Προκειμένου το νέο κεκτημένο του παγκόσμιου αναπηρικού κινήματος, ήτοι η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ, να κατανοηθεί σε βάθος και να γίνει κτήμα όλων, τα Θ.Α. συνεχίζουν την παρουσίαση συγκεκριμένων Άρθρων της Σύμβασης και οριζοντίων ζητημάτων που αφορούν σε ένα ή περισσότερα Άρθρα αυτής, αποσκοπώντας με αυτόν τον τρόπο στην ανάδειξη των πολιτικών διαστάσεων της Σύμβασης και τις βαθύτατες αλλαγές που αυτή θα επιφέρει σε εθνικό επίπεδο.
Στο παρόν τεύχος επιλέχτηκε να παρουσιαστεί το Άρθρο 9 «Προσβασιμότητα» και εν γένει το ζήτημα της προσβασιμότητας όπως αντιμετωπίζεται από τη Σύμβαση λόγω της ιδιαίτερης βαρύτητας που η Σύμβαση δίνει σε αυτήν, αφενός αφιερώνοντας ειδικό Άρθρο στην Προσβασιμότητα και κατατάσσοντας αυτή μεταξύ των οκτώ γενικών αρχών που διαπνέουν το σύνολό της, αφετέρου περιλαμβάνοντας – άμεσες ή έμμεσες – αναφορές σε αυτήν και σε άλλα Άρθρα της Σύμβασης (π.χ. άρθρο 4, 14, 19, 21, 24, 25, 27, 29, 30 κ.λπ.), αναδεικνύοντας με αυτόν τον τρόπο και τον οριζόντιο χαρακτήρα της.
Αξίζει να επισημανθεί ότι η Σύμβαση, μεταξύ άλλων, αναγνωρίζει «ότι η αναπηρία είναι μια εξελισσόμενη έννοια και ότι η αναπηρία προκύπτει από την αλληλεπίδραση μεταξύ των εμποδιζόμενων προσώπων και των περιβαλλοντικών εμποδίων και των εμποδίων συμπεριφοράς που παρεμποδίζει την πλήρη και αποτελεσματική συμμετοχή τους στην κοινωνία, σε ίση βάση με τους άλλους». Επομένως αποδέχεται ότι αυτό που καθορίζει τη δυνατότητα συμμετοχής του ατόμου στην κοινωνία δεν είναι η αναπηρία, αλλά ο σχεδιασμός του περιβάλλοντος και η σύγχρονη οργάνωση της κοινωνίας και κατά συνέπεια η προσβασιμότητα αναδεικνύεται στο «κλειδί» για την απόλαυση από τα άτομα με αναπηρία του συνόλου των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών, ισότιμα με κάθε άλλο πολίτη.
«Άρθρο 9 “Προσβασιμότητα”
1. Προκειμένου να επιτρέψουν στα άτομα με αναπηρίες να ζουν ανεξάρτητα και να συμμετέχουν πλήρως σε όλες τις πτυχές της ζωής, τα Συμβαλλόμενα Κράτη λαμβάνουν κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίζουν στα άτομα με αναπηρίες την πρόσβαση, σε ίση βάση με τους άλλους, στο φυσικό περιβάλλον, τα μέσα μεταφοράς, την πληροφορία και τις επικοινωνίες, συμπεριλαμβανομένων και των τεχνολογιών και συστημάτων πληροφορίας και επικοινωνιών και σε άλλες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Τα μέτρα αυτά, που θα συμπεριλαμβάνουν τον προσδιορισμό και την εξάλειψη των εμποδίων και κωλυμάτων προσβασιμότητας, θα ισχύουν, μεταξύ άλλων, για:
α. τα κτίρια, τους δρόμους, τις μεταφορές και λοιπές εσωτερικές και υπαίθριες εγκαταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων και των σχολείων, των κατοικιών, των ιατρικών εγκαταστάσεων και των εργασιακών χώρων,
β. τις πληροφορίες, τις επικοινωνίες και λοιπές υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένων και των ηλεκτρονικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.
2. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη λαμβάνουν επίσης κατάλληλα μέτρα προκειμένου:
α. να αναπτύξουν, διαδώσουν και παρακολουθούν την εφαρμογή των ελάχιστων προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών για την προσβασιμότητα των εγκαταστάσεων και των υπηρεσιών που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό,
β. να διασφαλίζουν ότι οι ιδιωτικοί φορείς, οι οποίοι προσφέρουν εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, λαμβάνουν υπόψη τους όλες τις μορφές της προσβασιμότητας για τα άτομα με αναπηρίες,
γ. να παρέχουν κατάρτιση τους άμεσα ενδιαφερόμενους, σε σχέση με τα ζητήματα προσβασιμότητας που αντιμετωπίζουν τα άτομα με αναπηρίες,
δ. να παρέχουν, στα κτίρια και τις λοιπές εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό, σύστημα σήμανσης σε Μπράιγ και σε ευανάγνωστες και κατανοητές μορφές,
ε. να παρέχουν μορφές «ζωντανής» βοήθειας και ενδιαμέσων, συμπεριλαμβανομένων των οδηγών, των αναγνωστών και των επαγγελματιών διερμηνέων της νοηματικής γλώσσας, προκειμένου να διευκολύνουν την προσβασιμότητα στα κτίρια και σε άλλες εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό,
στ. να προάγουν άλλες κατάλληλες μορφές βοήθειας και υποστήριξης προς τα άτομα με αναπηρίες, προκειμένου να διασφαλίζουν την πρόσβασή τους στην πληροφορία,
ζ. να προάγουν την πρόσβαση, για τα άτομα με αναπηρίες, στις νέες τεχνολογίες και τα συστήματα πληροφορίας και επικοινωνιών, συμπεριλαμβανομένου και του Διαδικτύου,
η. να προάγουν το σχεδιασμό, την ανάπτυξη, την παραγωγή και τη διανομή προσιτών τεχνολογιών και συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνιών σε αρχικό στάδιο, έτσι ώστε αυτές οι τεχνολογίες και συστήματα να καταστούν προσιτές με ελάχιστο κόστος.»
Σημείωση: Η επίσημη μετάφραση της Διεθνούς Σύμβασης έγινε από το
Υπουργείο Εξωτερικών το έτος 2007.
Η σημασία τού Άρθρου 9
Το Άρθρο 9 συνιστά, ίσως, την πληρέστερη σε διεθνές επίπεδο προσέγγιση του ζητήματος της προσβασιμότητας. Είναι σαφώς πιο ολοκληρωμένη από αυτή που είχε επιχειρηθεί με τους Πρότυπους Κανόνες για την Εξίσωση των Ευκαιριών για τα Άτομα με Αναπηρία (ΟΗΕ 1993) – «Κανόνας 5 – Προσβασιμότητα». Η σημασία του Άρθρου 9 έγκειται στο ότι για πρώτη φορά σε κείμενο τέτοιου επιπέδου:
• καταγράφεται η ανάγκη διασφάλισης προσβάσιμων υπηρεσιών, πέραν των προσβάσιμων υποδομών στις οποίες μέχρι σήμερα συνήθως εξαντλούνταν οι απαιτήσεις προσβασιμότητας,
• εισάγεται η υποχρέωση διασφάλισης της προσβασιμότητας τόσο σε αστικές, όσο και σε αγροτικές περιοχές. Η συντριπτική πλειοψηφία των παρεμβάσεων μέχρι σήμερα σε διεθνές επίπεδο αφορούν κυρίως στις αστικές περιοχές, αγνοώντας τις ανάγκες και τα ανθρώπινα δικαιώματα των ατόμων με αναπηρία στις αγροτικές,
• γίνεται σαφής αναφορά στην ανάγκη διασφάλισης της προσβασιμότητας των κατοικιών. Ο τομέας τής κατοικίας μέχρι σήμερα λόγω του ιδιαίτερα ιδιωτικού χαρακτήρα του παρέμενε συνήθως έξω από κάθε υποχρέωση λήψης μέτρων για την προσβασιμότητα σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, με αποτέλεσμα αφενός τη δυσκολία ανεύρεσης κατάλληλης κατοικίας εκ μέρους των ατόμων με αναπηρία και των οικογενειών τους και αφετέρου την αδυναμία συμμετοχής τους σε κοινωνικές εκδηλώσεις συγγενών και φίλων τους,
