1.11. Αυτοαντίληψη

Οι απόψεις των διαφόρων ερευνητών συγκλίνουν προς το συμπέρασμα ότι, όταν ένα άτομο δεν έχει για τον εαυτό του θετική εικόνα (κι αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες) τότε δε διατηρεί με αυτόν αρμονικές σχέσεις.

Είναι σημαντικό το στοιχείο ότι η αυτοεκτίμηση ξεχωρίζει τον άνθρωπο από το ζωικό βασίλειο (Burns R.B., 1979, σ. 3).

Η επιθυμία θετικής αυτοαξιολόγησης έχει τόση σημασία για την κοινωνική ταυτότητα όσο και για την προσωπική (Tajfel H., 1978, Tajfel H. & Turner J., 1979).

Ας δούμε όμως με περισσότερες λεπτομέρειες τι συμβαίνει, όταν ζητάμε από ένα άτομο να αυτοαξιολογηθεί:

• Η εικόνα για τη σωματική διάπλαση, η εντύπωση για τη νοητική μας δυνατότητα, η αντίληψη για την κοινωνικότητά μας και η αυτοεκτίμηση συμπροσδιορίζουν την ιδέα που σχηματίζουμε για τον εαυτό μας (Ζαφειροπούλου Μ., 1997, σ. 107).

• Η υπαγωγή μάλιστα σε μια υποδεέστερη ομάδα εν δυνάμει επιδικάζει στα μέλη της μια αξιολογικά αρνητική κοινωνική ταυτότητα και κατ΄ επέκταση χαμηλή αυτοεκτίμηση (Δραγώνα Θ., από Φραγκουδάκη Α.-Δραγώνα Θ., 1997, σ. 80).

• Στην ηλικία των τριών ετών εμφανίζεται μια αίσθηση της αυτοαντίληψης (Αllport G.W., 1961, σ. 23). Ο Εrikson E.H. (1968, σ.52-68) δίνει τον ακόλουθο ορισμό.

• Η αυτοαντίληψη κατά πολλούς είναι η άποψη του ατόμου, η έννοια και εκτιμήσεις για το άτομό του συμπεριλαμβανόμενης και της εικόνας που έχει για το πώς τον βλέπουν οι άλλοι και για το πώς θα επιθυμούσε να είναι. Αυτή η εικόνα τροφοδοτείται από την προσωπική κρίση του ατόμου για το εαυτό του αξιολογώντας τον μέσα στο περιβάλλον που ζει. (…)Έτσι για τον εαυτό του, όπως είναι, ο καθένας εκφράζει μια άποψη για το πώς θα ήθελε να είναι, για το πώς τον βλέπουν οι άλλοι και πώς τον κρίνουν ως μαθητή, καθηγητή, φίλο κτλ.

Ο Freud S. (1921) ισχυρίστηκε ότι η συνείδηση του εαυτού φαίνεται αδιαχώριστη από τη συνείδηση του Άλλου. Ο Εαυτός για να αναγνωρίζεται, έρχεται σε αντίθεση, διαφοροποιείται και ταυτίζεται μ΄ έναν Άλλο. (Βλ. και Turner J. C., 1981, Turner J. C., 1982, Mead’s G.H., 1981, σ. 31).

Γενικά, κάθε άνθρωπος έχει την τάση να κρίνει τις προσωπικές του αντιλήψεις και ικανότητες (…) μέσα στα πλαίσια ενός πεδίου σύγκρισης επιλέγουμε κατά προτίμηση για σημεία αναφοράς αυτούς των οποίων η γνώμη και οι ικανότητες είναι παρεμφερείς με τις δικές μας (Παπαστάμου Στ., 1993, σ. 80).

Με άλλα λόγια ο εαυτός μας, όσον αφορά το σώμα μας, την εξυπνάδα μας, το σύνολο γενικά της προσωπικότητάς μας, αντανακλά την ιδέα που σχηματίζουμε γι΄ αυτόν μέσω των άλλων.

Η επικέντρωση του ενδιαφέροντος ως προς το πώς μας αξιολογούν οι άλλοι παίζει ένα σημαντικό ρόλο σε επαγγελματικές ομάδες, όπως οι καθηγητές, ηθοποιοί, διερμηνείς κτλ. Οι άνθρωποι αυτοί αλλά και οι υπόλοιποι δέχονται ότι στη σκέψη του άλλου υπάρχουν ορισμένες κρίσεις για την εμφάνισή τους, τους τρόπους συμπεριφοράς, βοήθειας, χαρακτήρα, φίλους κτλ. και στη συνέχεια οι ίδιοι επηρεάζονται από τις κρίσεις αυτές (Burns R.B., 1975, 181-9).

Ο Γεώργας Δ. (1993, σ. 26) μάλιστα συμπληρώνει ότι «Η συμπεριφορά μας ως συγγενών, εργαζομένων, μελών οργανώσεων κλπ. καθορίζεται από τις προσδοκίες των άλλων για το ρόλο μας (…) οι προσδοκίες του ρόλου λαμβάνουν συχνά το χαρακτήρα επιβολής ή υποχρέωσης ελέγχοντας ουσιαστικά την κοινωνική συμπεριφορά μας».

Πολλές παραβατικές συμπεριφορές ή ισχυρές τάσεις των νέων για συμμόρφωση αιτιολογούνται από αυτήν ακριβώς την απόρριψη του Εαυτού από τους άλλους. «Η μη αναγνώριση του εαυτού από τον άλλον συνιστά τη βασική ίσως μορφή προσβολής του εγώ» (Τσαλίκογλου Φ., 1989, σ. 68).

Στην αυτοαντίληψη σημαντικό ρόλο παίζει και η τάση του ατόμου να θεωρεί για τις πράξεις του υπεύθυνους τους άλλους ή τον εαυτό του.

Υπάρχουν άτομα που πιστεύουν στον ενδοπροσωπικό έλεγχο (internal locus of control) άτομα δηλαδή που δέχονται ότι η έκβαση σε κάποιο γεγονός της ζωής τους οφείλεται στη δική τους συμπεριφορά και άτομα που πιστεύουν στον εξωπροσωπικό έλεγχο (external locus of control) των γεγονότων της ζωής. Τα άτομα αυτά δέχονται ότι άλλοι παράγοντες έξω από τις δυνατότητες του προσωπικού ελέγχου, είναι αυτοί που καθορίζουν την έκβαση κάθε προσωπικού τους γεγονότος. Η διαφορά αυτή μεταξύ του ενδοπροσωπικού και εξωπροσωπικού ελέγχου των γεγονότων της ζωής με άλλα λόγια, εντοπίζεται στο κατά πόσο πιστεύει το άτομο ότι υπάρχει συνάφεια ανάμεσα στις ατομικές του προσπάθειες και στα αποτελέσματα τους.