Είναι σήμερα αποδεκτό ότι ο σημαντικότερος λόγος για τη θεραπεία του ΣΔ τύπου 2 διαβήτη με «επιθετικό» τρόπο είναι η αποτροπή των χρόνιων επιπλοκών του, τόσο των μικροαγγειακών όσο και των μακροαγγειακών. Είναι επίσης γνωστό ότι η υπεργλυκαιμία συσχετίζεται αιτιολογικά και άμεσα με τις μικροαγγειακές επιπλοκές (νεφροπάθεια, αμφιβληστροειδοπάθεια, και νευροπάθεια), και ότι η θεραπεία της που στοχεύει στη επίτευξη ευγλυκαιμίας αποτρέπει (ή τουλάχιστον επιβραδύνει) την εξέλιξη αυτών των επιπλοκών, ανεξάρτητα από το είδος της θεραπείας που χρησιμοποιήθηκε.
Ιωάννης Ιωαννίδης, Παθολόγος με εξειδίκευση στον Διαβήτη, Διευθυντής Α᾽ Παθολογικής Κλινικής και Υπεύθυνος Διαβητολογικού Ιατρείου και Ιατρείου Παχυσαρκίας, Γενικό Νοσοκομείο Ν. Ιωνίας, «Κωνσταντοπούλειο Πατησίων»
Οι μικροαγγειακές επιπλοκές αυξάνουν σημαντικά τη νοσηρότητα του διαβήτη, το κόστος της νόσου, ενώ επηρεάζουν δυσμενώς και την ποιότητα της ζωής του διαβητικού ατόμου.
Οι μακροαγγειακές επιπλοκές (στεφανιαία νόσος, νόσος εγκεφαλικών αρτηριών και περιφερική αρτηριοπάθεια) ευθύνονται για το μεγαλύτερο μέρος της αυξημένης θνησιμότητας των ασθενών με διαβήτη τύπου 2 σε σύγκριση με το υπόλοιπο του πληθυσμού. Οι μακροαγγειακές επιπλοκές είναι επίσης υπεύθυνες για ένα σημαντικό ποσοστό νοσηρότητας αλλά και κόστους. Επιπλέον, η πρόληψη αυτών των μακροαγγειακών επιπλοκών, ιδιαίτερα της στεφανιαίας νόσου, δεν είναι τόσο απλή όσο η πρόληψη των μικροαγγειακών επιπλοκών.
Η πρόληψη των μακροαγγειακών επιπλοκών στους ασθενείς με ΣΔ τύπου 2 βασίζεται σε μια επιθετική προσέγγιση στους τροποποιήσιμους, παραδοσιακούς παράγοντες κινδύνου για τις καρδιαγγειακές παθήσεις που είναι συχνά παρόντες σε αυτούς τους ασθενείς (δυσλιπιδαιμία, παχυσαρκία, υπέρταση, και κάπνισμα) ενώ τελευταία δεδομένα αναδεικνύουν και την χρησιμότητα συγκεκριμένων αντιδιαβητικών φαρμάκων στην μείωση των καρδιοαγγειακών επεισοδίων στα άτομα με ΣΔ (λιραγλουτίδη, εμπαγλιφλοζίνη).
Ινσουλίνη στα άτομα με ΣΔ τύπου 2
Κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών, η φαρμακολογική αντιμετώπιση του ΣΔ τύπου 2 έχει αλλάξει σημαντικά. Έχει υπάρξει μια τάση προς επιθετικότερη θεραπευτική προσέγγιση από τα πρώτα στάδια της νόσου. Με βάση τη συμβατική λογική η προσθήκη ινσουλίνης στη θεραπευτική αγωγή γίνονταν μόνο μετά από την αποτυχία του συνδυασμού των διαθέσιμων παραγόντων από το στόμα και συχνά με μεγάλη καθυστέρηση. Αυτή η πρακτική επαναξιολογείται σήμερα για να καθοριστεί εάν η θεραπεία ινσουλίνης πρέπει να αρχίζει νωρίτερα με δεδομένη και την ύπαρξη νεότερων αναλόγων ινσουλίνης που καθιστούν την ινσουλινοθεραπεία ευκολότερη. Σε μερικές περιπτώσεις πάντως, χορήγηση ινσουλίνης συνιστάται ακόμα και με τις παραδοσιακές λογικές ως αρχική θεραπεία για τους ασθενείς με γρήγορη απώλεια βάρους ή/και υψηλά επίπεδα γλυκόζης νηστείας και σημαντικά συμπτώματα (πολυουρία, πολυδιψία, απώλεια βάρους).
