6.7. Ειδικά ή εφαρμοζόμενα Προγράμματα
Στον 1143 προβλέπεται ότι για την Ε. Α. και την ΕΕΕ των «αποκλινόντων ατόμων» εφαρμόζονται ειδικά προγράμματα ανάλογα με το είδος και το βαθμό της μειονεξίας και των δυνατοτήτων του «εκπαιδευσίμου» για εκπαίδευση, επαγγελματική και κοινωνική ένταξη, αφού ληφθούν υπ’ όψη οι κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες, οι πολιτιστικές συνθήκες και οι απαιτήσεις του περιβάλλοντος (1143, άρθρ. 5, παρ. 1α). Παρόμοια διάταξη υπάρχει και στον 1566 με την προσθήκη της «αλληλοαποδοχής από το κοινωνικό σύνολο» (1566, άρθρ. 33, παρ. 3).
Στον 2817 η «εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων» έχει αντικατασταθεί με τη λήψη μέτρων και την παροχή υπηρεσιών «σε άτομα μέχρι ηλικίας 22 ετών σε όλες τις τάξεις των σχολείων πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης». Στα μέτρα αυτά περιλαμβάνονται ιδίως η κατάρτιση και εφαρμογή ειδικών προγραμμάτων και μεθόδων διδασκαλίας, η χρησιμοποίηση διδακτικού υλικού και η χορήγηση οργάνων και λοιπού ειδικού εξοπλισμού και γενικά κάθε είδους διευκολύνσεις και εργονομικές διευθετήσεις. Στις υπηρεσίες περιλαμβάνονται η διάγνωση των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών των ατόμων με ειδικές ανάγκες, η αξιολόγηση, η παιδαγωγική και ψυχολογική υποστήριξη, η φυσικοθεραπεία, η εργοθεραπεία, η αγωγή λόγου, η κοινωνική και συμβουλευτική εργασία, η μεταφορά και η μετακίνηση και κάθε άλλο μέτρο ή υπηρεσία που υποστηρίζουν την ισότιμη μεταχείριση των ατόμων με ειδικές ανάγκες. Για τη διαμόρφωση των μέτρων που λαμβάνονται διατυπώνει τις απόψεις του και εκείνος που έχει την επιμέλεια των ατόμων με ειδικές ανάγκες, που προσκαλείται για το σκοπό αυτόν από τις κατά περίπτωση αρμόδιες υπηρεσίες ή φορείς (2817, άρθρ. 1, παρ. 7 & 8). Ακόμη προβλέπονται η κατάρτιση εξατομικευμένων και υποστηρικτικών προγράμματων.
Στον 3699 η Ε. Α. «θεωρείται το σύνολο των εκπαιδευτικών υπηρεσιών» (3699, .αρθρ. 1, παρ. 1). Η φράση «σε όλες τις τάξεις των σχολείων» του 2817 αντικαταστάθηκε με την φράση «στις ΣΜΕΑΕ και κατά τη συνεκπαίδευση στα γενικά σχολεία». Επανέρχεται η εφαρμογή ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων που υπάρχει στον 1143 και τον 1566, ανάλογα με τις αναπηρίες και τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες των μαθητών και το όριο ηλικίας (22ο έτος) που υπάρχει στον 2817 αντικαθίσταται με την έκφραση «για όσο χρονικό διάστημα είναι αναγκαίο ή και για ολόκληρη τη διάρκεια της σχολικής ζωής τους». Τα συγκεκριμένα μέτρα της προηγούμενης παραγράφου, που προβλέπονται από τον 2817, έχουν αντικατασταθεί με προγράμματα συστηματικής παρέμβασης, όπως, εργοθεραπεία, λογοθεραπεία, φυσιοθεραπεία και κάθε άλλη υπηρεσία που στηρίζει την ισότιμη μεταχείριση των μαθητών, την αξιολόγηση και την παιδαγωγική και ψυχολογική υποστήριξη, τα οποία παρέχονται κατά κύριο λόγο μέσα από τις ΣΜΕΑΕ και επικουρικά από τα ΚΕΔΔΥ (3699, άρθρ. 2, παρ. 3). Επίσης η δυνατότητα διατύπωσης άποψης για τα μέτρα που λαμβάνονται, από όσους έχουν την επιμέλεια, έχει αντικατασταθεί με τη δυνατότητα διατύπωσης γνώμης στη διαμόρφωση του Εξατομικευμένου Προγράμματος Εκπαίδευσης (3699, άρθρ. 5, παρ. 3).
