6.3. Έννοια και σκοπός της Ε. Α.
Ο όρος Ε. Α. στον 1143 έχει ήδη περιγραφεί στην ανάλυση της εισηγητικής έκθεσης. Ο σκοπός του νόμου αναφέρεται στον άρθρο 1 και είναι η «η παροχή ειδικής αγωγής καί ειδικής επαγγελματικής εκπαιδεύσεως εις αποκλίνοντα έκ τού φυσιολογικού άτομα, η λήψις μέτρων κοινωνικής μερίμνης καί ή αντίστοιχος προς τάς δυνατότητας των ένταξις αυτών εις τήν κοινωνικήν ζωήν καί τήν έπαγγελματικήν δραστηριότητα, διά τής εφαρμογής ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων έν συνδυασμώ προς ιατρικά καί άλλα κοινωνικά μέτρα» (1143, άρθρ. 1).
Στον 1566 επιδιώκονται «η ολόπλευρη και αποτελεσματική ανάπτυξη αξιοποίηση των δυνατοτήτων και ικανοτήτων τους, η ένταξη στην παραγωγική διαδικασία, η αλληλοαποδοχή με το κοινωνικό σύνολο με την εφαρμογή ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων με επιστημονικά και κοινωνικά μέτρα» και έχει απαλειφθεί ο όρος «ιατρικά» σε σχέση με τον 1143 (1566, άρθρ. 32, παρ. 1).
Με τον 2817 οι σκοποί του 1566 εμπλουτίζονται με διάφορες προσθήκες, όπως η ανάπτυξη της προσωπικότητας, η ισότιμη κοινωνική εξέλιξη των ΑΜΕΑ και η προσθήκη στην παρ. 6α του άρθρου 1 «στα πλαίσια των σκοπών της Πρωτοβάθμιας, Δευτεροβάθμιας» της φράσης «και Τεχνικής – Επαγγελματικής Εκπαίδευσης». Η «ολόπλευρη και αποτελεσματική ανάπτυξη – αξιοποίηση των δυνατοτήτων και ικανοτήτων τους» αντικαθίσταται από «την βελτίωση των ικανοτήτων και των δεξιοτήτων για την ένταξη στο κοινό εκπαιδευτικό σύστημα», όπως επίσης και ο όρος Ε. Α. με τον όρο «Εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες», (2817, άρθρ. 1, παρ. 6 & 7).
Στον 3699 στον όρο «Ειδική Αγωγή» προστίθεται η λέξη «Εκπαίδευση» και η «Ειδική Αγωγή – Εκπαίδευση» ορίζεται πλέον ως «το σύνολο των παρεχόμενων εκπαιδευτικών υπηρεσιών στους μαθητές με αναπηρία και διαπιστωμένες ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή στους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες» (3699, άρθρ. 1, παρ. 1). Οι ειδικότεροι στόχοι του νόμου είναι αποτέλεσμα μιας προσπάθειας να αναμιχθούν οι σκοποί των νόμων 1566 & 2817 με τους σκοπούς του 1143 και των εξελίξεων στο χώρο της Ε.Α. Η ανάπτυξη της προσωπικότητας που εισήγαγε ο 2817 παραμένει, συμπληρώνεται, όμως, με τα επίθετα «ολόπλευρη και αρμονική». Η βελτίωση των ικανοτήτων για την ένταξη στο εκπαιδευτικό σύστημα, παραμένει, απαλείφεται όμως ο όρος «κοινό εκπαιδευτικό σύστημα» και αντικαθίσταται με τον όρο «γενικό σχολείο» ενώ προστίθεται και η φράση «όπου και όταν αυτό είναι δυνατόν». Επανέρχεται μεταφρασμένο στη δημοτική το σημείο του 1143 που αναφέρει ότι επιδιώκεται «η αντίστοιχη προς τις δυνατότητές τους ένταξη «στο εκπαιδευτικό σύστημα», στην κοινωνική ζωή και στην επαγγελματική δραστηριότητα», το οποίο στους 1566 & 2817 δεν υπάρχει, ενώ προστίθεται σε αυτό το σημείο ο όρος «εκπαιδευτικό σύστημα». Εισάγεται επίσης η υποχρεωτικότητα της ΕΑΕ, (3699, αρθρ. 2, παρ. 1), και ο στόχος της πλήρους προσβασιμότητας σε όλες τις υποδομές και τις υπηρεσίες, (3699, αρθρ. 2, παρ. 5). Οι παραπάνω επιδιώξεις επιτυγχάνονται με: «α) την έγκαιρη ιατρική διάγνωση, β) τη διάγνωση και αξιολόγηση, γ) τη συστηματική παρέμβαση από την προσχολική ηλικία και δ) την εφαρμογή ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων και προγραμμάτων αποκατάστασης, την προσαρμογή του εκπαιδευτικού και διδακτικού υλικού, τη χρησιμοποίηση ειδικού εξοπλισμού συμπεριλαμβανομένου του ηλεκτρονικού εξοπλισμού και του λογισμικού, (3699, άρθρ. 2, παρ. 6).