Ο στόχος της θεραπείας με ινσουλίνη στον ΣΔ τύπου 2 είναι σήμερα να βοηθήσει στη κάλυψη της βασικής ινσουλιναιμίας για 24 ώρες. (φυσιολογικά ο ανθρώπινος οργανισμός διατηρεί βασικά επίπεδα ινσουλιναιμίας όλο το 24ωρο ανεξάρτητα της τροφής). Η έναρξη της γίνεται επομένως με μια ένεση μέσης ή μακράς δράσης ινσουλίνης προ του ύπνου. Παράλληλα, η διατήρηση των φαρμάκων από το στόμα μειώνει τον αριθμό των απαραίτητων ενέσεων όσο και τη συνολικά απαραίτητη δόση ινσουλίνης.
Τα σημαντικότερα εμπόδια στη χρήση της ινσουλίνης στην θεραπεία του ΣΔ τύπου 2 είναι ο φόβος των ενέσεων, ο φόβος της υπογλυκαιμίας και της αύξησης του σωματικού βάρους και η «πολυπλοκότητα» της θεραπευτικής αγωγής.
Τα πιθανά οφέλη της πρόωρης θεραπείας
με ινσουλίνη είναι:
1. Γρήγορη ανακούφιση από τη γλυκοτοξικότητα η οποία μπορεί να βελτιώσει τη λειτουργία του βήτα-κυττάρου (οι υψηλές τιμές γλυκόζης δρουν τοξικά στα βήτα κύτταρα του παγκρέατος που παράγουν ινσουλίνη. Η μείωση της γλυκόζης με την ινσουλίνη αντιστρέφει την τοξική αυτή δράση με δραματική βελτίωση της λειτουργίας των βήτα κυττάρων). Η ινσουλινοθεραπεία επομένως μπορεί να είναι προσωρινή για την άρση της γλυκοτοξικότητας.
2. Αποκατάσταση της γευματικής έκκρισης ινσουλίνης και βελτίωση της βασικής ινσουλίνης σε επίπεδα κοντά στο κανονικό.
3. Μακροπρόθεσμος βέλτιστος γλυκαιμικός έλεγχος με HbA1c < 7,0%. (Η HbA1c γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη αντιπροσωπεύει την μέση τιμή της γλυκόζης το τελευταίο τρίμηνο) 4. Καταστολή της βασικής ηπατικής παραγωγής γλυκόζης. 5. Ενίσχυση της ανταπόκρισης των βήτα κυττάρων στα φάρμακα από το στόμα. Οι επίσημες οδηγίες της Ελληνικής Διαβητολογικής Εταιρείας συνιστούν άμεση έναρξη ινσουλίνης και σε νεοδιαγνωσμένο ΣΔ τύπου 2 όταν υπάρχουν συμπτώματα και η HbA1c είναι >9%.
Η συνήθης θέση της ινσουλίνης στην θεραπευτική στρατηγική είναι πάντως η αδυναμία επίτευξης των γλυκαιμικών στόχων με αντιδιαβητικά δισκία. Στις περισσότερες περιπτώσεις διατηρούνται τα δισκία (ή κάποια από αυτά) και η ινσουλίνη που χρησιμοποιούμε είναι αρχικά η βασική ινσουλίνη.
Ανάλογα ινσουλίνης
Τα τελευταία χρόνια η θεραπεία με ινσουλίνη βελτιώθηκε σημαντικά χάρη στα ανάλογα ινσουλίνης. Τα ανάλογα ινσουλίνης αποτελούν μια ομάδα ινσουλινών που χαρακτηρίζονται από μικρές μετατροπές του μορίου της ανθρώπινης ινσουλίνης.
Οι μετατροπές αυτές διατηρούν αναλλοίωτη την αποτελεσματικότητα της ινσουλίνης, ενώ ταυτόχρονα τροποποιούν τη φαρμακοκινητική συμπεριφορά και τα χαρακτηριστικά του μορίου της ινσουλίνης. (Μια ινσουλίνη περιγράφεται από 3 κύρια χαρακτηριστικά: Το χρόνο έναρξης δράσης, τη συνολική διάρκεια δράσης και το χρόνο κορύφωσης δράσης (αιχμή ή peak).
Τα ανάλογα χωρίζονται σε ταχείας δράσης (γευματικά που χορηγούνται πριν τα γεύματα για τον έλεγχο των μεταγευματικών υψηλών τιμών σακχάρου) και σε μακράς δράσης (βασικά ανάλογα) ανάλογα ινσουλίνης.
Τα ταχείας δράσης ανάλογα που κυκλοφορούν είναι η ινσουλίνη Lispro (με την εμπορική ονομασία Humalog), η ινσουλίνη Aspart (με την εμπορική ονομασία Novorapid) και η ινσουλίνη Glulisine (με την εμπορική ονομασία Apidra).