Η διαμόρφωση της νομοθεσίας
Η διάταξη για τα εφαρμοζόμενα προγράμματα είναι ίδια αν συγκρίνουμε τα περισσότερα σχέδια νόμου με το τελικό κείμενο του 1143. Οι διαφοροποιήσεις που υπάρχουν βρίσκονται πρώτον στο σχέδιο νόμου με τον τίτλο «Περί Ειδικής Αγωγής, Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, Απασχόλησης και Κοινωνικής Μέριμνας των προβληματικών ατόμων», στο οποίο προβλέπεται ότι τα ειδικά προγράμματα είναι «πλαίσια προγραμμάτων» και έχουν ευελιξία, πλαστικότητα, περιθώρια για επιλογές και εμπλουτισμό με νέες μεθόδους, για προσαρμογές στην ποικιλία των ατομικών περιπτώσεων, γι’ αυτό δεν πρέπει να είναι όπως τα προγράμματα των κανονικών σχολείων, λεπτομερή ή δεσμευτικά, ή τυποποιημένα και με γενική ισχύ για όλη τη χώρα και δεύτερον στο νομοσχέδιο με τίτλο «Περί Ειδικής Αγωγής, Ειδικής Επαγγελματικής Εκπαιδεύσεως και Κοινωνικής Μερίμνης των μειονεκτούντων παιδιών και εφήβων».
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη Βουλή η πρώτη παρατήρηση διατυπώθηκε από τον εισηγητή της πλειοψηφίας (Φ. Χρηματόπουλος – ΝΔ.) και αφορούσε πρώτον την διατύπωση «δυνατότητες του εκπαιδεύσιμου», η οποία σύμφωνα με τον εισηγητή «δεν φαίνεται και πολύ κομψή» και δεύτερον τη διευκρίνιση της φράσης «απαιτήσεις του περιβάλλοντος». Την ίδια παρατήρηση έκανε και ο βουλευτής Κ. Αλαβάνος (ΕΔΗΚ) (Πρακτικά της ολομέλειας της Βουλής, Συνεδρίαση Μ΄, 1-12-1980, σ. σ. 1890).
Για το ΠΑΣΟΚ (Δ. Παπαϊωάννου) η διάταξη που προβλέπει ότι η αγωγή των «προβληματικών παιδιών» γίνεται με βάση την οικονομική, κοινωνική και πολιτιστική ανάπτυξη είναι απαράδεκτη, διότι δημιουργεί κατηγορίες πολλών προγραμμάτων, τα οποία δεν μπορούν να λύσουν το θέμα της εκπαίδευσης 200.000 παιδιών. Επίσης για τον ίδιο βουλευτή η διάκριση αστικό ή αγροτικό περιβάλλον δεν πρόκειται να εξυπηρετήσει τα «προβληματικά παιδιά» γιατί με την είσοδο στην ΕΟΚ, το ποσοστό των αγροτών θα μειωθεί και πρότεινε να δοθεί στα «προβληματικά παιδιά» γενική, μέση μόρφωση και μέση αγωγή και εκπαίδευση για οποιοδήποτε κοινωνικό περιβάλλον (Πρακτικά της ολομέλειας της Βουλής, Συνεδρίαση Μ΄, 1-12-1980, σ. σ. 1892).
Το ΚΚΕ (Μ. Δαμανάκη) εξέφρασε την αντίθεση του στο άρθρο επισημαίνοντας: α) ότι δεν θα πρέπει να υπάρχει διαφοροποίηση στην Ε. Α. των παιδιών με ειδικές ανάγκες, η οποία να έχει σχέση με την ταξική τους καταγωγή και τοποθέτηση και β) ότι δεν γίνεται γνωστό με το νόμο το ποιος θα προδιαγράψει το μέλλον του κάθε παιδιού, αν θα ζήσει δηλ. σε αστικό ή αγροτικό περιβάλλον (Πρακτικά της ολομέλειας της Βουλής, Συνεδρίαση Μ΄, 1-12-1980, σ. σ. 1891).
Η απάντηση της κυβέρνησης (Β. Κοντογιαννόπουλος – Υφυπουργός), ήταν ότι η χρησιμοποίηση περισσότερων κριτηρίων για τη διαμόρφωση ειδικών προγραμμάτων γίνεται για να ωφεληθούν τα παιδιά και η πληθώρα προγραμμάτων προβλέπεται για να ταιριάζουν στις ιδιομορφίες που παρουσιάζει το κάθε «αποκλίνον άτομο». Η έννοια του «εκπαιδεύσιμου» σημαίνει, σύμφωνα με τον υφυπουργό το βαθμό που μπορεί να εκπαιδευτεί κάθε άτομο, γεγονός που πρέπει να ληφθεί υπ’ όψη στη διαμόρφωση του προγράμματος, ενώ άλλο πρόγραμμα πρέπει να υπάρχει για παιδιά που θα ζουν σε ένα αγροτικό περιβάλλον και άλλο σε παιδιά που θα ζουν σε αστικό περιβάλλον (Πρακτικά της ολομέλειας της Βουλής, Συνεδρίαση Μ΄, 1-12-1980, σ. σ. 1891).
