη σειρά του την κοινωνική ενσωμάτωση και «βγάζει τους τυφλούς απ’ το περιθώριο». Παράλληλα η παρακολούθηση σχολείων βλεπόντων βοηθά στην ενσωμάτωση των τυφλών ατόμων, αφού τους φέρνει σε επαφή με βλέποντες.
Παράγοντες που παρεμποδίζουν την εκπαίδευση των τυφλών ατόμων
Ο διοικητικός υπάλληλος απάντησε αρνητικά ως προς την επιτυχία της εκπαίδευσης των τυφλών παιδιών μέσω του ΚΕΑΤ και αιτιολόγησε την άποψή του αυτή μιλώντας για εμπόδια και ελλείψεις. Χαρακτηριστικά είπε: «Τα τυφλά παιδιά πηγαίνοντας στα σχολεία βλεπόντων αντιμετωπίζουν τεράστιες δυσκολίες γιατί ούτε ειδικοί δάσκαλοι-καθηγητές υπάρχουν, ούτε και τα απαραίτητα εποπτικά μέσα. Οι δάσκαλοι-καθηγητές στήριξης στα σχολεία ένταξης είναι χωρίς εφόδια. Οι περισσότεροι από αυτούς τους δασκάλους το πολύ να έχουν παρακολουθήσει ένα ή δύο πενθήμερα σεμινάρια για τυφλούς».
Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού τόσο στο ΚΕΑΤ όσο και σε άλλα σχολεία της Ελλάδας καθώς και η ελλιπής ύπαρξη εποπτικού υλικού (βιβλία, κασέτες κ.α) παρεμποδίζουν σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερωτώμενους (4) την προσπάθεια για μια επιτυχημένη εκπαίδευση. Τέλος, ένα ακόμα εμπόδιο αποτελεί η δυσκολία στην πρόσβαση στο ΚΕΑΤ παιδιών με προβλήματα όρασης από την επαρχία. Τα παιδιά αυτά δυσκολεύονται να μείνουν στο οικοτροφείο του ΚΕΑΤ μακριά από την οικογένειά τους, με αποτέλεσμα η δυσκολία αυτή «αποχωρισμού» να αναγκάζει ολόκληρη την οικογένεια να μετακομίσει στην Αθήνα. Τις περισσότερες όμως φορές η αναζήτηση εργασίας από τους γονείς καταλήγει σε αδιέξοδο και έτσι η οικογένεια μαζί με το τυφλό παιδί επιστρέφει στην επαρχία εξαιτίας της οικονομικής πίεσης που υφίσταται, με αποτέλεσμα να χάνεται η ευκαιρία παροχής ειδικής αγωγής / εκπαίδευσης στο παιδί αυτό.
Παράγοντες που παρεμποδίζουν την κοινωνική ενσωμάτωση των τυφλών παιδιών
Τα εμπόδια που αναφέρθηκαν σχετικά με την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρίες της όρασης είναι ότι τα τυφλά άτομα δεν εκπαιδεύονται στο βαθμό και στη συχνότητα που χρειάζεται σε σχολεία που φοιτούν βλέποντες μαθητές, καθώς και η δυσκολία από την πλευρά των γονέων να αποδεχτούν την αναπηρία του παιδιού τους.
Προτάσεις για προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης των τυφλών ατόμων
Προτάσεις εκπαιδευτικού χαρακτήρα:
• Η παροχή υπηρεσιών / προγραμμάτων από την πλευρά του ΚΕΑΤ με σκοπό την ένταξη των τυφλών παιδιών σε σχολεία βλεπόντων.
• Η ίδρυση παραρτημάτων του ΚΕΑΤ σε όλη τη χώρα, τα οποία θα παρέχουν στα τυφλά παιδιά σε όλη την Ελλάδα υπηρεσίες κινητικότητας, λογοθεραπείας, φυσικής αγωγής, ψυχολογικής υποστήριξης και φυσικοθεραπείας βοηθώντας τα με αυτό τον τρόπο να αποκτήσουν μια ολοκληρωμένη μόρφωση και αγωγή.
• Η συνεργασία ειδικού σχολείου και σχολείου βλεπόντων με στόχο τα τυφλά παιδιά να έχουν τη δυνατότητα συναναστροφής με βλέποντα άτομα.
• Η εκπαίδευση και η εξειδίκευση του προσωπικού του ΚΕΑΤ πάνω σε θέματα που αφορούν στην τύφλωση.
• Η ανάπτυξη προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης ατόμων με αναπηρία της όρασης από την πλευρά του κράτους, ώστε τα άτομα αυτά να μπορέσουν να αποκατασταθούν επαγγελματικά και κατ’ επέκταση να ενσωματωθούν κοινωνικά.
Προτάσεις στήριξης οικογένειας:
• Η έγκαιρη παρέμβαση στην οικογένεια με τυφλό παιδί μέσω υπηρεσιών και προγραμμάτων.
• Η έγκαιρη ενημέρωση της οικογένειας, η οποία θα βοηθήσει το παιδί να ενσωματωθεί κοινωνικά, καθώς και την οικογένεια να αποδεχθεί την τύφλωση του παιδιού και να «δουλέψει» συναισθήματα όπως ο φόβος και το άγχος που προκαλεί η ύπαρξη τυφλού παιδιού στην οικογένεια.
Προτάσεις ευαισθητοποίησης της κοινότητας:
• Η ενημέρωση της κοινότητας μέσα από την οργάνωση εκδηλώσεων από το ΚΕΑΤ σε χώρους όπως τα σχολεία, όπου θα μπορούν να συμμετάσχουν δάσκαλοι, γονείς και παιδιά.
• Η επαφή των τυφλών παιδιών με την κοινότητα μέσα από καθημερινές δραστηριότητες (σινεμά, φαγητό) με σκοπό την κοινωνική τους ενσωμάτωση.
Προτάσεις ενεργοποίησης φορέων:
• Η συνεργασία των φορέων που εμπλέκονται στο χώρο της τύφλωσης (Φάρος, Ήλιος, Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τυφλών) καθώς και του συνδικαλιστικού οργάνου των ατόμων με αναπηρίες στην Ελλάδα (Εθνική Συνομοσπονδία Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες) για την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης των ατόμων με αναπηρίες της όρασης.
• Η συνεχής επαφή και επικοινωνία με τη διεθνή κοινότητα για νέες δράσεις αλλά και για ενημέρωση μέσα από έρευνες, προγράμματα καθώς και σεμινάρια σχετικά με την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης των τυφλών ατόμων.
• Η διαμόρφωση κατάλληλης υποδομής ώστε τα τυφλά άτομα να έχουν πρόσβαση σε διάφορους δημόσιους χώρους.
Τρόποι σύνδεσης κοινότητας – ΚΕΑΤ
Σχετικά με τους τρόπους σύνδεσης κοινότητας – ΚΕΑΤ οι περισσότεροι ερωτώμενοι (4) απάντησαν ότι οι εκδηλώσεις (θέατρο, εκδρομές, γιορτές σε διάφορους χώρους όπως σχολεία) αλλά και οι διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνονται από το ΚΕΑΤ στην περιοχή της Καλλιθέας αποτελούν τον κύριο τρόπο σύνδεσης. Αναφέρθηκε επίσης ότι για επισκέψεις σε χώρους όπως τα μουσεία υπάρχουν ειδικές ρυθμίσεις, ώστε τα παιδιά να μπορούν να αντιλαμβάνονται τα εκθέματα μέσω της αφής.
Τέλος αναφέρθηκε πως θα πρέπει στα τυφλά παιδιά να δίδεται περισσότερος ελεύθερος χρόνος για κοινωνική συναναστροφή στην κοινότητα μιας και έχουν ένα «βαρύ πρόγραμμα» παρακολούθησης σε σχολεία βλεπόντων και φροντιστηριακής υποστήριξης.