• γίνεται σαφής αναφορά στην ανάγκη προώθησης μέτρων διασφάλισης της προσβασιμότητας στις υπηρεσίες εκτάκτου ανάγκης, τομέα ιδιαίτερα ευαίσθητου, ο οποίος μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να συσχετίζεται με τα άτομα με αναπηρία,
• εισάγεται η ανάγκη για την ανάπτυξη και εφαρμογή προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών για την προσβασιμότητα των εγκαταστάσεων και των υπηρεσιών που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται η εξειδίκευση της προσβασιμότητας ανά τομέα δραστηριοτήτων και η μετουσίωσή της σε μετρήσιμα μεγέθη που θα κάνουν δυνατή την εφαρμογή, τον έλεγχο και την πιστοποίησή της,
• εισάγεται η ανάγκη διασφάλισης της προσβασιμότητας και στις εγκαταστάσεις και υπηρεσίες των ιδιωτικών φορέων, οι οποίες είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, σε αντιδιαστολή με τη λογική που επικρατούσε μέχρι σήμερα, ήτοι της διασφάλισης προσβασιμότητας μόνο σε υποδομές δημόσιου χαρακτήρα,
• εισάγεται ολοκληρωμένα η έννοια της «ζωντανής» βοήθειας και των ενδιαμέσων, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στους διερμηνείς νοηματικής, αλλά περιλαμβάνει τους οδηγούς και τους αναγνώστες, προκειμένου να διευκολύνουν την προσβασιμότητα στα κτίρια και σε άλλες εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό,
• τίθεται το σημαντικότατο θέμα του «προσιτού κόστους» των τεχνολογιών και συστημάτων ενημέρωσης και επικοινωνιών, έτσι ώστε τα άτομα με αναπηρία, που συνήθως, λόγω του υψηλού ποσοστού ανεργίας τους, ανήκουν στις χαμηλότερες οικονομικά κοινωνικές τάξεις, να μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτά για να βελτιώσουν την ποιότητα της καθημερινότητάς τους.
Παράλληλα στο Άρθρο 9 εξακολουθεί να επισημαίνεται:
α) Ο οριζόντιος χαρακτήρας της προσβασιμότητας, η οποία αφορά σε όλους τους τομείς της κοινωνικής ζωής (βλ. αναφορά σε δομημένο περιβάλλον, μέσα μεταφοράς, πληροφορία/ επικοινωνία, ηλεκτρονικές εφαρμογές, υπηρεσίες κ.λπ.), παραπέμποντας με αυτόν τον τρόπο στην ανάγκη δημιουργίας προσβάσιμων, συνεχών δικτύων που θα καλύπτουν την πληροφόρηση, τις μεταφορές, το δημόσιο τομέα και το δομημένο περιβάλλον.
β) Το γεγονός ότι η προσβασιμότητα αφορά σε όλα τα άτομα με αναπηρία, ανεξαρτήτως της κατηγορίας και της βαρύτητας της αναπηρίας τους, εξ ου και η παράλληλη αναφορά π.χ. τόσο στη γραφή Braille (τυφλά άτομα) όσο και στους διερμηνείς νοηματικής (κωφά άτομα), αλλά και στα ευανάγνωστα και κατανοητά κείμενα (άτομα με νοητικά / ψυχικά / γνωστικά προβλήματα).
γ) Το γεγονός ότι η προσβασιμότητα αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη διασφάλιση της ανεξαρτησίας κα πλήρους συμμετοχής σε όλες τις πτυχές της ζωής των ατόμων με αναπηρία και κατά συνέπεια της ισοτιμίας τους με τους άλλους πολίτες.
Οι έννοιες …
Όσον αφορά στην προσβασιμότητα, μέσω του εν λόγω Άρθρου, δεν δίνεται ένας συγκεκριμένος ορισμός. Θα μπορούσαμε όμως συμπερασματικά να πούμε ότι η προσβασιμότητα είναι εκείνο «το χαρακτηριστικό του περιβάλλοντος, που επιτρέπει σε όλα τα μέλη της κοινωνίας χωρίς διακρίσεις φύλου, ηλικίας και λοιπών χαρακτηριστικών (σωματική διάπλαση, δύναμη, αντίληψη κ.λπ.) να μπορούν αυτόνομα, με ασφάλεια και με άνεση να προσεγγίσουν και να χρησιμοποιήσουν τις προσφερόμενες υποδομές, υπηρεσίες και αγαθά» και συνεπώς να κάνουν ανά πάσα στιγμή τις προσωπικές τους επιλογές με την ίδια ελευθερία που χαρακτηρίζει τις επιλογές κάθε άλλου πολίτη.
