1.16. Κοινωνιοψυχολογική ανάλυση του συστήματος εαυτού
Η Κοινωνική Ψυχολογία δεν ανάγει τα κοινωνιοψυχολογικά φαινόμενα στην ψυχολογική τους και μόνο διάσταση, ούτε όμως και τα υπάγει αποκλειστικά στην κοινωνιοψυχολογική τους υπόσταση. Θεωρεί δηλαδή πως σε κάθε φαινόμενο που έχει τραβήξει το ενδιαφέρον της συνυπάρχουν και διαρθρώνονται μεταξύ τους ψυχικοί και κοινωνικοί παράγοντες (Παπαστάμου Στ., 1993, σ. 452).
Έτσι, ακολουθώντας την παραπάνω θεώρηση, θα μελετήσουμε και θα αναλύσουμε τους κοινωνιοψυχολογικούς παραγόντες που παρεμβαίνουν καθοριστικά στην παραγωγή των διαφόρων κοινωνιοψυχολογικών φαινομένων που θα τραβήξουν την προσοχή μας κατά τη διεξαγωγή της έρευνας.
Για να πετύχουμε το στόχο μας θα χρησιμοποιήσουμε το θεωρητικό μοντέλο, όπως διατυπώθηκε από τον Doise W. (1982), σύμφωνα με το οποίο σε κάθε κοινωνιοψυχολογικό φαινόμενο μπορούμε να διακρίνουμε μηχανισμούς τεσσάρων διαφορετικών επιπέδων.
Οι μηχανισμοί αυτοί είναι οι ακόλουθοι:
• ενδοατομικοί,
• διατομικοί,
• διομαδικοί και
• ιδεολογικοί
Οι Γεώργας Δ. και Παπαστυλιανού Α., (1993, σ.3), θεωρούν ότι «οι ενδοατομικές επεξεργασίες και οι δια-ομαδικοί μηχανισμοί όσο κι οι δια-ομαδικές σχέσεις και ιδεολογικές διευθετήσεις επεμβαίνουν καθοριστικά σε οποιοδήποτε κοινωνιοψυχολογικό φαινόμενο.
Επομένως, το ίδιο φαινόμενο μπορεί να δεχτεί ερμηνείες που τοποθετούνται σε διαφορετικά επίπεδα (Doise W., 1978, σ. 28). Εδώ θα πρέπει να τονιστεί ότι δε μιλάμε για διαφορετικά επίπεδα της πραγματικότητας, αλλά επίπεδα ανάλυσης.
«Πολύ συχνά ένας ερευνητής ευνοεί ένα από τα επίπεδα αυτά, αγνοώντας, κατά κάποιο τρόπο τα υπόλοιπα. (…) αυτό δε σημαίνει όμως ότι δεν πρέπει (κι ότι στην πράξη δε γίνεται) να επιτευχθεί μια διάρθρωση ανάμεσα στα επίπεδα αυτά-και στους μηχανισμούς στους οποίους παραπέμπουν.
Οποιαδήποτε έρευνα περιορίζει τις αναλύσεις της σε ένα και μόνο από τα επίπεδα αυτά (ανεξάρτητα για ποιο πρόκειται) δε θα μπορέσει ποτέ να οδηγήσει σε μια πληρέστερη κατανόηση των φαινομένων που προτίθεται να μελετήσει. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η συνθετότητα της κοινωνιοψυχολογικής πραγματικότητας είναι τέτοια που, σε κάθε στιγμή, και σε οποιοδήποτε συγκεκριμένο στοιχείο της, συνυπάρχουν μηχανισμοί που ανάγονται και στα τέσσερα αυτά επίπεδα» (Παπαστάμου Στ, 1993).
Αμέσως μετά γίνεται σύντομη παρουσίαση των τεσσάρων επιπέδων ανάλυσης στα οποία επίσης ανάγονται και οι διάφοροι μηχανισμοί που καθορίζουν τη δημιουργία και την αναπαραγωγή των διαφόρων φαινομένων που μελετά η Κοινωνική Ψυχολογία.
Το ενδοατομικό επίπεδο.
Τα μοντέλα που χρησιμοποιούνται περιγράφουν τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα οργανώνουν τις αντιλήψεις και τις εκτιμήσεις του κοινωνικού τους περιβάλλοντος, καθώς και τη συμπεριφορά τους απέναντι στο περιβάλλον αυτό. Στα μοντέλα αυτά η αλληλεπίδραση του ατόμου με το κοινωνικό του περιβάλλον δεν μελετάται άμεσα. Αντικείμενο των προτεινόμενων αναλύσεων είναι οι μηχανισμοί οι οποίοι, στο ατομικό επίπεδο, καθιστούν εφικτή την οργάνωση των εμπειριών του ατόμου.
Το διατομικό επίπεδο ενδιαφέρεται για τις διατομικές διαδικασίες, έτσι όπως ανελίσσονται μέσα σε μια συγκεκριμένη περίσταση. Οι διαφορετικές θέσεις που μπορεί να κατέχουν τα υποκείμενα στην περίσταση αυτή δεν λαμβάνονται υπόψη.
Το διομαδικό επίπεδο παρεμβαίνει πάνω στην κοινωνική απόδοση και το οποίο παρεμβάλλει με σαφήνεια στις προτεινόμενες ερμηνείες τη διαφορά της κοινωνικής θέσης που μπορεί να υπάρχει ανάμεσα στις διάφορες κατηγορίες υποκειμένων.
Το ιδεολογικό επίπεδο. Κάθε κοινωνία αναπτύσσει «ιδεολογίες», συστήματα πεποιθήσεων και αναπαραστάσεων, εκτιμήσεων και αξιών που πρέπει να δικαιολογήσουν και να διατηρήσουν τους ήδη υπάρχοντες συσχετισμούς δυνάμεων.
