Το παιδί και το παιγνίδι, αυτή είναι η λογική σειρά των λέξεων κι όχι το παιγνίδι και το παιδί. Αυτό θα καθορίσει το παιγνίδι που θέλει, αυτό θα το διαλέξει. Και η απαίτηση τούτη γίνεται περισσότερο για το παιδί της πόλης, το μπεδουκλωμένο μέσα στους τέσσερις τοίχους μιας όποιας πολυκατοικίας. Το μικρό παιδάκι που από την ίδια του τη φύση έχει ανάγκη να απασχοληθεί, να ερευνήσει, να δοκιμάσει, να κινηθεί ελεύθερο στην αυλή, στο δρόμο, στον κήπο.
Ρόζα Ιμβριώτη (1976)
Ίριδα Τσεβρένη*
Τα λόγια της Ιμβριώτη, το έργο της, το σχολείο της στην Καισαριανή υπήρξαν έμπνευση για την ερευνητική αυτή απόπειρα συμμετοχικού σχεδιασμού ενός δημιουργικού χώρου παιχνιδιού και μάθησης με την ενεργό συμβολή των παιδιών με αναπηρία. Η ζωντανή και δημιουργική εκπαιδευτική κοινότητα του Πειραματικού Ειδικού Σχολείου Μ.Δ.Δ.Ε. Καισαριανής “Ρόζα Ιμβριώτη” με επικεφαλής τον Διευθυντή της αποτέλεσαν την κινητήριο δύναμη για το έργο αυτό το οποίο υλοποιήθηκε τη σχολική χρονιά 2010-2011 στο σχολείο της Ρόζας Ιμβριώτη.
Σκοπός μας στο Ειδικό Σχολείο της Καισαριανής ήταν ο συμμετοχικός σχεδιασμός ενός μέρους της αυλής με στόχο να αποτελέσει δημιουργικό χώρο παιχνιδιού και μάθησης, με τη συμμετοχή των δασκάλων και των παιδιών του σχολείου. Μάλιστα, επίκεντρο του σχεδιασμού θεωρήθηκε ότι μπορεί να είναι οι πολύτιμες ιδέες, οι εμπειρίες και τα συναισθήματα των παιδιών που φοιτούν στο σχολείο και πάσχουν από νοητική υστέρηση, αυτισμό, σύνδρομο down κ.ά. (Τσεβρένη 2012). Ο σχεδιασμός, άλλωστε, αποκτά δυναμικό χαρακτήρα όταν εμπλέκει τους χρήστες των χώρων στους οποίους εστιάζει (Hart 1997, Iltus & Hart 1995). Επιπρόσθετα, η εμπλοκή των ατόμων με αναπηρία στην ερευνητική διαδικασία στοχεύει στην ενδυνάμωση (Kitchin 2000, 2001, Oliver 1992) και στη χειραφέτησή τους (Freire 1977).
Χρησιμοποιώντας μεθόδους όπως η ζωγραφική, η φωτογράφηση και ο περίπατος στο πλαίσιο του συμμετοχικού σχεδιασμού (Hart 1979, 1997, Cele 2006) δημιουργήθηκε ένα υπόβαθρο έκφρασης, επικοινωνίας και οραματισμού για τον κήπο που θέλαμε να δημιουργήσουμε. Στο σχολείο υλοποιήθηκαν δύο εργαστήρια συμμετοχικού σχεδιασμού – ένα με τους δασκάλους και ένα με τα παιδιά του σχολείου, όπου καταγράφηκαν και επικοινωνήθηκαν οι ιδέες και οι ανάγκες τους για το σχολικό κήπο και δημιουργήθηκαν σχεδιαστικές προτάσεις (Τσεβρένη 2012).
Με έκπληξη διαπιστώσαμε ότι οι ιδέες των παιδιών και των δασκάλων, οι οποίες προέκυψαν από τα δύο διαφορετικά εργαστήρια συμμετοχικού σχεδιασμού σχεδόν ταυτίζονταν. Με δεδομένη τη δυσκολία ή τη διαφορετικότητα στην επικοινωνία που πολλά από αυτά τα παιδιά αντιμετώπιζαν ως εμπόδιο, το γεγονός αυτό αποδεικνύει για άλλη μια φορά τις ικανότητες και δυνατότητες των παιδιών να παίξουν έναν πολύτιμο και ισότιμο ρόλο στις διαδικασίες σχεδιασμού χώρων που τα αφορούν (Τσεβρένη 2012).
Η ανάλυση και κωδικοποίηση των δεδομένων ανέδειξε έξι κατηγορίες χώρων που η εκπαιδευτική κοινότητα του σχολείου επιθυμούσε για τον κήπο: χώροι για επαφή με τη φύση, χώροι χαλάρωσης και διαλογισμού, χώροι συνάντησης και επικοινωνίας, χώροι που ενισχύουν την ελευθερία, χώροι υποστήριξης της επιστημονικής γνώσης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας, χώροι ενεργητικού παιχνιδιού. Οι ιδέες των παιδιών και των δασκάλων αποτυπώθηκαν σε αρχιτεκτονικά σχέδια δίνοντας μορφή στο δημιουργικό κήπο παιχνιδιού και μάθησης (Τσεβρένη 2012, Tsevreni & Bentenidi 2013).