Η διαμόρφωση της νομοθεσίας
Ο σκοπός της Ε. Α. παραμένει ίδιος αν συγκρίνουμε τα νομοσχέδια και το κείμενο του 1143, με εξαίρεση πρώτο νομοσχέδιο που δόθηκε στη δημοσιότητα, στο οποίο, στο τέλος του σχετικού άρθρου, αναφέρεται ότι τα μέτρα λαμβάνονται από συγγενείς φορείς, οι οποίοι υπηρετούν την ολοκλήρωση του προηγούμενου σκοπού.
Στη συζήτηση στην ολομέλεια της Βουλής και ο υπουργός και ο υφυπουργός του ΥΠΕΠΘ δεν πρόσθεσαν τίποτα το ουσιαστικό σε αυτά που περιγράφονται στην εισηγητική έκθεση.
Για τον εισηγητή της πλειοψηφίας (Φ. Χρηματόπουλος (Ν. Δ.), το άρθρο 1 περιγράφει εύστοχα το σκοπό του νόμου και με βάση αυτό το επιχείρημα δεν προχώρησε σε περισσότερη ανάλυση (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΛΖ΄, 26-11-1980, σ.σ. 1755).
Ο εισηγητής της μειοψηφίας (Δ. Παπαδημητρίου (ΠΑΣΟΚ) συμφώνησε με το σκοπό όπως έχει και πρότεινε να προστεθούν ότι αυτό γίνεται με: α) τη στενή συνεργασία μεταξύ γονέων, σχολείου, και εκπαιδευτικών και κοινωνικών αρχών, β) με την προώθηση μιας εκστρατείας προς ενημέρωση του λαού για τα προβλήματα των ατόμων αποκλινόντων εκ του φυσιολογικού και γ) με την εφαρμογή ειδικών εκπαιδευτικών προγραμμάτων σε συνδυασμό με ατομικά και άλλα κοινωνικά μέτρα. Η προσθήκη αυτή για τον εισηγητή του ΠΑΣΟΚ είναι απαραίτητη γιατί οι σκοποί του νομοσχεδίου μόνο με τη προσθήκη των προηγούμενων διατάξεων είναι δυνατόν να επιτευχθούν (Παπαδημητρίου, Δ., Συνεδρίαση ΛΖ΄, 26-11-1980, σ. σ. 1757).
Ο βουλευτής του ΠΑΣΟΚ κ. Α. Λιαροκάπης πρότεινε να μπουν στο σκοπό του νομοσχεδίου διατάξεις που να προβλέπουν α) ότι η Ε. Α. ασκείται κατ’ αποκλειστικότητα και προτεραιότητα από το ελληνικό κράτος, β) το κράτος καταβάλλει όλη την δαπάνη για την επίτευξη του σκοπού και γ) ότι χρειάζεται να γίνει εκστρατεία διαφώτισης της κοινωνίας (Λιαροκάπης, Α., Συνεδρίαση ΛΖ΄, 26-11-1980, σ. σ.1758). Για τον Ξ. Πελοποννήσιο (ΠΑΣΟΚ) το τρίπτυχο «Ειδική Αγωγή, Ειδική Επαγγελματική Εκπαίδευση, Ένταξη στην επαγγελματική και κοινωνική δραστηριότητα» που προβλέπει ο νόμος αποτελεί πράγματι πρόοδο, όμως με το νομοσχέδιο δεν προβλέπονται ούτε τα οικονομικά, ούτε τα ειδικά μέτρα τα οποία χρειάζονται για να έχει επιτυχία αυτό το τρίπτυχο (Πελοποννήσιος, Ξ., Συνεδρίαση ΛΖ΄, 26-11-1980, σ. σ.1758-59). Η Ε. Λαμπράκη (ΠΑΣΟΚ) μιλώντας για το σκοπό θεώρησε ότι όποιο σκοπό και να βάλει κανείς χωρίς χρηματική επιχορήγηση ικανή δεν πρόκειται να γίνει τίποτα (Λαμπράκη, Ε., Συνεδρίασις ΛΖ΄, 26-11-1980, σ. σ.1760-61).