Θετικά και αρνητικά του προγράμματος του ΚΕΑΤ
Ως θετικά σημεία του προγράμματος του ΚΕΑΤ αναφέρθηκαν τα προγράμματα σφαιρικής αγωγής και μόρφωσης, όπως τα προγράμματα κινητικότητας, μουσικής κ.λ.π. Επίσης η επαφή της ειδικής παιδαγωγού με το περιβάλλον και τους γονείς του παιδιού (επισκέψεις στα σπίτια) αποτελεί μια από τις σημαντικές λειτουργίες του βρεφονηπιακού σταθμού του ΚΕΑΤ. Όλοι οι ερωτώμενοι μίλησαν θετικά για τις διάφορες εκδηλώσεις / εκδρομές που διοργανώνονται κατά καιρούς από το ΚΕΑΤ και εκδήλωσαν την ικανοποίησή τους σχετικά με τις οικονομικές παροχές του κράτους προς το ΚΕΑΤ. Ως θετικά αποτελέσματα μιας σωστής παροχής υπηρεσιών αλλά και λειτουργίας του προγράμματος του ΚΕΑΤ αναφέρθηκαν η αποφυγή της ιδρυματοποίησης των τυφλών ατόμων («το αντιμετωπίζουμε ως σχολείο, όχι ως ίδρυμα»), καθώς και η αυτοπεποίθηση και εμπιστοσύνη που αποκτούν τα παιδιά σχετικά με τις δυνατότητές τους.
Σχετικά με τα αρνητικά στοιχεία του προγράμματος του κέντρου, ο διοικητικός υπάλληλος ανέφερε την έλλειψη εξειδίκευσης του προσωπικού σε θέματα τυφλότητας καθώς και τη δυσκολία που αντιμετωπίζουν στην πρόσβαση στο χώρο του ΚΕΑΤ παιδιά με προβλήματα όρασης που ζουν στην επαρχία. Επίσης αναφέρθηκαν από 2 ερωτώμενους τα εμπόδια στη συνεργασία του κέντρου με το Υπουργείο Υγείας (καθυστέρηση στη διάγνωση οφθαλμολογικών αποτελεσμάτων). Επίσης αναφέρθηκε από έναν ερωτώμενο ότι τα παιδιά που πάσχουν και από άλλες αναπηρίες εκτός από αυτήν της τύφλωσης (πολυανάπηρα άτομα) αντιμετωπίζουν δυσκολία στην πρόσβαση στο κέντρο (απουσία βοηθητικής μπάρας). H ειδική παιδαγωγός ανέφερε ως αρνητικό στοιχείο του προγράμματος ότι η ειδική αγωγή / εκπαίδευση παρέχεται ολοκληρωμένα έως και το δημοτικό σχολείο, ενώ στο γυμνάσιο και στο λύκειο το ΚΕΑΤ λειτουργεί ενισχυτικά (τα παιδιά παρακολουθούν φροντιστηριακά μαθήματα). Κατά την άποψη της η ειδική αγωγή / εκπαίδευση θα πρέπει να παρέχεται ολοκληρωμένα και στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση.
Προτεινόμενες αλλαγές
Υπήρξαν αρκετές προτάσεις για αλλαγές από τους υπαλλήλους του ΚΕΑΤ και οι περισσότερες από αυτές σχεδόν ταυτίζονταν μεταξύ τους. Αρχικά έμφαση δόθηκε στην ίδρυση παραρτημάτων σε όλη τη χώρα καθώς και στην εξειδικευμένη εκπαίδευση του προσωπικού (διοργάνωση σεμιναρίων) σε θέματα τύφλωσης. Ακόμη προτάθηκε η ενημέρωση της κοινότητας σχετικά με τα δικαιώματα των τυφλών ατόμων καθώς και η έγκαιρη επαφή του ΚΕΑΤ με το τυφλό παιδί και τους γονείς του. Επίσης από την υπάλληλο του βοηθητικού προσωπικού προτάθηκε η βελτίωση των συνθηκών υγιεινής του κέντρου καθώς και η επιπλέον εκπαίδευση καθημερινής διαβίωσης. Μια τελευταία πρόταση από την πλευρά του διοικητικού υπαλλήλου ήταν η διοργάνωση επιπλέον εκδηλώσεων (εκδρομών, χοροεσπερίδων) από το ΚΕΑΤ με στόχο την ψυχαγωγία των τυφλών μαθητών.
Β΄ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ – ΑΦΗΓΗΣΕΙΣ ΤΥΦΛΩΝ ΑΤΟΜΩΝ
Δείγμα
Το δείγμα που χρησιμοποιήσαμε αποτελείται από άτομα με αναπηρίες της όρασης που φοιτούν στο γυμνάσιο και στο λύκειο του Κέντρου Εκπαίδευσης και Αποκατάστασης Τυφλών (ΚΕΑΤ) ή έχουν φοιτήσει στο ΚΕΑΤ (απόφοιτοι). Ήταν άτομα που είχαν εκπαιδευτεί στο ΚΕΑΤ παρακολουθώντας όλες ή κάποιες τάξεις του κέντρου. Το σύνολο των αφηγούμενων ήταν εννέα (9) τυφλά άτομα εκ των οποίων πέντε (5) είναι κορίτσια και τέσσερα (4) είναι αγόρια. Τα άτομα που έχουν αποφοιτήσει από το ΚΕΑΤ ήταν τέσσερα (4) ηλικίας 21-27 ετών. Δύο (2) από τους ερωτώμενους είναι μαθητές της Β΄ γυμνασίου ενώ οι υπόλοιποι τρεις (3) είναι μαθητές της Β΄ λυκείου. Τα κριτήρια σύμφωνα με τα οποία επιλέξαμε το δείγμα μας ήταν: α) η εκπαιδευτική τους εμπειρία στο ΚΕΑΤ, β) η διαφορετική ηλικία και γ) το φύλο των παιδιών.
Μέσω της κοινωνικής λειτουργού ήρθαμε σε επαφή με έναν απόφοιτο του ΚΕΑΤ, ο οποίος αποτέλεσε συνεκτικό κρίκο στην επικοινωνία μας με άλλους απόφοιτους του κέντρου. Ένας καθηγητής του ΚΕΑΤ μας βοήθησε στην επικοινωνία μας με τους μαθητές του ΚΕΑΤ (γυμνάσιο-λύκειο).
Αφηγήσεις
Πραγματοποιήθηκαν συνεντεύξεις αφηγηματικού χαρακτήρα με άτομα με προβλήματα όρασης που φοιτούν στο γυμνάσιο – λύκειο ή έχουν ολοκληρώσει τη φοίτησή τους. Χρησιμοποιήθηκε η αφηγηματική μέθοδος καθώς σκοπός ήταν η κατανόηση του τρόπου που οι ερωτώμενοι βίωσαν την εκπαίδευσή τους στο ΚΕΑΤ. Ζητήθηκε από τους / τις ερωτώμενους / ες να αφηγηθούν δύο μικρές ιστορίες εκ των οποίων η μια αφορούσε σε μια θετική εμπειρία και η άλλη σε μια αρνητική εμπειρία που έχουν βιώσει κατά την εκπαίδευσή τους στο ΚΕΑΤ. Οι δύο αυτές ιστορίες έπρεπε να περιέχουν απαραίτητα αρχή, μέση και τέλος, και να είναι προσανατολισμένες στο ερευνητικό ερώτημα.
Μέθοδος ανάλυσης
Η ανάλυση των αφηγήσεων έγινε σύμφωνα με τη μέθοδο των Palsson and Norberg (1995). Οι αφηγήσεις αναλύθηκαν σύμφωνα με τα παρακάτω βήματα:
1. Αρχική ανάγνωση των αφηγήσεων με σκοπό την απόκτηση μιας γενικής εικόνας για τη διευκόλυνση της ανάλυσης.
2. Πρώτη δομική ανάλυση χρησιμοποιώντας «αφηγηματικές κατηγορίες»: πλοκή, πρωταγωνιστής, συμπρωταγωνιστής, συναίσθημα και άλλα σημαντικά στοιχεία (π.χ λέξεις κλειδιά).
3. Κατηγοριοποίηση του βασικού περιεχομένου της κάθε αφήγησης σε θετικές και αρνητικές εκπαιδευτικές εμπειρίες.
4. Παρουσίαση των κατηγοριοποιημένων αφηγήσεων.
Παρατηρήσεις σχετικά με τις αφηγήσεις
Σχετικά με τις αφηγήσεις παρουσιάστηκαν οι παρακάτω δυσκολίες:
• Απορρίφθηκαν 8 αφηγήσεις επειδή οι αφηγούμενοι / ες δεν αναφέρονταν σε κάποια εκπαιδευτική τους εμπειρία από το ΚΕΑΤ και δεν περιείχαν συγκεκριμένη ιστορία.
• Η διεξαγωγή της έρευνάς μας συνέπεσε με την εξεταστική περίοδο κάποιων αποφοίτων και έτσι καθυστέρησε την επαφή με τους απόφοιτους.
