1.13. Αναπηρία-Άτομα με αναπηρία

O Williams (1991, pp. 120-121) ορίζει την αναπηρία διευκρινίζοντας τα ακόλουθα: Με τον όρο Impairment εννοείται μια παθολογική κατάσταση, η έλλειψη μιας σωματικής, ψυχολογικής ή ανατομικής λειτουργίας. Ο όρος Disability αναφέρεται στα αποτελέσματα τα οποία έχει αυτή η παθολογική κατάσταση στην ικανότητα του ατόμου να λειτουργεί φυσιολογικά. Τα αποτελέσματα αυτά γίνονται αντιληπτά στη συμπεριφορά του ατόμου, στην ικανότητά του να επικοινωνεί, στην ικανότητά του για προσωπική φροντίδα και για μετακίνηση, κ.λπ.. Ο όρος Handicap αναφέρεται στις κοινωνικές επιπτώσεις της αναπηρίας στο άτομο, στα πολιτιστικά, κοινωνικά και οικονομικά αποτελέσματα. Επομένως, είναι φανερό ότι η ίδια παθολογική κατάσταση δύο ατόμων είναι δυνατό να έχει διαφορετικές επιπτώσεις στις ικανότητές τους, καθώς και διαφορετικά κοινωνικά αποτελέσματα γι αυτά.

Στο Δελτίο Πληροφοριών Ειδικής Αγωγής (ΥΠ.Ε.Π.Θ., 1994, σ. 37) αναφέρεται ο εξής ορισμός για το ανάπηρο άτομο: ο όρος ανάπηρο άτομο σημαίνει κάθε άτομο ανίκανο να επιβεβαιώσει από μόνο του, ολικά ή μερικά, τις αναγκαιότητες για μια κανονική ατομική και κοινωνική ζωή, εξαιτίας μειωμένων σωματικών ή πνευματικών δυνατοτήτων που έχει εκ γενετής ή όχι. Η αναπηρία μπορεί να οριστεί ως ο σωματικός ή ψυχικός περιορισμός που επιβάλλει, ως συνέπεια, περιορισμούς σε κάποια από τις σημαντικές δραστηριότητες της ζωής του ατόμου (Σιδηροπούλου-Δημακάκου, 1999, σ. 104). Ένας ανάπηρος εργαζόμενος είναι αυτός που η αναπηρία του τον εμποδίζει να εκτελέσει τα απαιτούμενα έργα στη δουλειά του ή να λειτουργήσει σε ένα εργασιακό περιβάλλον.

Οι Isaacson & Brown (1997, pp. 312-313), επισκοπώντας τη βιβλιογραφία, αναφέρουν τους εξής ορισμούς:

Η αναπηρία (disability) είναι το ορατό και μετρήσιμο χαρακτηριστικό του ατόμου, που θεωρείται ότι απέχει ως προς κάποια σημεία από την κοινώς παραδεκτή νόρμα. Όμως, το χαρακτηριστικό αυτό του ατόμου μετατρέπεται ουσιαστικά σε αναπηρία (handicap) από τη στιγμή που το άτομο έρχεται αντιμέτωπο με την πίεση που ασκεί πάνω του το περιβάλλον υπό τη μορφή απαιτήσεων, υλικών εμποδίων, κ.λπ.. Επομένως, το άτομο εξαιτίας του χαρακτηριστικού του αυτού αλλά και των περιορισμών του περιβάλλοντος, αντιμετωπίζει περιορισμούς σα σημαντικούς τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας.

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), οι ανθρώπινες λειτουργίες, αλλά και η αναπηρία γίνονται αντιληπτές ως μια δυναμική συνδιαλλαγή ανάμεσα σε καταστάσεις υγείας και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Στο πρώτο επίπεδο, το άτομο εξετάζεται ως προς τις σωματικές και ψυχολογικές λειτουργίες του, καθώς και τη δομή των συστημάτων του σώματός του. Εξετάζεται, επίσης, η συμμετοχή του σε κοινωνικές δραστηριότητες, καθώς και σε άλλες πιο προσωπικές. Στο δεύτερο επίπεδο, εξετάζονται οι περιβαλλοντικοί παράγοντες που μπορούν να επηρεάσουν τις ανθρώπινες λειτουργίες, ξεκινώντας από το αμεσότερο στο άτομο περιβάλλον και προχωρώντας στο ευρύτερο. Τους περιβαλλοντικούς παράγοντες ουσιαστικά συγκροτούν το φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, καθώς και το σύνολο των στάσεων που χαρακτηρίζουν το τελευταίο.