Οι περισσότεροι βουλευτές, από αυτούς που πήραν το λόγο, αφιέρωσαν το χρόνο τους κατά τη συζήτηση για το σκοπό της Ε. Α. στην κριτική του όρου «άτομα αποκλίνοντα εκ του φυσιολογικού».
Η κυβέρνηση, (Β. Κοντογιαννόπουλος –Υφυπουργός), απαντώντας στις επικρίσεις της αντιπολίτευσης, ότι η κυβέρνηση δεν αισθάνεται το βάρος των ευθυνών της και ότι αλλοιώνει την πραγματικότητα, δήλωσε ότι η κυβέρνηση δεν κρύβει τίποτα και θεωρεί τιμή που θέτει τις βάσεις της λύσης του προβλήματος, ενώ για την κριτική στην έλλειψη πιστώσεων ανέφερε ότι ο νόμος είναι νόμος -πλαίσιο και ότι δεν είναι δυνατόν σε τέτοια νομοθετήματα να προβλεφθεί ο οικονομικός προγραμματισμός. Δεν επιχειρηματολόγησε για το περιεχόμενο του άρθρου, δεν δέχθηκε καμία αλλαγή από αυτές που προτάθηκαν και πρότεινε να ψηφιστεί το άρθρο όπως ήταν.
Δεν υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάμεσα σε ότι προβλέπουν τα σχέδια νόμου για τον 1566 που κατατέθηκαν και ο ψηφισμένος νόμος για τους στόχους της Ε. Α..
Στη συζήτηση στην Γ΄ Κοινοβουλευτική Επιτροπή ο υπουργός (Α. Κακλαμάνης – ΠΑΣΟΚ) απαντώντας στον τέως υφυπουργό κ. Β. Κοντογιαννόπουλο αναφέρει ότι η κυβέρνηση κράτησε αρκετές θετικές διατάξεις του 1143, όμως αν κάνει κανείς αντιπαραβολή θα δει ότι με τις νέες νομοθετικές διατάξεις διευρύνονται οι στόχοι της Ε.Α. (Πρακτικά της Γ΄ Κοινοβουλευτικής Επιτροπής, 7-8-1985, σ. σ. 246). Η αξιωματική αντιπολίτευση δεν ασχολήθηκε καν με αυτό το σημείο.
Το ΚΚΕ (Μ. Δαμανάκη) ανέφερε ότι η παρ. 1β του άρθρου 1 παραμένει γράμμα κενό από τη στιγμή που δεν υπάρχει καμία πρόβλεψη για να βρουν μετά δουλειά αυτά τα παιδιά (Πρακτικά της Γ΄ Κοινοβουλευτικής Επιτροπής, 7-8-1985, σ. σ. 244).
Παρατηρούνται μικρές και μεγάλες αλλαγές στην έννοια και το σκοπό της Ε.Α. στην πορεία από την κατάθεση του πρώτου νομοσχεδίου μέχρι την ψήφιση του 2817. Στα τέσσερα από τα πέντε πρώτα σχέδια νόμου προβλέπεται η «ολόπλευρη και αρμονική ανάπτυξη της προσωπικότητας», κάτι το οποίο δεν υπάρχει στο σχέδιο νόμου που κατατέθηκε, ούτε στο κείμενο του νόμου. Η περίπτωση β της παραγράφου 1 του νόμου, «βελτίωση των ικανοτήτων……», δεν υπάρχει στο αρχικό νομοσχέδιο (8-3-1995) ενώ σε 1 από τα υπόλοιπα (13-3-1997) χρησιμοποιείται ο όρος «ενσωμάτωση» αντί «ένταξη» και «επανένταξη». Οι περιπτώσεις γ & δ της εν λόγω παραγράφου παραμένουν ίδιες από το αρχικό σχέδιο μέχρι το νόμο. Αξιοσημείωτο είναι ότι στα σχέδια νόμου, εκτός του αρχικού, προβλέπονταν περιπτώσεις, οι οποίες έδιναν βάρος στην συνεργασία με την οικογένεια και τη συμβουλευτική και ψυχολογική στήριξή της και οι οποίες απαλείφθηκαν τελείως από το νόμο.