Στο Άρθρο 2 όμως της Σύμβασης δίνονται επιπρόσθετα οι ορισμοί των παρακάτω όρων που σχετίζονται άμεσα με το ζήτημα της προσβασιμότητας:
• «εύλογη προσαρμογή»: σημαίνει τις απαραίτητες και κατάλληλες τροποποιήσεις και ρυθμίσεις, οι οποίες δεν επιβάλλουν ένα δυσανάλογο ή αδικαιολόγητο βάρος, όπου απαιτείται σε μια συγκεκριμένη περίπτωση, προκειμένου να διασφαλιστούν, για τα άτομα με αναπηρίες, η απόλαυση ή η άσκηση, σε ίση βάση με τους άλλους, όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών. Αξίζει
να επισημανθεί ότι αναφορές στο εν λόγω ζήτημα υπάρχουν και στα άρθρα 5 «Ισότητα και μη διάκριση», 14 «Ελευθερία και ασφάλεια του ατόμου», 24 «Εκπαίδευση», 27 «Εργασία και απασχόληση».
Στο σημείο αυτό πρέπει να διευκρινιστεί ότι – σύμφωνα με το πνεύμα της Σύμβασης- οι έννοιες «προσβασιμότητα» και «εύλογη προσαρμογή» είναι έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες, σε καμία δε περίπτωση η υποχρέωση πρόβλεψης «εύλογης προσαρμογής» δεν υποκαθιστά την υποχρέωση λήψης μέτρων για τη διασφάλιση της προσβασιμότητας, ιδιαίτερα μάλιστα σε περιπτώσεις νέων υποδομών και υπηρεσιών ή/και υποδομών και υπηρεσιών που απευθύνονται στο ευρύ κοινό. Και αυτό γιατί ενώ η προσβασιμότητα αφορά σε όλα τα άτομα με αναπηρία, η εύλογη προσαρμογή είναι εξατομικευμένη και αφορά στην κάλυψη συγκεκριμένων αναγκών ενός συγκεκριμένου ατόμου με αναπηρία σε συγκεκριμένο χώρο.
• «καθολικός σχεδιασμός»: σημαίνει το σχεδιασμό προϊόντων, περιβαλλόντων, προγραμμάτων και υπηρεσιών που θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν από όλους τους ανθρώπους, στη μεγαλύτερη δυνατή έκταση, χωρίς ανάγκη προσαρμογής ή εξειδικευμένου σχεδιασμού. Ο όρος «καθολικός σχεδιασμός» δεν θα αποκλείει τις υποβοηθητικές συσκευές για συγκεκριμένες ομάδες ατόμων με αναπηρίες, όπου αυτό απαιτείται.
Στη Σύμβαση αναφορά στον «καθολικό σχεδιασμό» γίνεται επίσης και στο άρθρο 4 «Γενικές υποχρεώσεις», όπου αναφέρεται το εξής: «Τα Συμβαλλόμενα Κράτη αναλαμβάνουν να διασφαλίζουν και να προάγουν την πλήρη υλοποίηση όλων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών για όλα τα άτομα με αναπηρίες, χωρίς διακρίσεις οποιουδήποτε είδους βάσει της αναπηρίας. Προς το σκοπό αυτό, τα Συμβαλλόμενα Κράτη αναλαμβάνουν: (…) στ. Να αναλάβουν ή να προάγουν την έρευνα και ανάπτυξη των καθολικά σχεδιασμένων αγαθών, υπηρεσιών, εξοπλισμού και εγκαταστάσεων, όπως αυτό καθορίζεται στο άρθρο 2 της παρούσας Σύμβασης, που θα πρέπει να απαιτήσουν την ελάχιστη δυνατή προσαρμογή και το λιγότερο κόστος, προκειμένου να ικανοποιούνται οι συγκεκριμένες ανάγκες ενός ατόμου με αναπηρίες, να προάγουν τη διαθεσιμότητα και τη χρήση τους και να προάγουν τον καθολικό σχεδιασμό κατά την ανάπτυξη των προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών».