Ο ακόλουθος πίνακας δείχνει περισσότερο παραστατικά τη γενική θεώρηση της ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health) (WHO, 2002, p.11):

1. Λειτουργικότητα ατόμου και Αναπηρία
2. Περιβαλλοντικοί παράγοντες

Συστατικά στοιχεία της ICF
α. Σωματικές λειτουργίες και δομές
β.Δραστηριότητες και συμμετοχή

Α. Περιβαλλοντικοί παράγοντες
Β. Ατομικοί παράγοντες
Τομείς
Σωματικές λειτουργίες και δομές
Τομείς ζωής (δραστηριότητες, ενέργειες)
Εξωτερικές επιδράσεις στη λειτουργικότητα του ατόμου και την αναπηρία
Εσωτερικές επιδράσεις στη λειτουργικότητα του ατόμου και την αναπηρία
Δομές
Αλλαγές στις σωματικές λειτουργίες (σε ψυχολογικό επίπεδο) και Αλλαγές στις σωματικές δομές (σε ανατομικό επίπεδο)
Ικανότητα εκτέλεσης δραστηριοτήτων σε σταθερό περιβάλλον
Εφαρμογή της ικανότητας εκτέλεσης δραστηριοτήτων στο παρόν περιβάλλον
Θετικές ή αρνητικές επιδράσεις των χαρακτηριστικών του φυσικού και κοινωνικού κόσμου, καθώς και του κόσμου των στάσεων
Επιδράσεις των χαρακτηριστικών του ατόμου
Θετική άποψη
Λειτουργική και δομική ακεραιότητα
Λειτουργικότητα ατόμου (Functioning)
Συμμετοχή σε δραστηριότητες
Λειτουργικότητα ατόμου (Functioning)
Διευκολυντές
Αρνητική άποψη
Έλλειψη λειτουργικότητας ατόμου (Impairment)
Αναπηρία (Disability)
Περιορισμοί στις δραστηριότητες και στη συμμετοχή του ατόμου
Αναπηρία (Disability)
Εμπόδια

Πίνακας 1
Διεθνής ορισμός της λειτουργικότητας του ατόμου

Ο WHΟ χρησιμοποιεί τον όρο Impairment για να δηλώσει την οποιαδήποτε έλλειψη ή την απόκλιση στις ανθρώπινες δομές. Η απόκλιση αυτή ορίζεται σε σχέση με το κοινό μέτρο και μπορεί να είναι μόνιμη ή παροδική ή και να αυξομειώνεται.

Σύμφωνα με την ICF, υπάρχει αμφίδρομη σχέση ανάμεσα (WHO, 2002, p. 18):

• Στην κατάσταση υγείας του ατόμου με τις δραστηριότητές του.

• Στους τύπους δραστηριοτήτων με τις σωματικές-ψυχολογικές λειτουργίες και δομές, καθώς και με τη συμμετοχή του ατόμου στις δραστηριότητες αυτές.

• Στην κατάσταση υγείας του ατόμου με τις σωματικές-ψυχολογικές λειτουργίες και δομές, καθώς και με τη συμμετοχή του σε δραστηριότητες.

• Στους περιβαλλοντικούς και ατομικούς παράγοντες με τις δραστηριότητες του ατόμου.

• Στους περιβαλλοντικούς και ατομικούς παράγοντες με τις σωματικές-ψυχολογικές λειτουργίες και δομές, καθώς και με τη συμμετοχή του σε δραστηριότητες.

Υπάρχουν διάφορα μοντέλα ερμηνείας της λειτουργικότητας και της αναπηρίας του ατόμου (WHO, 2002, p. 20):

α) Το ιατρικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η αναπηρία θεωρείται ως πρόβλημα του ατόμου το οποίο προέρχεται από ασθένεια, τραύμα ή άλλη κατάσταση υγείας, η οποία απαιτεί ιατρική φροντίδα. Η φροντίδα αυτή παρέχεται στο άτομο από τους ειδικούς επιστήμονες. Στην περίπτωση που η αναπηρία του ατόμου δε θεραπευθεί, η συμπεριφορά και η προσαρμογή του ατόμου μεταβάλλεται.

β) Το κοινωνικό μοντέλο, σύμφωνα με το οποίο η αναπηρία δε θεωρείται ως ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά μάλλον ως αποτέλεσμα ενός συνόλου καταστάσεων που προκαλούνται από τις κοινωνικές συνθήκες. Επομένως, η αντιμετώπιση της αναπηρίας απαιτεί κοινωνική δράση και θεωρείται συλλογική ευθύνη της κοινωνίας η πλήρης συμμετοχή του αναπήρου ατόμου σε όλους τους τομείς της κοινωνικής δραστηριότητας.

Η ICF συνδυάζει τα δύο μοντέλα, σε μια προσπάθεια εναρμόνισης όλων των πλευρών της λειτουργικότητας του ατόμου, τη βιολογική, την ατομική και την κοινωνική.