2. Εισαγωγή
«Δεν είναι η συνείδηση των ανθρώπων αυτό που καθορίζει το «είναι» τους, μα αντίστροφα, το κοινωνικό τους «είναι», είναι αυτό που καθορίζει τη συνείδησή τους».
Karl Marx, Πρόλογος της Κριτικής της Πολιτικής Οικονομίας
Απαντώντας στο ερώτημα, «με ποιανού το μέρος είμαστε», θέλουμε να κάνουμε ξεκάθαρο από την αρχή ότι η προηγούμενη αναφορά καθορίζει την πλευρά, στην οποία τοποθετούμαστε.
Ο κλάδος των Επιστημών της Αγωγής που ονομάζεται «Ιστορία της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης» άρχισε να αναπτύσσεται σχετικά πρόσφατα στην Ελλάδα. Παρόλο που μεγάλα τμήματα της Νεοελληνικής Εκπαιδευτικής Ιστορίας είναι ακόμη ανεξερεύνητα, την τελευταία 20ετία σημαντικές εργασίες Ελλήνων επιστημόνων και ερευνητών (βλ. Δημαράς, Μπουζάκης, Τζήκας), έδειξαν με αρκετά πειστικό τρόπο ότι η σημερινή κατάσταση της ελληνικής εκπαίδευσης και οι μεταρρυθμίσεις που προτείνονται δεν αποτελούν κάτι το καινοφανές στην ελληνική πραγματικότητα. Η ιστορική έρευνα επομένως της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης μπορεί να μας δώσει τα απαραίτητα εργαλεία για να ερμηνεύσουμε και το χτες και το σήμερα.
Ένας τομέας της ιστορικής έρευνας της Νεοελληνικής Εκπαίδευσης είναι το νομοθετικό πλαίσιο και οι θέσεις των κομμάτων. Ειδικότερο θέμα προς διερεύνηση είναι, για παράδειγμα, οι αλλαγές στο νομοθετικό πλαίσιο για την εκπαίδευση των κοινωνικά αποκλεισμένων ομάδων στην ιστορική τους διάσταση.
Η Ε. Α. στην Ελλάδα αρχίζει να αναπτύσσεται, κυρίως, μετά την Μεταπολίτευση.
[Υποσημείωση: Με τον όρο Ε. Α. εννοούμε αφ’ ενός μεν τον επιστημονικό κλάδο που ασχολείται με την εκπαίδευση των ανάπηρων παιδιών και αφ’ ετέρου την θεσμική του εφαρμογή στα πλαίσια του ελληνικού κράτους. Η ανάπτυξη της Ε. Α. και στις δύο περιπτώσεις καθορίζεται από δύο στοιχεία. Την ποσότητα – αριθμοί και την ποιότητα – περιεχόμενο. Προσεγγίζοντας την ανάπτυξη της Ε. Α. μέσα από μια σχηματική κλίμακα (ανύπαρκτη, υποτυπώδης, μέτρια, καλή, αρκετά καλή και πλήρης) μπορούμε να δούμε εξετάζοντας πρώτον τους αριθμούς, που παρουσιάζονται στους πίνακες που βρίσκονται στο παράρτημα, ότι η ανάπτυξη της Ε. Α. το 1950 βρίσκεται στα όρια της ανυπαρξίας μιας και φοιτούν μόνο 299 μαθητές σε 5 ειδικά σχολεία. Η Ε. Α. από το 1950 μέχρι το 1975 βρίσκεται σε μια υποτυπώδη κατάσταση. Ο αριθμός των ειδικών σχολείων φτάνει τα 60, ενώ ο αριθμός των μαθητών τους 3085. Σε μέτριο επίπεδο φτάνει το 1985 με 261 δομές της Ε. Α. (ειδικά σχολεία, ειδικές τάξεις, ειδικά γυμνάσια και λύκεια, επαγγελματικές σχολές) και 4399 μαθητές. Με δεδομένο ότι σήμερα φοιτούν πάνω από 20.000 μαθητές σε όλες τις δομές της Ε. Α. γίνεται φανερό η Ε. Α. το 1975 βρίσκεται στο 15% του σημερινού συνόλου και το 1985 στο 20%. Ανάλογος ήταν και αριθμός του προσωπικού που εργαζόταν στην Ε. Α.. Δεύτερον