Οι επιταγές, οι προβληματισμοί και οι θέσεις …
Σύμφωνα με το προαναφερόμενο άρθρο 4 «Γενικές Υποχρεώσεις», τα Συμβαλλόμενα κράτη πρέπει: «β. Να λάβουν όλα τα κατάλληλα μέτρα, συμπεριλαμβανομένων και των νομοθετικών, προκειμένου να τροποποιήσουν ή να καταργήσουν τους ισχύοντες νόμους, κανονισμούς, έθιμα και πρακτικές που συνιστούν διακρίσεις κατά των ατόμων με αναπηρίες».
Αυτό σε εθνικό πλέον επίπεδο σημαίνει ότι ειδικότερα όσον αφορά στην προσβασιμότητα υποδομών και υπηρεσιών σε όλες τις κατηγορίες ατόμων με αναπηρία:
• η νομοθεσία πρέπει να επανεξεταστεί συνολικά σχετικά με τη συμβατότητά της με τις επιταγές της Σύμβασης, με στόχο να εντοπιστούν τα κενά και οι αποκλίσεις, να ληφθούν διορθωτικά μέτρα και να θεσπιστεί τελικά νέο εθνικό θεσμικό πλαίσιο που να καλύπτει τις απαιτήσεις της Σύμβασης και να διασφαλίζει ότι δε θα δημιουργούνται πλέον νέα εμπόδια σε βάρος των ατόμων με αναπηρία,
• οι ισχύοντες κανονισμοί, διαδικασίες και πρακτικές πρέπει επίσης να επανεξεταστούν συνολικά και να διορθωθούν ανάλογα, ώστε να προσαρμόζονται και στις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία (π.χ. κανονισμοί προσωπικού, ωράρια εργασίας, τρόπος εξέτασης εκπαιδευόμενων με αναπηρία κ.λπ.), με στόχο επίσης την εξάλειψη τυχόν υφιστάμενων εμποδίων και διακρίσεων σε βάρος τους.
Η διεθνής εμπειρία έχει μέχρι σήμερα αποδείξει ότι η νομοθεσία για την προσβασιμότητα είναι πιο αποτελεσματική όταν περιλαμβάνεται σε μια ευρύτερη νομοθεσία για την καταπολέμηση των διακρίσεων σε βάρος των ατόμων με αναπηρία (π.χ. Αmericans with Disabilities Act), εφόσον η έλλειψη προσβασιμότητας οδηγεί σε παραβίαση των ανθρωπίνων
δικαιωμάτων των ατόμων με αναπηρία.
Το άρθρο 9 της Σύμβασης απαιτεί από τα Συμβαλλόμενα Κράτη να λάβουν κατάλληλα μέτρα προκειμένου να διασφαλίζουν στα άτομα με αναπηρίες την πρόσβαση, σε ίση βάση με τους άλλους, στο φυσικό περιβάλλον, τα μέσα μεταφοράς, την πληροφορία και τις επικοινωνίες, συμπεριλαμβανομένων και των τεχνολογιών και συστημάτων πληροφορίας και επικοινωνιών και σε άλλες εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, τόσο στις αστικές όσο και στις αγροτικές περιοχές. Παράλληλα να διασφαλίζουν ότι πέραν του δημόσιου τομέα και οι ιδιωτικοί φορείς, που προσφέρουν εγκαταστάσεις και υπηρεσίες που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, λαμβάνουν υπόψη τους όλες τις μορφές της προσβασιμότητας για τα άτομα με αναπηρίες και τέλος να αναπτύξουν, διαδώσουν και παρακολουθούν την εφαρμογή των ελάχιστων προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών για την προσβασιμότητα των εγκαταστάσεων και των υπηρεσιών που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό. Η αναφορά δε της υποχρέωσης διασφάλισης της προσβασιμότητας σε επόμενα άρθρα εξειδικευμένου πλέον περιεχομένου (π.χ. δικαιοσύνη, πολιτιστική ζωή, αναψυχής, ελεύθερος χρόνος, αθλητισμός διαδικασίες ψηφοφορίας κ.λπ.), καθώς και οι αναφορές στην «εύλογη προσαρμογή» και τον «καθολικό σχεδιασμό», συμπληρώνουν το πλαίσιο αλλά και το είδος εντός του οποίου πρέπει να κινηθεί η εθνική νομοθεσία και οι παρεμβάσεις σε αυτή.