Θα περίμενε βέβαια κανείς ότι οι επιδιώξεις του νόμου για την εκπαίδευση των ΑΜΕΑ να είναι ένα από τα πιο συζητημένα σημεία. Μάταια. Εκτός από δύο – τρεις αναφορές, περιγραφικού χαρακτήρα, στις δεκάδες σελίδες των πρακτικών της ΔΕΜΥ και της συζήτησης στην Ολομέλεια της Βουλής δεν υπάρχει καμιά συζήτηση για τους σκοπούς της εκπαίδευσης των ΑΜΕΑ στα πλαίσια «των σκοπών της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης» όπως αναφέρεται στο νόμο. Σε μια αναφορά του ο εισηγητής της πλειοψηφίας (Π. Κατσιλιέρης – ΠΑΣΟΚ) αναφέρει ότι ο στόχος για το ΠΑΣΟΚ ήταν «η αποδοχή των ατόμων αυτών ως μελών της κοινωνίας με πλήρη δικαιώματα» (Πρακτικά της ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση της 9ης Φεβρουαρίου 2000, σ.σ. 3972).
Ο βουλευτής του ΣΥΝ κ. Π. Κουναλάκης ζήτησε να «αποσαφηνιστεί η σχέση μεταξύ των στόχων και του περιεχομένου των αναλυτικών προγραμμάτων που τίθενται για τα παιδιά με ιδιαίτερες ανάγκες εκπαιδευτικής στήριξης και για τα υπόλοιπα παιδιά ώστε να μην προκύψουν καταστάσεις που θα απομακρύνουν από το στόχο της ενσωμάτωσης» (Πρακτικά της ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση της 9ης Φεβρουαρίου 2000, σ.σ. 3994).
Κατά τη διάρκεια της συζήτησης επί των άρθρων του 2817 και στη ΔΕΜΥ και την Ολομέλεια, ο εισηγητής της πλειοψηφίας πρότεινε να προστεθεί στο άρθρ. 1, παρ. 6α ο όρος “ολόπλευρη” πριν από τη φράση «ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους» (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 3η, 15-2-2000, σ. σ. 4085 & Πρακτικά της Βουλής, Συνεδρίαση της 23-2-2000, σ. σ. 4426).
Ο Υφυπουργός κ. Ι. Ανθόπουλος απάντησε ότι προσθήκη της λέξης «ολόπλευρη» περιττεύει, γιατί ο στόχος σε κάθε περίπτωση είναι η ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας, παρά τις όποιες προβληματικές καταστάσεις που μπορεί να επικρατούν. Μερική ανάπτυξη της προσωπικότητας , σύμφωνα με τον Υφυπουργό δεν νοείται, αλλά ανάπτυξη της προσωπικότητας με βάση τις δυνατότητες τις διανοητικές και σωματικές που διαθέτει το άτομο με ειδικές ανάγκες (Πρακτικά της Βουλής, Συνεδρίαση, 23-2-2000, σ. σ. 4430).