η ανάπτυξη του επιστημονικού κλάδου την ίδια περίοδο βρίσκετασε χειρότερο ίσως σημείο. Εκτός από το Τμήμα Ε. Α. στο ΜΔΔΕ δεν υπάρχουν σπουδές για την Ε. Α., ούτε έδρες σε κάποια πανεπιστημιακά τμήματα. Όσοι εργάζονται στην Ε. Α. είτε δεν έχουν σπουδές, είτε έχουν σπουδάσει στο εξωτερικό και ο αριθμός τους είναι πολύ μικρός. Αναλυτικά προγράμματα δεν υπάρχουν, ή όταν έχουν κατατεθεί (βλ. Καλαντζής, Κ., 1973), αγνοούνται. Τρίτον, όπως δηλώνεται σε όλες τις συζητήσεις στη ελληνική Βουλή, το ποσοστό των παιδιών που χρειάζονται Ε. Α. με βάση τις διεθνείς στατιστικές (στατιστικά στοιχεία και καταγραφές για τον ακριβή αριθμό των ανάπηρων παιδιών δεν υπάρχουν), ανέρχεται από 150 έως 200 χιλιάδες. Η κατάσταση είναι και σήμερα σε μέτριο επίπεδο, σε ότι αφορά τους αριθμούς, αν αναλογιστεί ότι οι αριθμοί του σήμερα αντιστοιχούν στο 10-20% μιας Ε. Α. που καλύπτει όλες τις περιπτώσεις παιδιών που χρειάζονται ειδική βοήθεια. Όλα αυτά μας οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η Ε. Α. στην Ελλάδα έχει πολύ δρόμο να διανύσει μέχρι να αναπτυχθεί πλήρως, είτε ως διαχωριστική εκπαίδευση, είτε ως φοίτηση στα γενικά σχολεία. Οφείλουμε όμως να σημειώσουμε ότι παρόλη την ανυπαρξία της κρατικής παρέμβασης μέχρι το 1974, η επιστημονική κοινότητα της Ε. Α. έχει επιδείξει σημαντικές επιτυχίες και ανέδειξε ανθρώπους με πολύ υψηλό επιστημονικό επίπεδο, όπως οι εκπαιδευτικοί και παιδαγωγοί, Ρόζα Ιμβριώτη, Κώστας Καλαντζής, Ξανθίππη Βακαρέλλη και Λουκία Πιστικίδου, η ψυχολόγος – ψυχαναλύτρια Άννα Ποταμιάνου, ο παιδοψυχίατρός Α. Καλούτσης, ο δόκτωρ φιλοσοφίας και διευθυντής του Εθνικού Ιδρύματος Προστασίας Κωφών, (στο εξής ΕΙΠΚ), Βασίλης Λαζανάς. Όμως η ανάπτυξη ενός επιστημονικού κλάδου και ενός θεσμού, όπως η Ε. Α. δεν μπορεί να συντελεστεί χωρίς την απαραίτητη κρατική παρέμβαση, τις ανάλογες επιστημονικές σπουδές, τα ανάλογα αναλυτικά προγράμματα, το αναγκαίο προσωπικό και την αναγκαία κοινωνική πλαισίωση. Λογική συνέπεια όλων αυτών των ελλείψεων ήταν οι σημαντικές επιτυχίες στο χώρο της Ε. Α. μέχρι το 1974 (ΠΕΣΑ, Στουπάθειο, κτλ.), να μείνουν στο περιθώριο. Τέλος υποσημείωσης.]
Ο πρώτος νόμος που αφορούσε συνολικά την Ε. Α., ο 1143, ψηφίστηκε το 1981.
[Υποσημείωση: Νομοθετικές αλλαγές υπήρχαν και προηγούμενα, αλλά αντιμετώπιζαν τα προβλήματα της Ε. Α. με αποσπασματικό τρόπο. Τέλος υποσημείωσης.]
Από τότε μέχρι σήμερα έχουν ψηφιστεί αρκετοί νόμοι που αναφέρονται στην εκπαίδευση των ανάπηρων ατόμων και έχει εκδοθεί ένας μεγάλος αριθμός Προεδρικών Διαταγμάτων, (στο εξής Π. Δ.), Υπουργικών Αποφάσεων (στο εξής Υ. Α.), και Εγκυκλίων (στο εξής Υ. Ε.). Στο νομοθετικό πλαίσιο έχει ασκηθεί σημαντική κριτική από τα πολιτικά κόμματα, τις ενώσεις των ανάπηρων, τις ενώσεις γονέων με παιδιά με αναπηρίες και την εκπαιδευτική κοινότητα.