• Οι μαθητές του ΚΕΑΤ απέφευγαν να αναφερθούν στις αρνητικές εκπαιδευτικές εμπειρίες τους στο κέντρο, αντίθετα οι απόφοιτοι διακρίνονταν από μεγαλύτερη άνεση.
• Δεν μαγνητοφωνήθηκαν 4 αφηγήσεις επειδή οι αφηγούμενοι / ες δεν το επέτρεψαν.
Επίσης αξίζει να αναφερθούν και κάποια άλλα σημεία κατά τη διάρκεια των αφηγήσεων που μας εντυπωσίασαν, μας δυσκόλεψαν ή μας αιφνιδίασαν θετικά:
• Στην πλειοψηφία τους οι αφηγούμενοι είχαν λάβει μέρος σε παρόμοιες έρευνες στο παρελθόν γι’ αυτό δέχτηκαν σχετικά εύκολα να λάβουν μέρος στη διεξαγωγή της έρευνα μας.
• Επειδή δεν υπήρχε οπτική επικοινωνία (το σύνολο των αφηγούμενων ήταν τυφλοί) κατά τη διάρκεια των αφηγήσεων δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση από την πλευρά μας στη λεκτική επικοινωνία έτσι ώστε να διευκολυνθούν τα τυφλά άτομα κατά την αφήγησή τους.
• Με ορισμένους αφηγούμενους η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στον προσωπικό τους χώρο. Έτσι μας δόθηκε η ευκαιρία να δούμε από κοντά το περιβάλλον τους είτε ζούσαν μόνοι τους είτε με την υπόλοιπη οικογένειά τους. Αυτό που εμείς αντιμετωπίσαμε ήταν μια πλήρη άνεση με το χώρο του σπιτιού τους με ή χωρίς τη βοήθεια του λευκού μπαστουνιού (ενώ είχαμε προετοιμαστεί για το ακριβώς αντίθετο) σε σημείο που ξεχνούσαμε ότι επρόκειτο για τυφλά άτομα.
• Το άγχος μας ήταν πολύ έντονο αρχικά κυρίως ως προς τον τρόπο που έπρεπε να συμπεριφερθούμε.
• Αντιμετωπίσαμε δυσκολίες σε σχέση με την πρώτη προσέγγισή των ερωτώμενων. Καθώς δε μας έβλεπαν, έπρεπε στη συνάντησή μας να δώσουμε ιδιαίτερη έμφαση στην απτική επαφή αλλά και παράλληλα να εξοικειωθούμε με αυτήν. Δυσκολευτήκαμε πάρα πολύ κατά τη διάρκεια της πρώτης συνάντησης μας, διότι δεν είχαμε συνηθίσει αυτόν τον τρόπο επικοινωνίας αλλά καθώς οι συναντήσεις αυξάνονταν νιώθαμε όλο και πιο άνετα.
ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Β΄ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟΥ ΜΕΡΟΥΣ (Αφηγήσεις)
Θετικές εμπειρίες από την εκπαίδευση στο ΚΕΑΤ
Η εμπειρία της ανεξάρτητης και αυτόνομης κίνησης: «Να μπορώ να κάνω πράγματα που κάνουν κι οι άλλοι»
Δύο από τις αφηγήσεις των τυφλών ατόμων αναφέρθηκαν στη σημασία του μαθήματος της κινητικότητας. Οι αφηγήσεις αυτές περιγράφουν τη θετική τους εμπειρία από το μάθημα κινητικότητας στο ΚΕΑΤ. Ανέφεραν τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν και τα συναισθήματα που βίωσαν. Στις αφηγήσεις ο δάσκαλος διαδραματίζει σημαντικό ρόλο ενθαρρύνοντας ξεχωριστά το κάθε παιδί στην προσπάθεια του: «Ο δάσκαλός μου τότε επέμενε και μου είπε απλά να δοκιμάσω και αν δεν μου αρέσει να μη συνεχίσω», «Ο δάσκαλος μας έπαιρνε έναν-έναν και μαζί κινούμασταν στο χώρο μέχρι να τον μάθουμε». Τα συναισθήματα που αναπτύχθηκαν από μία ερωτώμενη, κατά την διάρκεια του πρώτου μαθήματος ήταν η άρνηση να μάθει κάτι εντελώς διαφορετικό από αυτό που είχε συνηθίσει έως τώρα: «Είχα συνηθίσει να κινούμαι με τα μάτια και μόνο με τα μάτια μου…και είχα αντιδράσεις». Ο φόβος σε κάτι καινούριο που άρχιζε καθώς και η νευρικότητα επειδή δεν τα κατάφερνε εξαρχής με τις ασκήσεις κινητικότητας ήταν τα συναισθήματα άλλης ερωτώμενης: «Νευρίασα θυμάμαι πολύ». Τα συναισθήματα στο τέλος του πρώτου μαθήματος ήταν ευγνωμοσύνη για όσα είχε μάθει: “Ναι, αυτό το χρωστάω στο ΚΕΑΤ” και ικανοποίηση για την μελλοντική ανεξάρτητη κίνηση της στην πόλη της Αθήνας: «Σκέφτηκα πόσο ωραία θα είναι να μπορώ να περπατώ μόνη μου στην Αθήνα, δεν είναι εύκολο να κινείσαι στο δρόμο ελεύθερα αλλά μ’ αρέσει να μπορώ να κάνω πράγματα που κάνουν και οι άλλοι».
Η απόκτηση αυτόνομου προσωπικού τρόπου γραπτής έκφρασης: «Έχω πλέον τον δικό μου τρόπο να εκφράζομαι και να γράφω»
Δύο ιστορίες αφορούσαν στην πρώτη μέρα εκμάθησης του συστήματος Βraille. Συνήθως οι τυφλοί μαθητές αναφέρονταν στον πρώτο εκπαιδευτικό που τους έφερε σε επαφή με το Braille. Μία ερωτώμενη είπε για τη δασκάλα της: «Προσπαθούσε να το κάνει όσο το δυνατόν ευκολότερο και να εφαρμόσει τρόπους παιδαγωγικούς ώστε να το καταλάβουμε». Οι ερωτώμενοι επικεντρώθηκαν περισσότερο στον τρόπο που αισθάνθηκαν όταν άρχισαν να μαθαίνουν το Βraille καθώς και στην αίσθηση της απόκτησης ενός δικού τους αυτόνομου τρόπου έκφρασης: «Συγκινήθηκα όταν έγραψα την πρώτη λέξη γιατί θεώρησα ότι έχω πλέον το δικό μου τρόπο να εκφράζομαι και να γράφω, δεν είναι ανάγκη να παίρνω το στυλό και να γράφω μεγάλα γράμματα ή να βάζω κάποιον να μου τραβάει γραμμές με το μαρκαδόρο για να τις βλέπω…». Επίσης περιέγραψαν τη χαρά από την αναγνώριση του επιτεύγματος τους:
«Χάρηκα πάρα πολύ που μέσω του Braille κατάφερα να κάνω κάτι πολύ καλά, ειδικά όταν το είπα στη μαμά μου η οποία έκλαψε από χαρά», «Ο δάσκαλος διάβασε την έκθεσή μου σε όλα τα παιδιά της τάξης».
Οι εκδηλώσεις του ΚΕΑΤ ως μέσο επικοινωνίας και αναγνώρισης των δυνατοτήτων τους: «Αναγνωριζόταν έτσι η δουλειά μας από τον κόσμο που ερχόταν και μας χειροκροτούσε»
Οι ερωτώμενοι υποστήριξαν ότι οι εκδηλώσεις που πραγματοποιούσε το ΚΕΑΤ ήταν πάρα πολύ εποικοδομητικές. Αναφέρθηκαν στο χορό της τελευταίας μέρας του σχολικού έτους στο ΚΕΑΤ. Είπαν συγκεκριμένα ότι οι εκδηλώσεις αποτελούν μέσο επικοινωνίας με τον κόσμο, επιβράβευσης και ικανοποίησης επειδή αναγνωρίζονται οι ικανότητές και δυνατότητές τους. Επίσης αναφέρθηκαν στη δυνατότητα που τους έδωσε το ΚΕΑΤ μέσω του μαθήματος μουσικής να αξιοποιήσουν κάποιες ικανότητές τους: «Ένα από τα πράγματα μέσα από το ΚΕΑΤ που τα χρησιμοποιώ ως σήμερα». Εντυπωσιακό είναι το συναίσθημα που τους προκαλούσε το χειροκρότημα του κόσμου: «Αναγνωριζόταν έτσι η δουλειά μας από τον κόσμο που ερχόταν και μας χειροκροτούσε», «Αισθάνθηκα πολύ ωραία με τον κόσμο».
