1.10. Ταυτότητα
Υπάρχουν πολλές θεωρίες οι οποίες προσπαθούν να ορίσουν με ακρίβεια την έννοια της ταυτότητας, πράγμα που τελικά αποδεικνύεται αρκετά επίπονη προσπάθεια.
Η ταυτότητα είναι έννοια εξαιρετικά αόριστη και «σκοτεινή» τόσο πολυσήμαντη όσο και η έννοια της κουλτούρας. Για τούτο και είναι δύσκολο να οριστεί. Εξαιτίας των πολιτιστικών, κοινωνικών και ψυχοβιολογικών συνθηκών που τη χαρακτηρίζουν βρίσκεται στο επίκεντρο των ατομικών και κοινωνικών αλλαγών αποδεικνύοντας ότι η αναζήτηση ταυτότητας είναι «μια διαδικασία που αφορά το άτομο αλλά και την κουλτούρα της κοινότητας στην οποία το άτομο ανήκει» (Κορωναίου Α., 1992, σ. 44).
«Η εμπλοκή του ατόμου σε διαπροσωπικά δίκτυα, η υπαγωγή του σε κοινωνικές κατηγορίες και ομάδες συνιστούν το περιεχόμενο της ταυτότητας και υπαγορεύουν την υιοθέτηση ρόλων καθώς και την αποδοχή πεποιθήσεων και αξιών» (Δραγώνα Θ., από Φραγκουδάκη Α.-Δραγώνα Θ., 1997, σ. 74).
«Η ταυτότητα του ατόμου δεν είναι μια μεταφυσική ιδέα και ούτε είναι έμφυτη ή κληρονομείται (με εξαίρεση κάποια στοιχεία της, όπως το φύλο ή η εθνοτική καταγωγή), αλλά διαμορφώνεται κάτω από κάθε φορά συγκεκριμένες κοινωνικοοικονομικές, πολιτικές, πολιτισμικές, οικογενειακές, σχολικές συνθήκες και στα πλαίσια της αλληλεπίδρασης του ατόμου μ΄ αυτές».
“Τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν το άτομο αποτελούν την προσωπική ταυτότητα” (Γεωργογιάννης Π., 1995, σ. 164).
«Η αίσθηση του μοναδικού και ανεπανάληπτου, του αυστηρά προσωπικού στοιχείου που χαρακτηρίζει τα δρώντα υποκείμενα» (Goffman, E., 1975, σ. 75).
«Η προσωπική ταυτότητα συμβάλλει μαζί με την εθνική, πολιτισμική και κοινωνική στη σύνθεση της ταυτότητας του Εγώ» (Δαμανάκης Μ., 1999, σ.41).
Είναι επίσης σημαντικό το στοιχείο ότι «ο εαυτός που χαρακτηρίζεται από πολιτιστικά και κοινωνικά στοιχεία μεταλλάσσεται συνεχώς καθώς επηρεάζεται από καθημερινές αλληλεπιδράσεις» (Ladmiral J.R.-Lipiansky E.M., 1989, σ. 126).
Η Κορωναίου Α. (1992, σ. 44 θεωρεί) ότι η διαμόρφωση της ταυτότητας αφορά στην πραγματικότητα δύο ταυτότητες την προσωπική και την πολιτιστική-εθνική ταυτότητα που είναι στενά συνδεδεμένες, ενώ ο Γεωργογιάννης Π. (1995, σ. 164) αναφέρει ότι η ταυτότητα ενός ατόμου αποτελείται από τα στοιχεία τα οποία χαρακτηρίζουν το άτομο (η προσωπική ταυτότητα) και από στοιχεία τα οποία απορρέουν από τη συμμετοχή του στην ομάδα ή σε ομάδες (κοινωνική ταυτότητα).
Κατά τον Λίποβιτς Θ. (1988, σ. 95) η ταυτότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά η συσσώρευση των (καλών ή κακών) αποτελεσμάτων μιας σειράς ταυτίσεων ενός υποκειμένου με άλλα υποκείμενα μέσω του μηχανισμού της συμπάθειας/αντιπάθειας απέναντί τους και αυτή η συσσώρευση καταγράφεται ασυνείδητα στη Μνήμη. Η ανάλυση της ταυτότητας αποτελεί ένα είδος «αρχαιολογίας» της ψυχής, μέσα από την οποία αποκαλύπτονται τα ετερόκλιτα απομεινάρια περασμένων εμπειριών, αγώνων, επιρροών τραυμάτων, ηττών, νικών κλπ.