Μέχρι σήμερα έχουν γραφτεί αρκετές εργασίες για το νομοθετικό πλαίσιο της Ε. Α.. Με ελάχιστες, όμως, εξαιρέσεις (βλ. Στασινός, Δ, 1991, Ζώνιου – Σιδέρη, 1998, 2000, 2004), οι περισσότερες από αυτές εξετάζουν είτε συγκυριακά τον κάθε νόμο ή κάθε άλλη νομική διάταξη, είτε ορισμένες διατάξεις των νόμων χωρίς να επιχειρούν να παρουσιάσουν μέσα από μια συγκριτική ανάλυση τι άλλαξε και τι παρέμεινε ίδιο στη χρονική περίοδο 30 χρόνων που εξετάζεται.
Επίσης δεν έχουν μελετηθεί με επάρκεια οι διαφορές και οι ομοιότητες που υπάρχουν ανάμεσα στα νομοσχέδια και τα τελικά κείμενα των νόμων, οι οποίες πιθανόν να προέκυψαν, είτε από τις διεκδικήσεις και τις διαμαρτυρίες των φορέων της Ε. Α. και των πολιτικών κομμάτων πριν την κατάθεση του νομοσχεδίου στη Βουλή, είτε κατά τη διάρκεια της συζήτησης στην Διαρκή Επιτροπή Μορφωτικών Υποθέσεων, (στο εξής ΔΕΜΥ), και την Ολομέλεια του Ελληνικού Κοινοβουλίου. Τέλος στη συντριπτική πλειοψηφία των δημοσιευμάτων το γενικότερο πολιτικό και κοινωνικό πλαίσιο της εποχής δεν εξετάζεται.
Γίνεται φανερό, επομένως, ότι είναι αναγκαία, για την κατανόηση της σημερινής κατάστασης στην Ε. Α., για τη λύση των μελλοντικών προβλημάτων αλλά και την καλύτερη διεκδίκηση από μέρους της εκπαιδευτικής κοινότητας και των Ενώσεων Γονέων της λύσης των σημερινών προβλημάτων, η μελέτη της εξέλιξης του νομοθετικού πλαισίου στο χώρο της Ε. Α.. Ο στόχος επομένως της εργασίας είναι να δώσει, πρώτον πληροφορίες για τις νομοθετικές ρυθμίσεις για την εκπαίδευση των ΑΜΕΑ, δεύτερον να παρουσιάσει ερμηνείες για τις πιθανές αλλαγές στη νομοθεσία και τρίτον να μας οδηγήσει στη διατύπωση των αναγκαίων συμπερασμάτων για την σημερινή κατάσταση της Ε. Α. στην Ελλάδα.
2.1. Τα ερωτήματα της εργασίας
Το βασικό ερώτημα που θα μας απασχολήσει είναι οι νομοθετικές ρυθμίσεις του ελληνικού κράτους για την εκπαίδευση των ΑΜΕΑ την περίοδο 1980 – 2008 και η διαμόρφωση τους από τη Βουλή των Ελλήνων. Επιμέρους ερωτήματα μπορούν να εξαχθούν από τις διαφορετικές αντιλήψεις και θέσεις που παρουσιάζουν τα κόμματα που εναλλάσσονται στην εξουσία και τα κόμματα που βρίσκονται στην ελάσσονα αντιπολίτευση, τα οποία μπορεί να είναι: α) οι αλλαγές εξαρτώνται από το κόμμα που κυβερνά; β) υπάρχουν αλλαγές στις θέσεις των κομμάτων στις συζητήσεις στο Ελληνικό Κοινοβούλιο ανάλογα με το αν βρίσκονται στην εξουσία; γ) παρατηρούνται αλλαγές στις θέσεις των κομμάτων της ελάσσονος αντιπολίτευσης; δ) οι αλλαγές επηρεάζονται από τους κοινωνικούς αγώνες που αναπτύσσονται στην ελληνική κοινωνία, ή από τους αγώνες του κινήματος των ανάπηρων και ε) στο κατά πόσο οι ευρύτερες κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις επηρεάζουν τις νομοθετικές ρυθμίσεις για την Ε. Α.. Όλα τα επιμέρους ερωτήματα, επομένως, είναι δυνατόν να διευρύνουν το πεδίο εξέτασης του βασικού ερωτήματος και να είναι υποβοηθητικά στην προσπάθεια παρουσίασης του ερμηνευτικού πλαισίου.