Άμεση επαγγελματική αποκατάσταση: «Όλοι μας θα πιάναμε δουλειά ένα μήνα μετά σε διάφορες θέσεις»
Η επαγγελματική κατάρτιση στην τηλεφωνική σχολή του ΚΕΑΤ θεωρήθηκε θετική εμπειρία καθώς είχε σαν συνέπεια την επαγγελματική αποκατάσταση. Ερωτώμενη μίλησε για την άμεση επαγγελματική αποκατάσταση της: «Οι καθηγητές μας ανακοίνωσαν ότι επειδή ο αριθμός των σπουδαστών ήταν μικρός, απ’ ότι θυμάμαι 15 παιδιά περίπου, ότι όλοι μας θα πιάναμε δουλειά ένα μήνα μετά σε διάφορες θέσεις», «Εγώ τελικά πήγα στην Εθνική Τράπεζα και δουλεύω ακόμη εκεί». Τα συναισθήματα που έντονα απέρρεαν από την αφήγηση ήταν ικανοποίηση, ευγνωμοσύνη προς το ΚΕΑΤ: «Ένιωσα πολύ τυχερή και χαρούμενη και το θυμάμαι ακόμα είναι κάτι που το χρωστάω στο ΚΕΑΤ».
Η αίσθηση ικανοποίησης από τη βίωση εμπειριών που έχουν και οι βλέποντες: «Μπορούσα να παίζω όπως και οι άλλοι»
Ερωτώμενος αναφέρθηκε στη θετική του εμπειρία όταν για πρώτη φορά έπαιξε ποδόσφαιρο, ενώ ένας άλλος στις εκπαιδευτικές εκδρομές του ΚΕΑΤ. Χαρακτηριστική ήταν η έκπληξή του πρώτου όταν για πρώτη φορά του ανακοίνωσαν ότι «θα παίξει μπάλα»: «Μου φάνηκε παράξενο γιατί μέχρι τότε δεν είχα παίξει ποτέ, επειδή γεννήθηκα τυφλός». Ανέφερε τις δυσκολίες: «Μέχρι να συνηθίσουμε στην αρχή ήταν δύσκολα γιατί έπεφτε ο ένας πάνω στον άλλο προσπαθώντας να εντοπίσουμε την μπάλα με τη σακούλα» καθώς και την αίσθηση προσωπικής ασφάλειας που απέκτησε βιώνοντας εμπειρίες που βιώνουν και οι βλέποντες: «Ένιωσα ικανοποίηση που μπορούσα και ‘γω να παίζω όπως και οι άλλοι ποδόσφαιρο. Μου έδωσε θάρρος ότι μπορώ να κάνω και άλλα πράγματα κι ας μη βλέπω». Στη δεύτερη περίπτωση αναφέρθηκε η ευχαρίστηση της ανακάλυψης μιας καινούργιας εμπειρίας: «Ειδικά στο Τατόι το περίμενα να πάω γιατί δεν είχα δει ποτέ τα αεροπλάνα μόνο το άκουγα που το λέγανε και ήταν κάτι το καταπληκτικό», «Είδαμε τα πολεμικά αεροπλάνα, μπήκαμε μέσα, καθίσαμε στη θέση του πιλότου και είδαμε πώς απογειώνονται και προσγειώνονται».
Αρνητικές εμπειρίες από την εκπαίδευση στο ΚΕΑΤ
Η εμπειρία της αποτυχίας που σύμφωνα με την άποψή τους δεν οφειλόταν στους ίδιους: «Ήταν άδικο γιατί η δασκάλα έφταιγε και όχι εμείς»
Μία ερωτώμενη αφηγήθηκε την αρνητική της εμπειρία σχετικά με την απόφαση του ΚΕΑΤ να επαναλάβει την τάξη μαζί με κάποια άλλα παιδιά λόγω ελλιπών γνώσεων: «Ο διευθυντής μας είπε πως θα πάμε πάλι στην ίδια τάξη γιατί δεν είχαμε μάθει καλά το Braille». Στην αφήγησή της διακρίνεται απογοήτευση και θυμός: «Να σου πω, ναι τσαντίστηκα και στεναχωρήθηκα, πάλι τα ίδια απ’ την αρχή» αλλά και έντονη αίσθηση αδικίας: «Ήταν άδικο γιατί η δασκάλα έφταιγε και όχι εμείς…καταλαβαίνεις τι θέλω να πω».
Η δυσκολία προσαρμογής στην τάξη του ΚΕΑΤ: «Όμως εγώ δεν τα πολυκατάφερα και έμενα πίσω, πίστευα ότι δεν θα τα καταφέρω ποτέ και ήθελα να μην ξανάπαω σχολείο»
Οι αφηγούμενοι / ες περιέγραψαν αρνητικές εμπειρίες από τις πρώτες μέρες στο σχολείο του ΚΕΑΤ. Αναφέρθηκαν στη δυσκολία τους να προσαρμοστούν στην τάξη. Ερωτώμενη διαφώνησε με τη «συνύπαρξη» ατόμων με προβλήματα όρασης με άτομα με άλλες αναπηρίες: «Αυτό το οποίο δεν μου άρεσε είναι πως είχαμε (στην τάξη) παιδιά διαφόρων νοητικών επιπέδων». Άλλη ερωτώμενη αφηγήθηκε τις δυσκολίες που αντιμετώπισε λόγω της αλβανικής καταγωγής της: «Μία μέρα στην τάξη μου ξέφυγε μία λέξη στα αλβανικά και τα παιδιά άρχισαν να κοροϊδεύουν». Ένας ερωτώμενος αφηγήθηκε την αρνητική εμπειρία του από την πρώτη επαφή με το σύστημα Braille και τη δυσκολία που αντιμετώπισε στην προσαρμογή του: «Εγώ στην αρχή ντράπηκα και ήθελα να φύγω. Τα υπόλοιπα παιδιά είχαν αρχίσει να μαθαίνουν το Braille και ήταν πιο άνετα στην τάξη». Οι αφηγητές / τριες επικεντρώθηκαν κυρίως σε αρνητικά και έντονα συναισθήματα: «Συγκλονίστηκα, ένοιωσα περίεργα και λέω τι γίνεται εδώ πέρα», «Εγώ ντράπηκα πολύ και έβαλα τα κλάματα και όταν τέλειωσε η ώρα ζήτησα από τη δασκάλα να πάρει τη μαμά μου να έρθει να με πάρει να πάω στο σπίτι, δεν ήθελα να μείνω». Κοινό χαρακτηριστικό των αφηγήσεων αποτέλεσε η ανασφάλεια και απογοήτευση που βίωσαν σχετικά με την προσαρμογή τους στην τάξη: «Σκέφτηκα με αυτούς τους συμμαθητές εγώ δεν θα μπορέσω να κάνω παρέα… ούτε να συνεργαστώ στο επίπεδο της τάξης», «Το βράδυ είπα στη μαμά μου πως δεν θέλω να ξαναπάω στο ΚΕΑΤ και το μισώ όπως και την Ελλάδα», «Όμως εγώ δεν τα πολυκατάφερα και έμενα πίσω πίστευα ότι δεν θα τα καταφέρω ποτέ και ήθελα να μην ξανάπαω σχολείο».
Το αίσθημα της περιθωριοποίησης από την πρώτη μέρα σε σχολείο βλεπόντων: «Κανείς δε μας έδινε σημασία»
Μερικές από τις αφηγήσεις των τυφλών παιδιών αφορούσαν στην πρώτη μέρα τους σε σχολείο βλεπόντων. Οι αφηγήσεις τους ουσιαστικά μιλούσαν για την περιθωριοποίησή τους από τα βλέποντα παιδιά κυρίως κατά τη διάρκεια του διαλείμματος: «Έπαιζαν μπάλα και έτρεχαν γύρω-γύρω ενώ εμείς είχαμε κάτσει σε μια μεριά…». Μια ερωτώμενη ανέφερε χαρακτηριστικά: «Κανείς δε μας έδινε σημασία». Και οι δυο ερωτώμενοι αναφέρθηκαν στο σημαντικό ρόλο του δασκάλου και στην προσπάθεια του να τους εντάξει στις ομάδες συνομηλίκων: «Ένας δάσκαλος μας έλεγε να συμμετέχουμε στα παιχνίδια των άλλων», «Ο δάσκαλος έλεγε να παίξουμε μαζί τους». Τα συναισθήματα που εξέφρασαν τα παιδιά από εκείνη τη μέρα ήταν δυσαρέσκεια και μοναξιά: «Αυτό ήταν κάτι που μου έχει μείνει σα δυσάρεστο», «Αισθανόμουν άσχημα και πολύ μόνη, εκείνη η μέρα ήταν η χειρότερή μου». Η σύγκριση με το ΚΕΑΤ ήρθε αναπόφευκτα και εκφράστηκε έντονα από την ερωτώμενη στο τέλος της αφήγησής του: «ήθελα να ξαναγυρίσω στο ΚΕΑΤ».