Υπάρχουν αλλαγές στον ορισμό της Ε. Α. στην πορεία από τα νομοσχέδια μέχρι την ψήφιση του 3699. Στο πρώτο σχέδιο νόμου επικρατεί ακόμη η κλασσική ορολογία Ε. Α., η οποία αλλάζει στα επόμενα και στο κείμενο του νόμου η ΕΑΕ ορίζεται πλέον ως «το σύνολο των παρεχόμενων εκπαιδευτικών υπηρεσιών στους μαθητές με αναπηρία και διαπιστωμένες ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή στους μαθητές με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες». Η πιο σημαντική, όμως, διαφοροποίηση σε σχέση με το κείμενο του νόμου είναι η απουσία από τα νομοσχέδια της διάταξης για τη δέσμευση της πολιτείας για την υποχρεωτικότητα, την προσβασιμότητα και την διασφάλιση των ίσων ευκαιριών, η οποία προστίθεται στο νόμο μετά από πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ. Σε ό,τι αφορά τους επιδιωκομένους σκοπούς όλες οι περιπτώσεις περιγράφονται στα νομοσχέδια και στο κείμενο του νόμου, εκτός από το τελευταίο σημείο που αφορά το στόχο της πλήρους προσβασιμότητας σε όλες τις υποδομές που προβλέπεται μόνο στο κείμενο του νόμου. Στον τρόπο επίτευξης των στόχων παρατηρούμε ότι ο προσδιορισμός της έγκαιρης διάγνωσης ως ιατρικής δεν υπάρχει σε όλα τα νομοσχέδια, ενώ η διάταξη που προέβλεπε την εξειδικευμένη, ανά κατηγορία αναπηρίας και μαθησιακών δυσκολιών, επιστημονική κατάρτιση και τη συνεχή επιμόρφωση του προσωπικού, ως μέσο επίτευξης των στόχων, απαλείφθηκε από το νομοσχέδιο που κατατέθηκε και από το κείμενο του νόμου.
Η εισηγήτρια της πλειοψηφίας κ. Ε. Ράπτη – Ν.Δ. ) δεν ασχολήθηκε καθόλου με σκοπούς και τις επιδιώξεις της ΕΑΕ που προβλέπονται στο νόμο (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 1η, 26-8-2008, σ. σ. 6-8 & Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ΄, 3-9-2008, σ.σ. 1158-59).
Στους σκοπούς και τις επιδιώξεις του νόμου αναφέρθηκε η εισηγήτρια της μειοψηφίας κ. Θ. Δραγώνα, (ΠΑΣΟΚ), οι αναφορές της οποίας είναι οι μοναδικές που υπάρχουν σε όλες τις συζητήσεις στη Βουλή για τη νομοθεσία της Ε. Α.. Για την κ. Δραγώνα για να είναι ενταξιακό το νομοσχέδιο: α) η ΕΑΕ πρέπει να έχει ως στόχο την ολόπλευρη ανάπτυξη όλων των μαθητών και των μαθητριών με ή χωρίς εκπαιδευτικές ανάγκες, β) το εκπαιδευτικό σύστημα πρέπει, για να επιτύχει το στόχο της ένταξης ή της επανένταξης, να δέχεται όλα τα παιδιά σε κάθε περίπτωση και όχι όπως προβλέπει το νομοσχέδιο, «όπου και όταν αυτό είναι δυνατόν» και γ) η ένταξη δεν πρέπει να αποτελεί αυτοσκοπό αλλά μέσο για τη βελτίωση του τρόπου οργάνωσης και λειτουργίας του σχολείου (Πρακτικά ΔΕΜΥ, Συνεδρίαση 3η, 27-8-2008, σ. σ. 10 & Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ΄, 3-9-2008, σ. σ. 1159).
Η κ. Β. Νικολαΐδου (ΚΚΕ) επισημαίνει μεν ότι τα προβλήματα της Ε. Α. δεν λύνονται χωρίς την αναγκαία χρηματοδότηση, χωρίς στατιστικά στοιχεία, ή χωρίς το αναγκαίο προσωπικό, δεν κάνει καμιά αναφορά στους σκοπούς και τις επιδιώξεις που προβλέπονται στο νομοσχέδιο Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΔ΄, 4-9-2008, σ.σ. 11207-1208).
Ο εισηγητής του ΣΥΡΙΖΑ στην Ολομέλεια Α. Κουράκης δεν αναφέρθηκε στους σκοπούς του νομοσχεδίου, ζήτησε όμως ένα νομοσχέδιο που θα στοχεύει στον εκπαιδευτικό προσανατολισμό, στην καταπολέμηση της σχολικής διαρροής και στην άρση του κοινωνικού αποκλεισμού (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’, 3-9-2008, σ.σ. 1164).
Οι ομιλητές του ΛΑΟΣ (Δ. Αράπογλου & Α. Γεωργιάδης ) δεν κάνουν καμία αναφορά στους σκοπούς και τις επιδιώξεις της Ε. Α.