Η διάταξη για τα ειδικά προγράμματα δεν είναι ίδια σε όλα τα νομοσχέδια του 1566.
Στις ελάχιστες αναφορές που υπάρχουν για την Ε. Α. στη συζήτηση για τον 1566 δεν υπάρχουν αναφορές ούτε από την κυβέρνηση, ούτε από την αντιπολίτευση για το συγκεκριμένο σημείο του νομοσχεδίου.
Μόνο μια αλλαγή παρατηρούμε αν συγκρίνουμε τα σχέδια και το τελικό κείμενο του νόμου 2817. Από το τρίτο νομοσχέδιο και μετά προστίθεται η πρόταση «και κάθε άλλο μέτρο ή υπηρεσία που υποστηρίζουν την ισότιμη μεταχείριση των ΑΜΕΑ», η οποία δεν υπάρχει στα δύο πρώτα σχέδια νόμου. Η συμβολή της οικογένειας στη λήψη των μέτρων, η οποία στο τρίτο και τέταρτο νομοσχέδιο κρίνεται ως ισότιμη, μετατράπηκε στο νομοσχέδιο που κατατέθηκε και στο κείμενο του νόμου σε απλή διατύπωση των απόψεων της.
Στη ΔΕΜΥ, κατά τη διάρκεια της συζήτησης επί των άρθρων του 2817, ο εισηγητής της πλειοψηφίας πρότεινε να διαγραφούν οι λέξεις «”μπορεί να” και να προστεθούν οι λέξεις «και πρέπει να συνδυάζεται και με δραστηριότητες δημιουργικής απασχόλησης» μετά τη λέξη «απασχόλησης» στο άρθρ. 1, παρ. 16. Οι προτάσεις που δεν έγιναν αποδεκτές από την κυβέρνηση (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 3η, 15-2-2000, σ. σ. 4085). Δεν βρίσκουμε αναφορές ούτε από την κυβέρνηση, ούτε από τα κόμματα της αντιπολίτευσης γι’ αυτό το ζήτημα.
Παρατηρούνται αλλαγές αν συγκρίνουμε το κείμενο του 3699 και τα σχέδια νόμου. Η Ε. Α. δεν είναι πάντα το «σύνολο των παρεχόμενων εκπαιδευτικών υπηρεσιών» αλλά το «σύνολο ειδικών υπηρεσιών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων», δεν υπάρχει πάντα η δυνατότητα διατύπωσης της γνώμης του γονέα ή του κηδεμόνα, αλλά απλά η συμμετοχή, ενώ υπάρχει η δυνατότητα του γονέα να προσφύγει σε ανώτερο όργανο αν υπάρχει διάσταση απόψεων ανάμεσα στις διαγνωστικές υπηρεσίες, όπως επίσης δεν υπάρχει σε όλα τα σχέδια η διάταξη που προβλέπει ότι εφαρμόζονται ειδικά προγράμματα στις ΣΜΕΑΕ.
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης στη Βουλή η κ. Θ. Δραγώνα (ΠΑΣΟΚ) άσκησε κριτική στις ρυθμίσεις του νομοσχεδίου για τα εφαρμοζόμενα προγράμματα σε τρία σημεία: α) η πρόβλεψη της παρ. 1 του άρθρ. 2 ότι «το είδος και ο βαθμός των ειδικών εκπαιδευτικών αναγκών προσδιορίζουν τη μορφή, τον τύπο και την κατηγορία των σχολικών μονάδων ΕΑΕ» βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με όσα εξαγγέλλονται στην αιτιολογική έκθεση, στην οποία αναφέρεται ότι η αξιολόγηση της αναπηρίας γίνεται με βάση τη λειτουργικότητα και τη συμμετοχή ανεξάρτητα από το είδος ή την προέλευση της αναπηρίας, β) δεν εφαρμόζονται ειδικά εκπαιδευτικά προγράμματα κατά τη συνεκπαίδευση στα γενικά σχολεία που προβλέπεται στην παρ. 3 του άρθρ. 2 αλλά πρακτικές τροποποίησης και διαφοροποίησης του αναλυτικού προγράμματος και γ) δεν προβλέπεται η θεσμική κατοχύρωση της συμμετοχής των γονέων στις διαδικασίες λήψης αποφάσεων, που αφορούν την εκπαίδευση του παιδιού τους, παρόλο που η ευρωπαϊκή νομοθεσία προβλέπει την ουσιαστική εμπλοκή της οικογένειας, χωρίς την οποία η Ε. Α. και κυρίως η ένταξη είναι σχεδόν ανέφικτες. Επίσης δεν «καλλιεργείται συνεργατική κουλτούρα γονέων-εκπαιδευτικών υπηρεσιών, αλλά αντίθετα μεταφέρεται ένα είδος αντιπαράθεσης» (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 1η, 26-8-2008, σ. σ. 8-18 & Πρακτικά Βουλής, συνεδρίαση ΚΓ΄, 3-9-2008, σ. σ. 1160).