Για να καταστεί λοιπόν συμβατή με τις απαιτήσεις της νέας Σύμβασης και αποτελεσματική η εθνική νομοθεσία για την προσβασιμότητα θα πρέπει να περιλαμβάνει ειδικότερα τα εξής:
• Κάλυψη των αναγκών όλων των κατηγοριών των ατόμων με αναπηρία συμπεριλαμβανομένων των ατόμων με νοητική / γνωστική / ψυχική αναπηρία. Η υποχρέωση για προσβασιμότητα δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο σε μέτρα σχετιζόμενα με τις «ορατές» αναπηρίες.
• Εξειδικευμένη αναφορά ανά τομέα δραστηριότητας που θα καλύπτει την πλήρη αλυσίδα-δίκτυο των ανθρώπινων δραστηριοτήτων.
• Άμεση εφαρμογή μέτρων για τη διασφάλιση της προσβασιμότητας όλων των νέων υποδομών και υπηρεσιών χωρίς καμία εξαίρεση.
• Ειδικά μέτρα για τη σταδιακή αποκατάσταση της προσβασιμότητας των υφιστάμενων υποδομών και υπηρεσιών, μεταξύ των οποίων πρέπει να περιλαμβάνονται οπωσδήποτε συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα υλοποίησης, μέθοδοι σταδιακής εξάλειψης των υφιστάμενων εμποδίων και πιστοποίησης της προσβασιμότητας. Τυχόν εξαιρέσεις πρέπει να περιορίζονται στο ελάχιστο και να προκαθορίζονται απόλυτα σε συνεργασία με το εθνικό αναπηρικό κίνημα. Στις περιπτώσεις αυτές θα πρέπει να διασφαλίζονται «εύλογες προσαρμογές» για την ικανοποίηση συγκεκριμένων αναγκών ατόμων με αναπηρία (π.χ. εργαζομένων με αναπηρία, εργαζομένων που απέκτησαν την αναπηρία στην πορεία του εργασιακού τους βίου, εκπαιδευόμενων κ.λπ.).
• Καθιέρωση των αρχών του «καθολικού σχεδιασμού» ως αρχών που θα πρέπει να διέπουν το σχεδιασμό περιβαλλόντων, υποδομών, υπηρεσιών και διαδικασιών, δεδομένου ότι αποτελεί τη μόνη μέθοδο σχεδιασμού που δε γεννά πρόσθετες διακρίσεις.
• Ειδικά μέτρα για τη διασφάλιση της προσβασιμότητας των υποδομών πληροφόρησης, επικοινωνιών και τεχνολογιών καθώς και του σχετικού υλικού (π.χ. Braille, μεγάλοι χαρακτήρες, απλουστευμένη γλώσσα, οπτική πληροφόρηση, συστήματα ενίσχυσης ήχου, ακουστική πληροφόρηση κ.λπ.).
• Θέσπιση της υποχρέωσης παροχής «ζωντανής» βοήθειας και ενδιαμέσων, συμπεριλαμβανομένων των οδηγών, των αναγνωστών και των επαγγελματιών διερμηνέων της νοηματικής γλώσσας, προκειμένου να διευκολύνουν την προσβασιμότητα στα κτίρια και σε άλλες εγκαταστάσεις που είναι ανοικτές στο κοινό.
• Καθιέρωση της προσβασιμότητας ως αναγκαίας προϋπόθεσης επιλεξιμότητας κατά τη διαδικασία δημόσιων έργων και προμηθειών, αδειοδοτήσεων λειτουργίας επιχειρήσεων ανοικτών στο κοινό, χρηματοδοτήσεων/ επιχορηγήσεων κ.λπ.
• Συγκεκριμένες ποινές και πρόστιμα για όσους δε συμμορφώνονται με τα προβλεπόμενα στη νομοθεσία για την προσβασιμότητα και την υιοθέτηση των αρχών του «καθολικού σχεδιασμού».
• Συγκεκριμένη πρόβλεψη για την παροχή αποζημίωσης σε άτομα με αναπηρία και τις αντιπροσωπευτικές οργανώσεις τους σε περίπτωση παραβίασης του δικαιώματός τους για πρόσβαση σε οποιαδήποτε υποδομή και υπηρεσία.