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ – ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ
Σκοπός της παρούσας ερευνητικής προσπάθειας ήταν να μελετήσει το μοντέλο εκπαίδευσης των ατόμων με αναπηρίες της όρασης που παρέχεται μέσω του ΚΕΑΤ. Επίσης να εξετάσει τον τρόπο που βιώνεται το συγκεκριμένο μοντέλο εκπαίδευσης από τυφλά άτομα, που έχουν ή είχαν την εμπειρία αυτού καθώς και από τα μέλη του προσωπικού.
Ύστερα από την ολοκλήρωση του θεωρητικού και ερευνητικού μέρους της πτυχιακής μας εργασίας θα προχωρήσουμε στη συζήτηση των ευρημάτων που αφορούν τόσο στις συνεντεύξεις μελών του προσωπικού του ΚΕΑΤ όσο και στις αφηγήσεις των τυφλών ατόμων. Επίσης θα παραθέσουμε προτάσεις που αφορούν στο συγκεκριμένο θέμα.
Συζήτηση των ευρημάτων που αφορούν στις συνεντεύξεις του προσωπικού.
Οι συμμετέχοντες στην έρευνα θεώρησαν ότι επιτυγχάνεται η εκπαίδευση και η κοινωνική ενσωμάτωση μέσω του ΚΕΑΤ εκτός από το διοικητικό υπάλληλο που έδωσε έμφαση στα εμπόδια που συναντά η ένταξη στα σχολεία βλεπόντων μαθητών. Θεώρησαν ότι η ειδική εκπαίδευση που παρέχεται σε συνδυασμό με την ενσωμάτωση σε σχολεία βλεπόντων ως μοντέλο εκπαίδευσης προωθεί την κοινωνική ενσωμάτωση των μαθητών/ μαθητριών. Προγράμματα όπως η λειτουργία του προνηπιακού τμήματος και τα μαθήματα ανεξάρτητης διαβίωσης συμβάλλουν στην ίδια κατεύθυνση. Παρά την άποψη των περισσοτέρων ερωτώμενων για την εκπλήρωση του στόχου της προώθησης της κοινωνικής ενσωμάτωσης μέσω της εκπαίδευσης, παράλληλα αναφέρθηκαν σε αρκετά εμπόδια που κατά την άποψη τους θα πρέπει να ξεπεραστούν.
Σύμφωνα με την άποψη του διοικητικού υπαλλήλου, το τυφλό άτομο κατά την ένταξη του στα σχολεία βλεπόντων συναντά βασικά εμπόδια (απουσία των απαραίτητων εποπτικών μέσων/ οι περισσότεροι δάσκαλοι – καθηγητές δεν έχουν ειδική εκπαίδευση σχετικά με την τύφλωση, αλλά απλά κατέχουν στοιχειώδεις γνώσεις). Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και εποπτικού υλικού στο ΚΕΑΤ και στα σχολεία βλεπόντων αναφέρθηκαν ως εμπόδια στην εκπαίδευση και την κοινωνική ενσωμάτωση και από τα υπόλοιπα μέλη του προσωπικού, τα οποία επίσης έδωσαν έμφαση και στα προβλήματα που βιώνουν τα τυφλά άτομα που δεν διαμένουν στην Αθήνα όπου και λειτουργεί κέντρο εκπαίδευσης και αποκατάστασης ατόμων με προβλήματα όρασης. Αναφέρθηκαν σε δυσκολίες προσαρμογής (καθώς τα τυφλά άτομα αποχωρίζονται τις οικογένειες τους και διαμένουν στο οικοτροφείο του ΚΕΑΤ) αλλά και σε οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η οικογένεια του τυφλού ατόμου όταν αναγκάζεται να μετακομίσει στην Αθήνα. Οι δυσκολίες αυτές παρεμποδίζουν την εκπαίδευση των τυφλών ατόμων καθώς ένας μεγάλος αριθμός τυφλών ατόμων ζει σε επαρχιακές πόλεις και δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να αλλάξει τόπο διαμονής και να ζήσει στην Αθήνα.
Όπως αναφέραμε προηγουμένως οι ερωτώμενοι / -ες αρχικά υποστήριξαν ότι επιτυγχάνεται η εκπαίδευση και η κοινωνική ενσωμάτωση των τυφλών ατόμων μέσω του ΚΕΑΤ. Όμως στη ροή των συνεντεύξεων ανέφεραν όλο και περισσότερα εμπόδια και επίσης ανέφεραν αρκετές προτάσεις εκπαιδευτικού χαρακτήρα για την προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης. Είναι πιθανόν η ταύτιση τους με την οργάνωση να τους παρεμπόδισε να αξιολογήσουν ότι ο παραπάνω στόχος δεν επιτυγχάνεται πλήρως λόγω των εμποδίων που υπάρχουν. Μπορούμε να συμπεράνουμε ότι σύμφωνα με τους ερωτώμενους το μοντέλο εκπαίδευσης του ΚΕΑΤ είναι προσανατολισμένο προς την κατεύθυνση της κοινωνικής ενσωμάτωσης, όμως χρειάζεται να ξεπεραστούν εμπόδια που αφορούν κυρίως την εκπαίδευση στο ΚΕΑΤ, την εκπαίδευση σε σχολεία βλεπόντων και τη στήριξη της οικογένειας.
Αναλυτικότερα, όσον αφορά στην εκπαίδευση στο ΚΕΑΤ οι ερωτώμενοι αναφέρθηκαν:
• Στην ανάγκη ίδρυσης παραρτημάτων ΚΕΑΤ σε ολόκληρη την Ελλάδα.
• Στην ανάγκη πρόσληψης εξειδικευμένου προσωπικού διαφορετικών ειδικοτήτων, ώστε να παρέχεται στα τυφλά άτομα ολοκληρωμένη μόρφωση.
• Στην ανάγκη επιμόρφωσης – εξειδίκευσης του ήδη υπάρχοντος προσωπικού.
• Στην ανάγκη ενίσχυσης του εποπτικού υλικού.
• Στην ανάγκη ανάπτυξης προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης που να διευκολύνουν την ένταξη στην αγορά εργασίας.
Όσον αφορά στην εκπαίδευση στα σχολεία ένταξης, οι ερωτώμενοι αναφέρθηκαν:
• Στην ανάγκη πρόσληψης εξειδικευμένου προσωπικού.
• Στην ανάγκη ενίσχυσης του εποπτικού υλικού.
• Στην ανάγκη ενίσχυσης της ένταξης στα σχολεία βλεπόντων μέσω προγραμμάτων/ υπηρεσιών από το προσωπικό του ΚΕΑΤ.
• Στην ανάγκη ενίσχυσης της συνεργασίας ΚΕΑΤ και σχολείων βλεπόντων για να διευκολυνθεί η επικοινωνία τυφλών ατόμων με βλέποντες .
Όσον αφορά στην οικογένεια του τυφλού ατόμου:
• Τόνισαν την ανάγκη στήριξης της οικογένειας μέσω προγραμμάτων/ υπηρεσιών, ώστε να αποδεχτεί την τύφλωση του παιδιού και να στηρίξει το έργο του σχολείου.
Τέλος, χαρακτηριστικό είναι ότι οι ερωτώμενοι αναγνώρισαν την ανάγκη για ενεργοποίηση/ οργανωμένη παρέμβαση των τυφλών ατόμων με σκοπό την προώθηση της κοινωνικής τους ενσωμάτωσης.
Συζήτηση των ευρημάτων που αφορούν στις αφηγήσεις των τυφλών ατόμων.