2.2. Η μεθοδολογία της εργασίας.
Η συγκριτική μελέτη των αλλαγών που συντελούνται κατά τη διάρκεια της ιστορικής εξελίξης, σε ένα ή περισσότερους τομείς της κοινωνίας ή και σε ολόκληρο τον κοινωνικοοικονομικό σχηματισμό αποτελεί ένα από τα μεθοδολογικά εργαλεία της ιστορικής ανάλυσης.
Μια συγκριτική ιστορική ανάλυση των ιστορικών εξελίξεων και των αλλαγών σε συγκεκριμένους τομείς της κοινωνίας είναι απαραίτητο να λαμβάνει υπ’ όψη αφ’ ενός μεν τις γενικότερες οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές δομές και αφ’ ετέρου τη δράση των κοινωνικών φορέων, (π. χ. κόμματα, οργανώσεις, πανεπιστημιακές σχολές, ενώσεις ανθρώπων) για επίτευξη ορισμένων σκοπών.
Ειδικότερα στην παρούσα εργασία: α) θα γίνει συγκριτική ανάλυση του περιεχομένου των νομοθετικών ρυθμίσεων για την εκπαίδευση των ανάπηρων μαθητών και μαθητριών, μέσω της περιγραφής και της παρουσίασης των αλλαγών στη διάρκεια του χρόνου, β) θα παρουσιαστεί η διαμόρφωση τους στα πλαίσια της Ελληνικής Βουλής, και γ) θα γίνει προσπάθεια να ερμηνευτούν οι αλλαγές με βάση, είτε το κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο την περίοδο που εξετάζουμε, είτε τις εξελίξεις στο επιστημονικό πεδίο της Ε. Α.
Κύριος στόχος, επομένως, της εργασίας μας είναι μέσα από μια συγκριτική ανάλυση του νομοθετικού πλαισίου της Ε. Α. να παρουσιαστούν: α) οι διαφορές και οι ομοιότητες που υπάρχουν στους νόμους, τα Π. Δ. και τις Υ. Α. και τις Υ. Ε. β) οι διαφορές ανάμεσα στα σχέδια νόμου και τα ψηφισμένα νομοσχέδια, γ) η διαμόρφωση του νομοθετικού πλαισίου στην Ελληνική Βουλή και δ) η ερμηνεία των νομοθετικών ρυθμίσεων για την Ε. Α. και η διατύπωση των συμπερασμάτων.
[Υποσημείωση 1: Στην παρούσα εργασία θα επικεντρωθούμε κυρίως σε ό,τι αφορά την Πρωτοβάθμια και τη Δευτεροβάθμια Ε.Α., ενώ δεν θα ασχοληθούμε καθόλου με τις νομοθετικές ρυθμίσεις για την Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.
Υποσημείωση 2: Ο αριθμός των Π. Δ., των Υ. Α. και των Υ. Ε. είναι αρκετά εκτεταμένος. Σύμφωνα με δήλωση του Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων κ. Ε. Στυλιανίδη κατά τη διάρκεια των συζητήσεων για τον 3699 ο αριθμός των διατάξεων που εκδόθηκαν για την εφαρμογή των νόμων ανέρχεται στις 350. Τέλος υποσημειώσεων]
2.3. Υλικό της εργασίας
Το υλικό της εργασίας χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος αποτελείται από τα επίσημα κείμενα :
α) των βασικών νόμων για την Ε. Α. που αναφέρονται κυρίως στην Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (11431980, 15661985, 28172000, 31942003, 36992008),
β) των Π. Δ. των Υ. Α. και των Υ. Ε.,
γ) των νομοσχεδίων που δόθηκαν στη δημοσιότητα πριν την ψήφιση των νόμων,
δ) των πρακτικών της Ολομέλειας της Βουλής που αναφέρονται στις συζητήσεις που έγιναν κατά τη διάρκεια ψήφισης των βασικών νομοσχεδίων που προαναφέρθηκαν και,
ε) των πρακτικών της ΔΕΜΥ του Ελληνικού Κοινοβουλίου.
