3ο υποκεφάλαιο: Τα κίνητρα των φιλανθρώπων.
Σε πολλές περιπτώσεις, οι πρωτοβουλίες των φιλανθρώπων ερμηνεύτηκαν ως ενέργειες που αναδείκνυαν την αγάπη για τον πλησίον. Άλλοτε πάλι αποδόθηκαν στα «πατροπαράδοτα» αισθήματα του ορθόδοξου ελληνικού λαού. Ενδεικτικό αυτών των αντιλήψεων είναι το βιβλίο του Κ. Άμαντου, που δημοσιεύτηκε το 1923 με τίτλο Η ελληνική φιλανθρωπία στους μεσαιωνικούς χρόνους, στο οποίο τονίζεται ότι η φιλανθρωπική δράση των ελλήνων χριστιανών του Μεσαίωνα ήταν πρωτοπόρα, ενώ επιζητείται αντίστοιχη δράση και σήμερα, σύμφωνα με «τας μεγάλας παραδόσεις του έθνους». Σε μελέτες για την φιλανθρωπία, που έγιναν στην Ελλάδα τη δεκαετία 1970, η έμφαση δόθηκε στον προοδευτικό, εκπολιτιστικό ρόλο του ελληνισμού, τον ανθρωπιστικό χαρακτήρα αυτών των πρακτικών, στη γυναικεία τάση για αγαθοεργία. Ωστόσο αυτές οι ερμηνείες αδυνατούν να σταθούν στις σύγχρονες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις.
Από το 1990 μια νέα σειρά μελετών, ακολουθώντας τους αντίστοιχους προβληματισμούς της διεθνούς ιστοριογραφίας, υποστήριξαν ότι η φιλανθρωπία είναι μια συνεκτική πρακτική με ιδεολογικές συνδηλώσεις. Βασικά κίνητρά της θεωρήθηκαν: Αφενός ο κοινωνικός έλεγχος και η προσπάθεια των αστικών στρωμάτων να επιβάλλουν πρακτικές και αξίες στα κατώτερα στρώματα μέσα από θεσμούς. Αφετέρου οι φιλανθρωπικές χειρονομίες ειδώθηκαν ως στρατηγικές συγκρότησης κοινωνικού κύρους, με στόχο την κοινωνική ανέλιξη και πρόσβαση σε θέσεις εξουσίας.
Οι ερμηνείες αυτές μπορούν να εξηγήσουν γιατί οι φιλανθρωπικές δράσεις των ελλήνων αστών του 19ου και του 20ού αιώνα έδωσαν έμφαση στην ηθικοποίηση των φτωχών, μέσω της μετάδοσης των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών και συμπεριφορών, αποκαλύπτοντας τον απώτερο στόχο τους: να εμποδιστεί η μετατροπή τής εξαθλίωσης σε απειλή για την κοινωνική τάξη. Παράλληλα εξηγούν γιατί οι γυναίκες και τα παιδιά μπήκαν στο επίκεντρο του φιλανθρωπικού ενδιαφέροντος, μιας και θεωρήθηκαν καλύτεροι αποδέκτες για τη διάδοση των οικογενειακών προτύπων σε μια απόπειρα αναβάθμισης της λαϊκής οικογένειας.
Επιπλέον, μέσω αυτών των ερμηνειών, αναδείχθηκε η επίμονη επιδίωξη των αστών φιλανθρώπων να δημιουργήσουν άμεση σχέση ανάμεσα στον ευεργετούμενο και τον ευεργέτη. Οι σχέσεις εξάρτησης των αποδεκτών από τους δότες απέδωσαν έναν διαπροσωπικό πελατειακό χαρακτήρα στην ευεργεσία. Έτσι η φιλανθρωπία αξιοποιήθηκε ως ισχυρό μέσο απόκτησης κοινωνικού κύρους και πολιτικής πελατείας, στοιχεία απαραίτητα για μια επιτυχή πολιτική σταδιοδρομία. Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο ότι κατά τις προεκλογικές περιόδους οι εφημερίδες της εποχής βρίθουν από αναφορές στη φιλανθρωπική και κοινωφελή δράση των υποψηφίων, επιβεβαιώνοντας την άποψη για την ευρεία χρήση της φιλανθρωπίας ως μέσου κατάκτησης της πολιτικής εξουσίας. Μάλιστα σε αυτή τη διαδικασία ενεπλάκησαν και οι γυναίκες φιλάνθρωποι, οι οποίες συχνά ως σύζυγοι κομματαρχών φρόντιζαν να διεκπεραιώσουν τις υποσχέσεις προς τους φτωχούς ψηφοφόρους, χρησιμοποιώντας τις γνωριμίες και τις προσβάσεις σε φιλανθρωπικούς συλλόγους, σε ορφανοτροφεία και σε νοσοκομεία.