Οι συμμετέχοντες στην έρευνα διατύπωσαν την άποψη τους για την εκπαίδευση στο ΚΕΑΤ παραθέτοντας τόσο αρνητικές όσο και θετικές εμπειρίες από αυτήν.
Όσον αφορά στις θετικές εμπειρίες από την εκπαίδευση τους στο ΚΕΑΤ οι ερωτώμενοι/ ερωτώμενες:
• Αναγνώρισαν τη θετική επίδραση μαθημάτων που δίνουν έμφαση στην αυτονομία των τυφλών ατόμων. Περιέγραψαν το αρχικό ξάφνιασμα, δισταγμό αλλά και την ικανοποίηση τους από το τελικό αποτέλεσμα.
• Μίλησαν για την ικανοποίηση που τους έδωσε η εκμάθηση της γραφής Braille και αναγνώρισαν τη θετική επιρροή που έχει ένας παιδαγωγός που ενθαρρύνει και ενδιαφέρεται για τη μάθηση τους. Έδωσαν έμφαση στη χαρά που ένιωσαν επειδή απέκτησαν δικό τους αυτόνομο τρόπο έκφρασης και τη χαρά από την αναγνώριση του επιτεύγματος τους.
• Αναγνώρισαν τη σημασία που έχει η συμμετοχή τους σε δραστηριότητες που έχουν και οι βλέποντες (ποδόσφαιρο, εκπαιδευτικές εκδρομές). Μέσω αυτών των εμπειριών έχουν την ευκαιρία να ξεπεράσουν τους φόβους και τις αναστολές τους και να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στον εαυτό τους. Διακρίνεται η επιθυμία τους να δίδεται έμφαση μέσω των εκπαιδευτικών εμπειριών στα κοινά σημεία που έχουν με τα βλέποντα άτομα αντί στις διαφορές.
• Αναγνώρισαν τη σημασία της επαγγελματικής κατάρτισης και την ικανοποίηση που δίνει η σύνδεση της με την άμεση επαγγελματική αποκατάσταση.
• Τόνισαν την ανάγκη επικοινωνίας/ αλληλεπίδρασης με τα βλέποντα άτομα και εξέφρασαν την ικανοποίηση τους όταν παίρνουν αναγνώριση από τους βλέποντες για την προσπάθεια τους.
Όσον αφορά στις αρνητικές εμπειρίες από την εκπαίδευση τους στο ΚΕΑΤ, οι ερωτώμενοι/ ες:
• Αναφέρθηκαν στη δυσκολία προσαρμογής τους στη σχολική τάξη του ΚΕΑΤ κατά την αρχική φάση ένταξης τους στο ΚΕΑΤ. Σύμφωνα με την άποψη τους, παράγοντες που εμπόδισαν την προσαρμογή τους ήταν η έλλειψη ομοιογένειας στα μέλη της τάξης λόγω συνύπαρξης ατόμων διαφόρων νοητικών επιπέδων, το αίσθημα απομόνωσης που βιώνουν μέλη της τάξης που έχουν διαφορετική κουλτούρα/ προέλευση και η καθυστερημένη ένταξη του παιδιού στην τάξη.
• Τόνισαν το αίσθημα περιθωριοποίησης που ένιωσαν κατά την πρώτη φάση της προσαρμογής τους σε σχολεία βλεπόντων. Αισθάνθηκαν ότι δεν ήταν επιθυμητοί στο συγκεκριμένο περιβάλλον και αναγνώρισαν τη θετική επίδραση του ευαισθητοποιημένου παιδαγωγού που ενθάρρυνε την επικοινωνία τυφλών και βλεπόντων παιδιών.
• Αναφέρθηκαν στην αρνητική εμπειρία της αποτυχίας τους και στο αίσθημα αδικίας που ένιωσαν καθώς δεν πείσθηκαν ότι οι ίδιοι είχαν αδυναμίες αλλά θεώρησαν ότι η ευθύνη ανήκε στους παιδαγωγούς που δεν ενδιαφέρονταν για τη μάθηση τους.
Συνοψίζοντας, οι ερωτώμενοι αναγνώρισαν ως θετικές τις εκπαιδευτικές εμπειρίες που τους βοήθησαν να αποκτήσουν αυτονομία, να πιστέψουν στις ικανότητες τους, που έδωσαν έμφαση στη βίωση εμπειριών που έχουν και οι βλέποντες, που ενδυνάμωσαν την επικοινωνία/ αλληλεπίδραση με την ευρύτερη κοινότητα και δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για άμεση επαγγελματική αποκατάσταση.
Αναγνώρισαν ως αρνητικές εμπειρίες τις δυσκολίες προσαρμογής που βίωσαν τόσο κατά τη φάση της αρχικής προσαρμογής τους στο ΚΕΑΤ όσο και κατά τη φάση της προσαρμογής τους στα σχολεία βλεπόντων.
Προβληματισμοί – Προτάσεις
Μέσα από την συνολική μελέτη του θέματος καταλήξαμε σε κάποιους προβληματισμούς τους οποίους θα παραθέσουμε στη συνέχεια:
• Το ελληνικό κράτος καθυστέρησε να αναλάβει την ευθύνη για την παροχή εκπαίδευσης στα τυφλά άτομα (ανέλαβε την ευθύνη μέσω του ΚΕΑΤ το 1979).
• Υπήρξε σημαντική καθυστέρηση όσον αφορά στην διατύπωση θέσης από την πολιτεία για το σύγχρονο τρόπο κάλυψης των εκπαιδευτικών αναγκών των ατόμων με αναπηρίες. Ο νόμος 2817/2000 για την εφαρμογή του προϋποθέτει την λειτουργία των απαραίτητων δομών σε κέντρο και περιφέρεια, την πρόσληψη του απαραίτητου εξειδικευμένου προσωπικού αλλά και τη λήψη όλων των απαραίτητων μέτρων για να ενισχυθεί η αλληλεπίδραση των ατόμων με αναπηρίες με τα άτομα που δεν έχουν φυσικά εμπόδια- αναπηρίες.
• Το ΚΕΑΤ αποτελεί το μοναδικό κέντρο παροχής εκπαίδευσης, επιμόρφωσης και επαγγελματικής κατάρτισης των ατόμων με αναπηρίες της όρασης και βρίσκεται στην Αθήνα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα άτομα με αναπηρίες της όρασης που ζουν σε επαρχιακές περιοχές, όπου δεν υπάρχουν αντίστοιχα κέντρα να αναγκάζονται να φεύγουν από τον τόπο τους και να μετακομίζουν μόνιμα (μόνα τους ή με την οικογένεια τους) στην Αθήνα. Είναι απαραίτητο να γίνει ένας σωστός σχεδιασμός για την παροχή ευκαιριών εκπαίδευσης που τα χαρακτηριστικά του να είναι η προσβασιμότητα των υπηρεσιών και η ισότητα των ευκαιριών ανεξάρτητα από τον τόπο διαμονής (κέντρο ή περιφέρεια).
• Όσον αφορά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, στο ΚΕΑΤ λειτουργούν προνηπιακός σταθμός τυφλών για τυφλά παιδιά, ειδικό νηπιαγωγείο και ειδικό δημοτικό σχολείο. Στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση οι μαθητές με προβλήματα όρασης φοιτούν σε γυμνάσια και λύκεια βλεπόντων. Τέλος στην τριτοβάθμια εκπαίδευση τα τυφλά άτομα συμμετέχουν στην εκπαιδευτική διαδικασία που ισχύει και για τους βλέποντες, μέσα από ειδικές ρυθμίσεις.
Το ΚΕΑΤ παρέχει ειδική εκπαίδευση/ αγωγή στα τυφλά άτομα μέσω του ειδικού δημοτικού σχολείου. Επίσης παρέχει υποστηρικτικά μαθήματα και φροντίζει για την ενίσχυση των δεξιοτήτων για ανεξάρτητη διαβίωση των τυφλών ατόμων. Τελικός στόχος αυτής τη προσπάθειας είναι, αφού ενδυναμωθούν τα τυφλά άτομα μέσω της ειδικής εκπαίδευσης, να ενταχθούν κατά τη διάρκεια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε γυμνάσια και λύκεια βλεπόντων. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι η ένταξη στα γυμνάσια/ λύκεια θα πρέπει να υποστηριχθεί με τα απαραίτητα μέτρα ώστε να λειτουργήσει προς όφελος και των τυφλών ατόμων αλλά και των βλεπόντων.