Τα ανάλογα αυτά έχουν ταχύτατη έναρξη δράσης (ταχύτερη από τη κλασική διαλυτή ανθρώπινη ινσουλίνη τη γνωστή Actrapid), γρήγορη κορύφωση και βραχεία συνολική διάρκεια δράσης. Αυτά τα χαρακτηριστικά των ταχέων αναλόγων τα καθιστούν ιδανικά για χρήση ως γευματική ινσουλίνη. (ινσουλίνη που «καίει» την τροφή που καταναλώνουμε με τα γεύματα αποτρέποντας την αύξηση του σακχάρου μεταγευματικά). Τα γευματικά ανάλογα πάντως χρησιμοποιούνται όλο και σπανιότερα στον ΣΔ τύπου 2. Επί αποτυχίας ρύθμισης με την βασική ινσουλίνη συνήθως προτιμάται η προσθήκη ενός φαρμάκου που ανήκει στην κατηγορία των αγωνιστών των υποδοχέων του GLP-1 (ενέσιμα προϊόντα που συμβάλλουν στην επίτευξη των γλυκαιμικών στόχων χωρίς υπογλυκαιμίες και με μείωση του σωματικού βάρους). Σε αρκετές πάντως περιπτώσεις είναι χρήσιμη η προσθήκη μιας γευματικής ινσουλίνης πριν το κύριο γεύμα της ημέρας.
Ο ανθρώπινος οργανισμός παράγει ινσουλίνη όλο το 24ωρο, ανεξάρτητα από τη λήψη φαγητού, δημιουργώντας μια βασική ινσουλιναιμία.
Μέχρι πριν μερικά χρόνια αυτή τη βασική ινσουλιναιμία προσπαθούσαμε να την ενισχύσουμε με 1 ή 2 ενέσεις ισοφανικής ανθρώπινης ινσουλίνης (τύπου NPH) ή ψευδαργυρούχου ανθρώπινης ινσουλίνης (τύπου Lente ή Ultralente).
Όλες αυτές οι μακράς δράσης ινσουλίνες έχουν παρατεταμένες αιχμές (κορυφές δράσης, γεγονός μη αποδεκτό) και ευρεία ποικιλομορφία στον ρυθμό απορροφήσεώς τους. Επιπλέον δεν καλύπτουν ολόκληρο το 24ωρο. Η ύπαρξη αιχμών στη δράση αυξάνει το κίνδυνο υπογλυκαιμιών ενώ κάνει αναγκαία τη κατανάλωση ενδιάμεσων γευματιδίων (snacks) για να αποφευχθούν οι υπογλυκαιμίες.
Η ινσουλίνη glargine (Lantus) ήταν το πρώτο ανάλογο ινσουλίνης μακράς δράσης. Η ινσουλίνη glargine απορροφάται βαθμιαίως στην κυκλοφορία του αίματος και η δράση της διαρκεί 24 ώρες, χωρίς μεγάλη διακύμανση και χωρίς δραστηριότητα αιχμής, όπως οι άλλες ινσουλίνες. Οι ιδιότητες αυτές την καθιστούν εξαιρετικό προϊόν υποκατάστασης της βασικής ινσουλιναιμίας και κατά συνέπεια της ρύθμισης της γλυκόζης αίματος, ενώ μειώνεται σημαντικά ο κίνδυνος υπογλυκαιμίας (λόγω ελλείψεως αιχμών στη δράση της).
Σήμερα κυκλοφορεί και μια 2η γλαργινική ινσουλίνη από την εταιρεία Lilly με την ονομασία Abasaglar και τις ίδιες ακριβώς ιδιότητες με την Lantus.
Η γλαργινική ινσουλίνη, όπως άλλωστε και οι περισσότερες ινσουλίνες, κυκλοφορεί με συγκέντρωση 100 μονάδων ινσουλίνης ανά κυβικό εκατοστό (100 U/ml).
Η γλαργινική ινσουλίνη κυκλοφόρησε πρόσφατα σε συγκέντρωση 300 u/ml με την ονομασία Toujeo. Η ινσουλίνη αυτή έχει ακόμα πιο μακρά διάρκεια από την κλασική γλαργινική ινσουλίνη και λιγότερο κίνδυνο υπογλυκαιμιών.
Τέλος, κυκλοφορεί και η ινσουλίνη degludec (Tresiba) με τον πλέον μακρό χρόνο δράσης που συνοδεύεται από μικρότερο κίνδυνο υπογλυκαιμιών και ευελιξία στην ώρα χορήγησης. Το υψηλό κόστος των νεώτερων ινσουλινών όμως αποτελεί περιοριστικό παράγοντα για την καθολική τους χρήση στον ΣΔ τύπου 2.
Πηγή: Πηγή: «The Doctor»
Τριμηνιαία περιοδική έκδοση για την επιστήμη και τη ζωή / Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2016 / Τεύχος 24