Για τον κ. Θ. Δρίτσα (ΣΥΡΙΖΑ) οι ρυθμίσεις του νόμου για την επιτυχία των επιδιώξεων της ΕΑΕ με εφαρμογή προγραμμάτων χρειάζονται διατύπωση με μεγαλύτερη πληρότητα και πρότεινε: α) την εφαρμογή ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων και προγραμμάτων αποκατάστασης, β) την προσαρμογή του εκπαιδευτικού και διδακτικού υλικού, και γ) τη χρησιμοποίηση ειδικού εξοπλισμού, συμπεριλαμβανομένου και του ηλεκτρονικού, όπως του λογισμικού (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 3η, 27-8-2008, σ. σ. 50-51).
Η κυβέρνηση και τα υπόλοιπα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν ασχολήθηκαν με το θέμα.
Επομένως μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι: α) σε κάθε νόμο υπάρχει διάταξη, η οποία προβλέπει ότι για την επίτευξη των στόχων της Ε. Α. εφαρμόζονται ειδικά προγράμματα, ή λαμβάνονται μέτρα ή παρέχονται υπηρεσίες, β) η ορολογία αλλάζει στον 2817 και από ειδικά προγράμματα γίνεται προσφορά υπηρεσιών ή το σύνολο των εκπαιδευτικών υπηρεσιών, ενώ έκτοτε έχουν προστεθεί μια σειρά προγραμμάτων που προσφέρουν οι ειδικότητες, γ) οι φορείς δεν κάνουν καμία αναφορά στο θέμα, δ) η αντιπολίτευση δεν ασχολείται καθόλου με αυτό το σημείο στη συζήτηση για τον 1566 και τον 2817, ενώ οι αναφορές της στους 1143 και 3699 είναι ελάχιστες, ε) από τη θέση της αντιπολίτευσης το ΠΑΣΟΚ ασκεί κριτική στο εν λόγω σημείο, κάτι που δεν ισχύει όταν γίνεται κυβέρνηση, παρόλο που η διάταξη παραμένει ουσιαστικά η ίδια, στ) στους νόμους 1566 & 2817, εκτός από μία αναφορά δεν γίνεται καμία συζήτηση για τα προγράμματα, ζ) η οικογένεια μετά τον 2817 απλώς διατυπώνει τις απόψεις της για τη διαμόρφωση του Ειδικού Εξατομικευμένου Προγράμματος, η) κριτική στην ατομικήιατρική προσέγγιση των προγραμμάτων ασκεί μόνο η εισηγήτρια του ΠΑΣΟΚ στον 3699, η κ. Θ. Δραγώνα, θ) το ΚΚΕ, εκτός τη συζήτηση του 1143 όπου αναφέρεται στην ταξική φύση των προγραμμάτων, δεν ασχολείται καθόλου με το ζήτημα, ενώ ο ΣΥΡΙΖΑ απλά προτείνει την καλύτερη εφαρμογή των προγραμμάτων, ι) οι κυβερνήσεις, εκτός από τη συζήτηση του 1143, δεν ασχολούνται καθόλου με αυτή τη διάταξη των νόμων.
Μπορούμε, επομένως, να συμπεράνουμε πρώτον ότι το ατομικόιατρικό μοντέλο κυριαρχεί και σε αυτό το σημείο της νομοθεσίας, δεύτερον ότι οι ατομικοκεντρικές θεωρίες επικρατούν πλήρως στην εφαρμογή των προγραμμάτων, τρίτον οι αλλαγές στη γενικότερη πολιτική κατάσταση επηρεάζουν τις επιλογές για την ορολογία που χρησιμοποιείται, και τέταρτον οι διαφορετικές προσεγγίσεις, όπως αυτή της τροποποίησης και διαφοροποίησης του Αναλυτικού Προγράμματος ή αυτή που διατυπώνει ο Καλαντζής στο πιο σημαντικό διδακτικό πρόγραμμα για την εκπαίδευση των νοητικά καθυστερημένων μέχρι σήμερα, το οποίο παρουσιάζεται στο βιβλίο του «Διδακτική των Ειδικών Σχολείων» αγνοούνται πλήρως.