• Οι εργαζόμενοι στο ΚΕΑΤ που συμμετείχαν στην έρευνα χρησιμοποιούσαν συχνά τους όρους ένταξη και κοινωνική ενσωμάτωση τους οποίους και ταύτιζαν. Θεωρούμε ότι αυτό δεν είναι τυχαίο. Είναι πιθανόν να είναι αποτέλεσμα σύγχυσης όσον αφορά στον προσανατολισμό της ειδικής αγωγής στην Ελλάδα καθώς συχνά υπάρχει αναντιστοιχία ανάμεσα στους διατυπωμένους στόχους και στην εφαρμογή τους.
Κλείνοντας θα παραθέσουμε κάποιες προτάσεις που διαμορφώθηκαν μέσα από τα αποτελέσματα της έρευνας και της γενικότερης μελέτης του θέματος:
• Η πρωτοβάθμια εκπαίδευση των ατόμων με προβλήματα όρασης θα πρέπει κατά την άποψη μας να προσανατολιστεί στο μοντέλο ενσωμάτωσης. Έτσι τα τυφλά παιδιά νηπιακής και σχολικής ηλικίας θα εκπαιδεύονται σε νηπιαγωγεία και δημοτικά σχολεία βλεπόντων με στόχο την αποφυγή διακρίσεων και την απόκτηση εμπειριών συνύπαρξης τυφλών και βλεπόντων, ενώ θα πρέπει να τους παρέχονται υποστηρικτικές υπηρεσίες. Επίσης θα πρέπει να υπάρξει μετάβαση από το μοντέλο της ένταξης στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση στο μοντέλο της ενσωμάτωσης. Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα οι μαθητές με προβλήματα όρασης να μπορούν να συμμετέχουν ισότιμα στην εκπαιδευτική διαδικασία.
• Είναι απαραίτητο να πραγματοποιηθεί συστηματική έρευνα για την παρεχόμενη εκπαίδευση στα τυφλά άτομα ώστε να διατυπωθούν συγκεκριμένες προτάσεις για τον τρόπο με τον οποίο θα επιτευχθεί η ενσωμάτωση στα σχολεία βλεπόντων. Θα πρέπει να ληφθούν όλα τα απαραίτητα μέτρα ώστε η ενσωμάτωση από απλός θεωρητικός στόχος να γίνει πράξη (υποστηρικτικές δομές, πρόσληψη προσωπικού, επιμόρφωση, εποπτικό υλικό κλπ). Στην πορεία αυτή για την υλοποίηση του στόχου της ενσωμάτωσης θα πρέπει να αξιοποιηθεί η πολύχρονη εμπειρία του ΚΕΑΤ ώστε να αποτελέσει πυρήνα ενδυνάμωσης αυτής της προσπάθειας για ενσωμάτωση των παιδιών στα σχολεία βλεπόντων.
• Η αξιολόγηση του υπάρχοντος συστήματος ειδικής αγωγής, ο σχεδιασμός των απαραίτητων ενισχυτικών μέτρων καθώς και η συνεχής επιμόρφωση των εκπαιδευτικών είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για τον εκσυγχρονισμό της εκπαίδευσης στην Ελλάδα.
• Είναι αναγκαία η ανάπτυξη προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης ατόμων με αναπηρίες της όρασης προσανατολισμένων στις νέες συνθήκες της αγοράς εργασίας, με σκοπό την επαγγελματική αποκατάσταση καθώς και την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων αυτών.
• Κρίνεται απαραίτητη η λειτουργία προγραμμάτων πρόληψης για θέματα σχετικά με την τύφλωση. Τα προγράμματα αυτά θα απευθύνονται στην οικογένεια, στη σχολική κοινότητα καθώς και στην ευρύτερη κοινότητα με σκοπό την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση τους.
• Στην προσπάθεια για επιτυχημένη εκπαίδευση των ατόμων με αναπηρίες της όρασης κρίνεται αναγκαίος ο πλήρης «εφοδιασμός» με εποπτικό υλικό (βιβλία σε μορφή Braille, κασέτες, χάρτες κλπ) του ΚΕΑΤ καθώς και των σχολείων, όπου εκπαιδεύονται μαθητές με αναπηρίες της όρασης.
• Είναι αναγκαίος ο επανασχεδιασμός της υπάρχουσας προσβασιμότητας δημοσίων και ιδιωτικών χώρων στην Ελλάδα. Για τα άτομα με προβλήματα όρασης καθίστανται αναγκαία: α) η απουσία εμποδίων στα πεζοδρόμια, β) η παρουσία ηχητικών σημάτων στα φανάρια και γ) η παρουσία ανάγλυφων για κατανόηση των δημοσίων κτιρίων.
Το δικαίωμα του κάθε ανθρώπου στην εκπαίδευση είναι αναφαίρετο. Η εκπαίδευση είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την επαγγελματική αποκατάσταση και την κοινωνική ενσωμάτωση. Ο δρόμος προς την κοινωνική ενσωμάτωση των ατόμων με αναπηρίες της όρασης είναι η εκπαίδευση χωρίς διακρίσεις. Μίας εκπαίδευσης που θα σέβεται την διαφορετικότητα, θα δίνει την ευκαιρία συνύπαρξης τυφλών και βλεπόντων και που μέσω αυτής της εμπειρίας θα διαπιστώνεται ότι είναι περισσότερα τα κοινά σημεία παρά οι διαφορές. Η προσπάθεια για εκπλήρωση αυτού του στόχου απαιτεί την οργάνωση/ ενεργοποίηση των ίδιων των ατόμων με αναπηρίες της όρασης, την ενεργοποίηση των επαγγελματιών που ασχολούνται με τον συγκεκριμένο τομέα αλλά και την ενεργοποίηση κάθε πολίτη που θεωρεί ότι θα πρέπει να γίνει προσπάθεια για να ξεπερασθούν οι διακρίσεις και ο κοινωνικός στιγματισμός.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΕΛΛΗΝΙΚΗ
• “Ατυχήματα στην παιδική ηλικία”, Πρόγραμμα πρόληψης προβλημάτων όρασης και τυφλότητας «Ουράνιο Τόξο», Αθήνα, 2001
• Βασιλειάδου Μ. – Κορρέ Μ, “Η εκπαίδευση των τσιγγάνων στην Ελλάδα”, Γενική Γραμματεία Λαϊκής Επιμόρφωσης, Αθήνα, 1998
• Γερανίου Ε – Σταγάκη Φ – Νασούλα Β. (1994), “Δικαιώματα αναπήρων”, Κοινωνική Εργασία, τεύχος 34, σ. 23-41
• Γκουρτζιάν Μ. (1994), “Παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν τη στάση των ανθρώπων απέναντι στα άτομα με φυσικές και άλλες ανικανότητες”, Κοινωνική Εργασία, τεύχος 35, σ. 184-192
• Δαβάζογλου Α. (1989), “Η ειδική αγωγή στην Ελλάδα”, Κοινωνική Εργασία, τεύχος 13, σ. 13-24
• “Διαθλαστικές ανωμαλίες της όρασης”, Πρόγραμμα πρόληψης προβλημάτων όρασης και τυφλότητας «Ουράνιο Τόξο», Αθήνα, 2002
• Δροσινού Μ. (2001), “Ειδικές τάξεις ή τμήματα ένταξης”, Κοινωνική Εργασία, τεύχος 64, σ. 226-239
• “Έκθεση για την κατάσταση των ατόμων με ειδικές ανάγκες στην Ελλάδα”, Ε.Σ.Α.Ε.Α, Αθήνα, 1994
• Ενημερωτικό φυλλάδιο για το ΚΕΑΤ, Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας, Αθήνα, 2002
• Επιστήμη και ζωή, εκδ. Χατζηιακώβου, τόμος 18, (χ. χ)
• Εφημερίδα της Κυβερνήσεως της Ελληνικής Δημοκρατίας, Περί συστάσεως Ν.Π.Δ.Δ από την επωνυμία «Κέντρο Εκπαιδεύσεως και Αποκαταστάσεως Τυφλών», Προεδρικό Διάταγμα υπ. Αριθ. 265, Αθήνα, 1979
• Ζώνιου – Σιδέρη Α., “Ένταξη: Ουτοπία ή πραγματικότητα”, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2000
• “Η εκπαίδευση στην κινητικότητα και τον προσανατολισμό για τα άτομα με προβλήματα όρασης”, Ημερίδα – Διεθνής ημέρα του λευκού μπαστουνιού, Αθήνα, 1999