[Υποσημείωση 1: Όσα βέβαια είναι δυνατόν να βρεθούν γιατί είναι δύσκολη η ανεύρεση τους, π. χ. στην περίπτωση του 2817 εκδόθηκαν από το 1995 που κατατέθηκε το πρώτο σχέδιο νόμου έως την ψήφιση του νόμου το 2000, 35 ή 36 νομοσχέδια.
Υποσημείωση 2: Συζήτηση στην Γ΄ Κοινοβουλευτική Επιτροπή ή αργότερα στη ΔΕΜΥ έγινε μόνο για τους νόμους, 15661985, 28172000, 31942003 και 36992008. Την εποχή που συζητείται ο 1143 δεν υπάρχει κάποια επιτροπή, ενώ στη συζήτηση για το 15661985 στην Γ΄ Κοινοβουλευτική Επιτροπή από τις εκατοντάδες σελίδες των πρακτικών μόνο 6 αφιερώνονται στο τμήμα του νόμου που αναφέρεται στην Ε. Α. Τέλος υποσημειώσεων.]
Το δεύτερο μέρος αποτελείται: α) κυρίως από την σχετική βιβλιογραφία και αρθογραφία, και β) από ανακοινώσεις των φορέων, οι οποίες αναφέρονται είτε στα σχέδια νόμου που είχαν κατατεθεί ή στα ήδη ψηφισμένα νομοσχέδια, είτε ακόμη σε άλλες διατάξεις των προεδρικών διαταγμάτων, αποφάσεων και εγκυκλίων.
[Υποσημείωση 1: Για του δύο πρώτους νόμους 1143 & 1566 τα σχετικά δημοσιεύματα είναι ελάχιστα. Για τους υπόλοιπους δύο νόμους αλλά και για την Ε. Α. γενικότερα μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1990 η σχετική βιβλιογραφία και αρθογραφία αυξάνεται με έναν αλματώδη τρόπο στους περισσότερους τομείς.
Υποσημείωση 2: Η ανεύρεση των κειμένων που εξέδωσαν οι φορείς είναι αρκετά δύσκολη και σε κάθε περίπτωση ολοκληρωμένες αναφορές στις θέσεις των φορέων της Ε. Α. ξεπερνούν τα όρια της παρούσας εργασίας. Οι αναφορές στις θέσεις των φορέων προέρχονται κυρίως από τις θέσεις που αυτοί εκφράζουν όταν καλούνται από την ελληνική βουλή για να παρουσιάσουν τις απόψεις τους. Τέλος υποσημειώσεων.]
2.4. Η δομή της εργασίας
Μετά τον Πρόλογο και την Εισαγωγή, θα παρουσιαστεί ένα σύντομο ιστορικό σημείωμα για την εξέλιξη της Ε. Α. και των νομοθετικών ρυθμίσεων μέχρι το 1980. Στο επόμενο κεφάλαιο θα παρουσιαστεί το γενικότερο κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο της περιόδου που εξετάζεται. Θα ακολουθήσει η παρουσίαση: α) των κυριότερων θεωρητικών ρευμάτων για την εκπαίδευση των ΑΜΕΑ και β) της κατάστασης της Ε. Α. στην Ελλάδα, ενώ το βασικό κορμό της εργασίας θα αποτελέσει το 6ο κεφάλαιο, στο οποίο θα παρουσιαστούν αναλυτικά: α) οι νομοθετικές ρυθμίσεις για την Ε. Α. από το 1980 μέχρι και την ψήφιση του 36992008, β) οι αλλαγές που παρατηρούνται αν συγκρίνουμε τα κείμενα των νομοσχεδίων με τα κείμενα των νόμων και γ) η διαμόρφωση της νομοθεσίας στις συζητήσεις στην ΔΕΜΥ και την Ολομέλεια της Βουλής.
Η παρουσίαση των ευρημάτων και των συμπερασμάτων θα γίνει αφ’ ενός μεν στο τέλος κάθε κεφαλαίου, αφ’ ετέρου στο τέλος κάθε θεματικής περιοχής του 6ου κεφαλαίου. Τέλος θα κλείσουμε με τα συνολικά ευρήματα και συμπεράσματα.