Στη σύγχρονη πόλη των ανισοτήτων, των διακρίσεων και του αποκλεισμού, ο συμμετοχικός σχεδιασμός του χώρου μπορεί να συμβάλει στη θεραπεία των μορφών αυταρχισμού, καταπίεσης και διάκρισης που υφίστανται και αναπαράγονται. Η έρευνα στο σχολείο της Καισαριανής στηρίζεται στην πεποίθηση ότι όπως σε μία δημοκρατική κοινωνία οι πολίτες έχουν τον έλεγχο των αποφάσεων έναντι των ειδικών, ακόμα και αν αυτές οι αποφάσεις αποδειχθούν μη αποτελεσματικές (Feyerabend 1986), έτσι και στο σχεδιασμό, οι κοινωνικές ομάδες που χρησιμοποιούν τον υπό σχεδίαση χώρο γνωρίζουν καλύτερα τις ανάγκες τους.
Η πορεία της ερευνητικής διαδικασίας δικαίωσε τις προθέσεις της, καθώς αποδείχθηκε και έμπρακτα ότι τα παιδιά με αναπηρία διαθέτουν πλούτο ιδεών και τις απαραίτητες ικανότητες για να συμμετέχουν δημιουργικά σε διαδικασίες σχεδιασμού του χώρου καθώς και σε διαδικασίες λήψης αποφάσεων Τα παιδιά του σχολείου της Καισαριανής κατόρθωσαν να παίξουν ενεργητικό και πρωταγωνιστικό ρόλο σε ζητήματα που τα αφορούν, να αποτελέσουν συνερευνητές και συνοδοιπόρους σε ένα μονοπάτι αναζήτησης, οραματισμού και συνδιαμόρφωσης καλύτερων συνθηκών, επικοινωνίας, διαβίωσης και μάθησης.
Ευχαριστίες: Το κείμενο αυτό βασίζεται στη μεταδιδακτορική έρευνα με τίτλο «Το δικαίωμα των παιδιών με αναπηρία στο παιχνίδι. Διαμορφώνοντας αρχές σχεδιασμού για τους χώρους παιχνιδιού», η οποία υλοποιήθηκε στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, με επιβλέπουσα την Καθηγήτρια Ελένη Πορτάλιου και χρηματοδοτήθηκε από το ΙΚΥ. Τα σχέδια του κήπου διαμορφώθηκαν από την αρχιτέκτονα Κωνσταντίνα Μπεντενίδη. Θερμές ευχαριστίες στον Διευθυντή του Πειραματικού Ειδικού Σχολείου ΜΔΔΕ Καισαριανής «Ρόζα Ιμβριώτη» Παναγή Κασσιανό και στους δασκάλους και στα παιδιά του σχολείου. [
Βιβλιογραφία
• Cele, S. (2006), Communicating place: methods for understanding children΄s experience of place, Stockholm: Stockholm Studies in Human Geography Stockholm Universitet.
• Feyerabend, P. K. (1978), Science in a free society, London: New Left Books.
• Freire, P. (1977), Η αγωγή του καταπιεζόμενου, Αθήνα: Κέδρος.
• Hart, R. (1979), Children΄s Experience of Place, New York: Irvington.
• Hart, R. (1997), Children΄s Participation: the Theory and Practice of Involving Young Citizens in Community Development and Environmental Care, London: Unicef.
• Iltus, S. & Hart, R. (1995), “Participatory Planning and Design of Recreational Spaces with Children”, Architecture & Behaviour, 10(4), 361-370.
• Kitchin, R. (2000), “The researched opinions on research: disabled people and disability research”, Disability and Society, 15 (1), 25-47.
• Kitchin, R. (2001), “Using participatory research approach in geographical studies of disability: some reflections”, Disability Studies Quarterly, 21(4), 61-69.
• Oliver, M. (1992), “Changing the social relationships of research production?”, Disability, Handicap and Society, 7(2), 101-114.
• Τσεβρένη, Ι. (2012), «Το δικαίωμα των παιδιών με αναπηρία στο παιχνίδι. Διαμορφώνοντας αρχές σχεδιασμού για τους χώρους παιχνιδιού», Μεταδιδακτορική Έρευνα, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, ΕΜΠ, ΙΚΥ.
• Tsevreni, I. & Bentenidi, K. (2013), “Space as a pedagogical tool for disabled children΄s participation and empowerment”, Education in the North: Space, Place and Pedagogy: Local contexts in a Globalised World, Vol. 20, 38-54.
*Δρ. Πολεοδομίας-Χωροταξίας ΕΜΠ.
Πηγή: Εφημερίδα «Η Αυγή»