«Την εθνική και την πολιτισμική ταυτότητα τις θεωρούμε ως συνθετικά στοιχεία της κοινωνικής ταυτότητας, η οποία μαζί με την προσωπική (ατομική) ταυτότητα συνθέτουν την ταυτότητα του εγώ» (Δαμανάκης Μ., 1999, σ. 42).
«Η έννοια της προσωπικής ταυτότητας παραπέμπει σε όλες τις διαστάσεις του εαυτού που καθιστούν το άτομο μοναδικό, διαφορετικό, ξεχωριστό από τους άλλους, όπως συγκεκριμένες φυσικές ιδιότητες, ψυχολογικά χαρακτηριστικά, ιδιοσυγκρασία, πνευματικές ανησυχίες, προσωπικές προτιμήσεις και άλλα» (Δραγώνα Θ. από Φραγκουδάκη Α.-Δραγώνα Θ., 1997, σ. 73).
Κοινωνική ταυτότητα
Ο Εrikson ήταν ο πρώτος που αναγνώρισε την κοινωνιο-ψυχολογική φύση της ταυτότητας και το σημαντικό ρόλο που παίζει το κοινωνικό περιβάλλον στην αναγνώριση και υποστήριξη του «εγώ» (από Kroger J., 1989. Βλ. και Erikson E.H., 1968).
Κάθε άτομο κατοικεί σε μια κοινωνία που αποτελείται από πρόσωπα υπαρκτά ή φανταστικά, ήρωες, φίλους και εχθρούς, αδέλφια και γονείς με τους οποίους βρίσκεται σε στενή μόνιμη σχέση (Moscovici S., 1984, σ. 5).
Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις αποτελούν ένα πολύπλοκο δίκτυο διαμεσολαβημένων κοινωνικών σημασιών που προσφέρουν υλικό απαραίτητο για την κατασκευή της κοινωνικής ταυτότητας (Δραγώνα Θ., από Φραγκουδάκη Α.-Δραγώνα Θ., 1997, σ. 77).
Οι δεσμοί του ατόμου με τα μέλη της ομάδας καθρεφτίζονται στην αντίληψη που έχει σχετικά με τον κοινωνικό του εαυτό. Οποιαδήποτε κοινωνική σχέση, στην οποία εμπλέκεται το άτομο –είτε πρόκειται για την οικογένεια, την ενορία της εκκλησίας, τους συναδέλφους, το έθνος του είτε πρόκειται για τα μέλη της γλωσσικής κοινότητας στην οποία ανήκει –συμβάλλει στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του (Γεώργας Δ. 1993, σ. 379).
Η κοινωνική ταυτότητα ενός ατόμου συνδέεται κατά τον Tajfel H. (1972, σ. 292) με τη γνώση της ένταξής του σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες και με τη συγκινησιακή και αξιολογική σημασία που απορρέει από τη συμμετοχή αυτή (από Παπαστάμου Στ., 1989, σ. 430).
Ουσιαστική απειλή για την κοινωνική ταυτότητα είναι εκείνη που προέρχεται από την υπαγωγή σε μια ομάδα, η οποία δεν μπορεί να αξιολογηθεί θετικά συγκρινόμενη με άλλες ομάδες. Η απειλή, που είναι προϊόν ομαδικής δυναμικής, δεν είναι αναγκαίο να προσωποποιηθεί: απευθύνεται στο άτομο ως ένα οποιοδήποτε μέλος μιας κοινωνικής ομάδας και όχι ως συγκεκριμένη προσωπικότητα. Ωστόσο την ίδια στιγμή μια τέτοια απειλή μπορεί και να προσωποποιηθεί (Δραγώνα Θ., από Φραγκουδάκη Α.-Δραγώνα Θ., 1997, σ. 80).