Οι περισσότεροι βουλευτές της Ν. Δ. αναφέρθηκαν στους γενικούς στόχους της Ε.Α. ονομαστικά, χωρίς να ασχοληθούν με το περιεχόμενο των στόχων και των επιδιώξεων του νομοσχεδίου, Οι περισσότεροι όρισαν ως βασικό στόχο του νομοσχεδίου την εξασφάλιση των ίσων ευκαιριών. Για παράδειγμα ο βουλευτής κ. Κ. Κόλλιας ανέφερε στην ομιλία του ότι «ο απώτερος στόχος κάθε προσπάθειας μας σε σχέση με τους ανθρώπους με αναπηρίες ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες είναι η κοινωνική ένταξη, η ενσωμάτωση τους στην κοινωνία και η επαγγελματική τους αποκατάσταση» (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1168), ενώ ο βουλευτής κ. Ε. Αυγενάκης όρισε ως στόχο του νομοσχεδίου «τη διασφάλιση των ίσων ευκαιριών για πλήρη συμμετοχή, ανεξάρτητη διαβίωση, οικονομική αυτάρκεια και ανεξαρτησία των ατόμων με αναπηρία». (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1171). Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκαν η βουλευτής κ. Μ. Κόλλια – Τσαρουχά και ο βουλευτής κ. Α. Καριπίδης (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1180, 1192).
Από τους βουλευτές του ΠΑΣΟΚ μόνο ο Ε. Βενιζέλος αναφέρθηκε σε παρέμβαση του στην αναγκαιότητα της ένταξης αλλά δεν ασχολήθηκε με τους σκοπούς και τις επιδιώξεις του νόμου (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1183).
Από τους βουλευτές της ελάσσονος αντιπολίτευσης ο βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Α. Κουράκης αναφέρθηκε μόνο το ζήτημα της προσβασιμότητας χωρίς να ασχοληθεί ιδιαίτερα με το θέμα των σκοπών και των επιδιώξεων του νομοσχεδίου (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1209).
Το ΛΑΟΣ ψήφισε το άρθρο 2 ζητώντας καλύτερη ανάλυση της παραγράφου 5, για την οποία κατέθεσε πρόταση στα πρακτικά, την οποία δεν στάθηκε δυνατόν να την βρούμε, με αποτέλεσμα δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς ζητούσε (Πρακτικά Βουλής, Συνεδρίαση ΚΓ’. 3-9-2008, σ. σ. 1210).
Ο υπουργός Ε. Στυλιανίδης και ο υφυπουργός Α. Λυκουρέντζος στις απαντήσεις του κατά τη διάρκεια της συζήτησης ασχολήθηκαν με τα ζητήματα της υποχρεωτικότητας, των ίσων ευκαιριών στη μόρφωση και στην εργασία, αλλά δεν ανέφεραν κάτι σχετικό με τους σκοπούς και τις επιδιώξεις του νόμου.
Με βάση τα προηγούμενα μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι: α) ο 1566 διευρύνει το πλαίσιο των σκοπών της Ε. Α. που έθεσε ο 1143, ενώ οι άλλοι νόμοι κάνουν προσθήκες στο ήδη υπάρχον πλαίσιο, β) ο τρόπος επίτευξης των σκοπών παραμένει ο ίδιος σε όλους τους νόμους με διαφοροποίηση του ρόλου της ιατρικής, γ) οι 2817 και 3699 αναφέρονται στην χρησιμοποίηση του υλικού, της μεθοδολογίας και των ειδικοτήτων για την επίτευξη των στόχων κάτι που δεν προέβλεπαν ο 1143 και ο 1566, δ) στις περισσότερες περιπτώσεις τα κόμματα και οι φορείς δεν ασχολούνται με το περιεχόμενο των σκοπών και των επιδιώξεων της Ε. Α., ε) οι κυβερνήσεις και τα κόμματα της αντιπολίτευσης, με μία εξαίρεση, δεν ασχολούνται πρώτον με τη διάκριση μέσων και σκοπών και τη σχέση μεταξύ τους και δεύτερον φαίνεται να αγνοούν ότι η ένταξη, η υποχρεωτικότητα, η δημόσια δωρεάν εκπαίδευση, η προσβασιμότητα είναι μέσα για να επιτευχθούν οι απώτεροι σκοποί της Ε. Α., δηλ. η πλήρης συμμετοχή και συνεισφορά στην κοινωνία, η ανεξάρτητη διαβίωση, η οικονομική αυτάρκεια και αυτονομία και η πλήρης κατοχύρωση των δικαιωμάτων τους στη μόρφωση και στην κοινωνική και επαγγελματική ένταξη.