• Ισχύουσα κοινοτική νομοθεσία, “Σύσταση του συμβουλίου της 24ης Ιουλίου 1996 για την απασχόληση των μειονεκτούντων ατόμων στην κοινότητα”, Επίσημη εφημερίδα, έγγραφο 386Χ0379, 1996
• Καβουνίδη. Τ., “Κοινωνικός αποκλεισμός: Έννοια, κοινοτικές πρωτοβουλίες, ελληνική εμπειρία και διλήμματα πολιτικής ”, εκδ. ΕΚΚΕ, Αθήνα, 1996, Τόμος Α, σ. 47-79, (από Διαστάσεις κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα, επιμέλεια: Καραντινός Δ. κ.α)
• Καΐλα Μ., “Άτομα με ειδικές ανάγκες”, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1995, τόμος Β΄
• “Κανονισμοί για την εξίσωση των ευκαιριών για τους ανθρώπους με αναπηρίες”, Ο.Η.Ε, 1994
• Κασσωτάκης Μ. κ.α, “Φραγμοί στην εκπαίδευση και την επαγγελματική αποκατάσταση των ατόμων με ειδικές ανάγκες”, εκδ. ΕΚΚΕ, Αθήνα, 1996, Τόμος Α, σ. 449-473, (από Διαστάσεις κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα, επιμέλεια: Καραντινός Δ. κ.α)
• Κοζέης Ν., “Συνοπτική παιδιατρική οφθαλμολογία – Διαθλαστικές ανωμαλίες της όρασης”, Πρόγραμμα πρόληψης προβλημάτων όρασης και τυφλότητας «Ουράνιο Τόξο», Αθήνα, 2002
• Κρουσταλάκης Γ., “Παιδιά με ιδιαίτερες εκπαιδευτικές ανάγκες”, (χ. εκδ.), Αθήνα, 2000
• Κυπριωτάκης Α., “Μια παιδαγωγική ένα σχολείο για όλα τα παιδιά”, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 2001
• Κυπριωτάκης Α., “Τα ειδικά παιδιά και η αγωγή τους”, εκδ. Ψυχοτεχνική, Ηράκλειο, 1985
• Λεοντάρη Α., “Αυτοαντίληψη”, εκδ. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1998
• Λόενφελντ. Β, “Τα τυφλά παιδιά μας”, ΚΕΑΤ, 1996, (Μετάφραση – Επιμέλεια: Τουτούλης Η.)
• Νικολαΐδου. Σ., “Ο αποκλεισμός ατόμων με ειδικές ανάγκες από τον ελληνικό αστικό χώρο”, εκδ. ΕΚΚΕ, Αθήνα, 1996, Τόμος Α, σ. 421-447, (από Διαστάσεις κοινωνικού αποκλεισμού στην Ελλάδα, επιμέλεια: Καραντινός Δ. κ.α)
• “Οδηγός του πολίτη με ειδικές ανάγκες”, Διυπουργική επιτροπή για τα άτομα με ειδικές ανάγκες – Υπουργείο Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, Αθήνα, 2001
• Πυργιωτάκης Ι., “Κοινωνικοποίηση και εκπαιδευτικές ανισότητες”, εκδ. Γρηγόρης, Αθήνα, 1996
• Σακελαρόπουλος Θ., “Η μεταρρύθμιση του κοινωνικού κράτους”, εκδ. Κριτική, Αθήνα, 1999
• Σανσερέλ Ζ. Λ., “Η ειδική αγωγή στο διεθνή χώρο – σύγχρονες αντιλήψεις και κατευθύνσεις”, Γενική Γραμματεία Νέας Γενιάς, (Μετάφραση – επιμέλεια: Σιπητάνου Α.), (χ. χ)
• Σταθόπουλος Π., “Κοινωνική Πρόνοια”, εκδ. Έλλην, Αθήνα, 1996
• Στασινός Δ., “Η ειδική εκπαίδευση στην Ελλάδα. Αντιλήψεις θεσμοί και πρακτικές. Κράτος και ιδιωτική πρωτοβουλία (1909-1989)”, εκδ. Gutenberg, 1991
• Στασινοπούλου Ο. (1992), “Άτυπα δίκτυα Φροντίδας”, Εκλογή 93(2), σ. 109-122
• Σύντομες πληροφορίες για την εκπαίδευση των τυφλών στο ΚΕΑΤ και το σύστημα Braille”, εκδ. ΚΕΑΤ, Αθήνα, 2000
• Τζουριάδου Μ., “Παιδιά με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Μια ψυχοπαιδαγωγική προσέγγιση”, εκδ. Προμηθεύς, Θεσσαλονίκη, 2000
• Τριανταφύλλου Γ., “Παιδιατρική οφθαλμολογία…για μη ειδικούς”, εκδ. Τριανταφύλλου, Θεσσαλονίκη, 1984
• Τσιαρέλλι Ρ. (χ. χ), “Σωματικές, ψυχικές και αισθητηριακές αναπηρίες κατά την εξελικτική ηλικία και η επίδρασή τους πάνω στις διαπροσωπικές σχέσεις”, Περιοδικό Συνδέσμου Τυφλών Ιταλίας – Tiflologia per l integrazione, (Μετάφραση – Επιμέλεια: Τουτούλης Η., σ. 14-21
• Φραγκουδάκη Α., “Κοινωνιολογία της εκπαίδευσης”, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1986
• Χαρουπιάς Α. (2001), “Το σχολείο για όλους”, Κοινωνική Εργασία, τεύχος 62, σ. 107-116
• Χατζηχαραλάμπους Ε., “Ψυχοκοινωνικά προβλήματα μερικώς βλεπόντων και τυφλών ατόμων – Διαστάσεις αποκατάστασης και κοινωνικής ένταξης”, Αθήνα, 2000
ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ
• Creswell J., “Qualitative inquiry and research design”, Sage Publications, U. K, 1998
• Disability Descrimination Act, “Definition of Disability”, Disability on the agenda Booklet No. DL60 (October 1996), Reproduse with kind permission from the DEE
• Nygren L. & Blom B. (2001), “Analysis of short reflective narratives: a method for the study of knowledge in social workers’ actions”, Qualitative Research, 1(3), pp. 369-384
• Palsson M. B. & Norberg A. (1995), “District Nurses’ Stories of Difficult Care Episodes Narrated during Systematic Clinical Supervision Sessions”, Scandinavian Journal of Caring Sciences, 9, pp. 17-27
• Poindexter C. (2000), “Meaning from Methods Re-presenting Narratives of an HIV-affected Caregiver”, Qualitative Social Work, 1(1), pp. 59-78
• Riessman K., “Narrative Analysis”, Sage Publications, Boston,1993
ΠΗΓΕΣ ΑΠΟ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΤΟΥ INTERNET
• Ζώνιου – Σιδέρη, (Α), Η εξέλιξη της ειδικής εκπαίδευσης από το ειδικό στο γενικό σχολείο,[www.190-gr.pdf].URL http://www.dea.gr
• Πανεπιστήμιο Μακεδονίας, Υπηρεσίες ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών για τυφλούς και άτομα με περιορισμένη όραση: η εμπειρία της βιβλιοθήκης του πανεπιστημίου Μακεδονίας 67
από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα Accelarate, (4/11/2003), [www.text/greek/bib9ath].URL http://www.lib.uom.gr
• Περιοδικό “ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ” για άτομα με ειδικές ανάγκες, Αποκατάσταση και απελευθέρωση, (28/3/2003) [www.gr-arts/19-rehab01].URL http://www.disabled.gr
• Περιοδικό “ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ” για άτομα με ειδικές ανάγκες, (3/3/2003), Πολιτική αποκατάστασης και ανάπτυξης,[www.gr-arts/polreh01].URL http://www.disabled.gr
• Περιοδικό “ΑΝΑΠΗΡΙΑ ΤΩΡΑ” για άτομα με ειδικές ανάγκες, (28/3/2003), Τι είναι ανεξάρτητη διαβίωση,[www.gr-arts/33il02].URL http://www.disabled.gr
• Πολυχρονοπούλου,(Σ.), Ειδική αγωγή, (3/1/2003), [www.parouden/spec_ag].URL http://www.geoCities.com
• Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Ειδική Εκπαίδευση, (8/4/2003), [ www.public-libra http://www.dea.gr