• Ανάπτυξη, διάδοση, θέσπιση υποχρεωτικής εφαρμογής και μεθοδική παρακολούθηση της εφαρμογής ελάχιστων προτύπων και κατευθυντήριων οδηγιών για την προσβασιμότητα των εγκαταστάσεων και των υπηρεσιών, που είναι ανοικτές ή παρέχονται στο κοινό, ανά τομέα δραστηριότητας (π.χ. δομημένο περιβάλλον, μεταφορές, πληροφόρηση, εμπόριο, επικοινωνίες κ.λπ.). Τα πρότυπα αυτά πρέπει να είναι απολύτως συγκεκριμένα και να μεταφράζουν την προσβασιμότητα σε μετρήσιμα μεγέθη και τεχνικές απαιτήσεις, αποφεύγοντας τις γενικόλογες και αφηρημένες περιγραφές του τύπου «πρόβλεψη ράμπας κατάλληλης για την πρόσβαση ατόμων με κινητικές αναπηρίες».
• Θέσπιση μεθόδου παρακολούθησης και πιστοποίησης της προσβασιμότητας υποδομών και υπηρεσιών προσφερόμενων και ανοικτών στο κοινό.
Κατά την υλοποίηση των παραπάνω και με αποκλειστικό στόχο τη μεγιστοποίηση των θετικών αποτελεσμάτων, θα πρέπει να ληφθεί υπόψη και η πρόβλεψη του άρθρου 4 «Γενικές υποχρεώσεις» της Σύμβασης που αναφέρει ότι:
«3. Κατά την ανάπτυξη και εφαρμογή της νομοθεσίας και των πολιτικών, για να εφαρμοστεί η παρούσα Σύμβαση και σε άλλες διαδικασίες λήψης αποφάσεων που αφορούν ζητήματα σχετικά με τα άτομα με αναπηρίες, τα Συμβαλλόμενα Κράτη θα συμβουλεύονται συνεχώς και θα εμπλέκουν ενεργά τα άτομα με αναπηρίες, συμπεριλαμβανομένων και των παιδιών με αναπηρίες, μέσω των αντιπροσωπευτικών οργανώσεών τους».
Οι επιπτώσεις…
Ένα είναι βέβαιο! Η Σύμβαση και στον τομέα της προσβασιμότητας θέτει ένα νέο σαφές πλαίσιο και δίνει στα Συμβαλλόμενα Κράτη τη δυνατότητα μεθόδευσης της ουσιαστικότερης και πληρέστερης ίσως παρέμβασης των τελευταίων χρόνων με στόχο τη δημιουργία βιώσιμων κοινωνιών ισότιμων πολιτών.
Η εθνική νομοθεσία για την προσβασιμότητα υποδομών και υπηρεσιών έχει ανάγκη αναμόρφωσης στην παραπάνω κατεύθυνση που ορίζει η Σύμβαση έτσι ώστε να καλυφθούν όλα τα χρόνια κενά και οι αδυναμίες, που κατά καιρούς η Ε.Σ.Α.μεΑ. έχει εντοπίσει και αναδείξει (π.χ. απουσία χρονοδιαγραμμάτων εφαρμογής και προστίμων, έλλειψη πιστοποίησης, έλλειψη νομοθεσίας για τις υπηρεσίες συμβατικές και ηλεκτρονικές, έλλειψη προτύπων και σύγχρονων κατευθυντήριων οδηγιών για όλους τους τομείς δραστηριοτήτων, απουσία προσβάσιμης πληροφόρησης, αλληλοκαλύψεις αρμοδιοτήτων, αλληλοαναιρέσεις υποχρεώσεων κ.λπ.).
Η αναμόρφωση όμως αυτή θα πρέπει να υποστηριχθεί από μεθοδικές παράλληλες δράσεις ενημέρωσης και εκπαίδευσης όλων των εμπλεκόμενων (τεχνικών, στελεχών σχεδιασμού, στελεχών δημοσίων υπηρεσιών και μεταφορών, επιχειρηματιών κ.λπ.). Ο «καθολικός σχεδιασμός» απαιτεί ένα καινοτόμο τρόπο σκέψης και σχεδιασμού για τον οποίο οι εμπλεκόμενοι παράγοντες της χώρας έχει δυστυχώς αποδειχτεί ότι δεν είναι έτοιμοι! Αποτελεί όμως τη μόνη και απόλυτα αναγκαία λύση υποστήριξης κοινωνιών όπως η ελληνική, που χαρακτηρίζεται από τα αυξανόμενα ποσοστά ατόμων με αναπηρία και ηλικιωμένων αλλά και τον πρόσφατα επιμηκυνόμενο εργασιακό βίο.
Θ.Α.